H μανία για αιώνια νεότητα

H μανία για αιώνια νεότητα

Ζούμε σε μια κοινωνία όπου όλοι θέλουν να μείνουν για πάντα νέοι. Θα δώσουν αυτοί οι σύγχρονοι Ντόριαν Γκρέι λύση σε μια γερασμένη κοινωνία;
18 Δεκεμβρίου 2011 Μιχάλης Σκαφίδας
H Ελίζαμπεθ Τέιλορ ήταν άτυχη. Θα μπορούσε να είχε ζήσει καλά άλλα τριάντα χρόνια αλλά, όπως το τοποθετεί μια Αμερικανίδα γεροντολόγος, «η Τέιλορ αποτελεί εξαίρεση της εποχής της, είχε ραγισμένη υγεία γι' αυτό έφυγε τόσο νέα». Έχοντας προβλέψει το κακό, η οικογένεια της Τέιλορ, με επιθυμία της ίδιας, γιόρτασε πρόωρα τα 80στά γενέθλιά της λίγο προτού η σταρ των αμέτρητων καρατίων αποχαιρετήσει ανθρώπους και μπιζού στα 79 της. Σε άλλες εποχές θα την έλεγαν μαθουσάλα. Με τα σημερινά δεδομένα ήταν απλά μια στραβοτιμονιά της μοίρας που αυτή η τόσο διάσημη γυναίκα έφυγε τόσο νωρίς. Διότι υπάρχουν πολλές άλλες που λίγο πριν τα 80 ζουν και βασιλεύουν και τον κόσμο ακόμα κυριεύουν. Κοίτα γύρω σου τι γίνεται: Τζόαν Κόλινς (78), Σοφία Λόρεν (76), Τζέιν Φόντα (73), Κατρίν Ντενέβ (67), Λορίν Χάτον (67) - για να μην αναφερθώ στα νήπια: Μαντόνα (52), Λίντα Εβαντζελίστα (46), Σάρα Τζέσικα Πάρκερ (46), Τζένιφερ Άνιστον (42). Η τρίτη και η μέση ηλικία έχουν μετονομαστεί αντίστοιχα σε τρίτη και μέση νιότη. Οι άνθρωποι ζουν περισσότερο από ποτέ και οι γυναίκες στατιστικά ζουν περισσότερο από τους άνδρες. Δεν αρκεί πια, βέβαια, απλά να ζει κανείς. Χρειάζεται να σκαρφαλώνει τις ολοένα και περισσότερες δεκαετίες της ζωής με την αντοχή της Τζέιν και να εκπέμπει ενέργεια, γοητεία, λάμψη - ακριβώς όπως η Τζέιν, η Σοφία και η παρέα τους. Και αυτές μπορεί να είναι πλούσιες και διάσημες αλλά εξίσου καλά τα καταφέρνουν πλέον εκατομμύρια άλλες ώριμες αλλά ακαταπόνητες συνομήλικες της αγέραστης Μέριλ Στριπ (62) των οποίων το όνομα δεν θα μάθουμε ποτέ.

ΔΟΚΤΩΡ ΦΡΑΝΚΕΝΣΤΑΪΝ
Τη δεκαετία του '90 ήταν της μόδας οι νεοφιλόσοφοι να προβληματίζονται με την προοπτική της «γκρίζας αυγής», όπως οι ίδιοι ονόμασαν αυτήν τη νέα πολιτισμική περίοδο όπου η μακροζωία θα άλλαζε το ρυθμό του πολιτισμού και η τρίτη ηλικία τα φώτα της οικονομίας. Στο μόνο που έπεσαν έξω οι προφήτες της γκρίζας αυγής ήταν η χρονική παράμετρος: ενώ τον περίμεναν να ανατείλει αργότερα στον 21ο αιώνα, ο ήλιος αυτής της αυγής ξεπήδησε πολύ νωρίτερα. Σάρωσε υπολογισμούς, παραδόσεις, όρια και ταμεία συντάξεων. Αν δεν το έχετε καταλάβει, βρισκόμαστε στην καρδιά μιας εποχής που οι άνθρωποι αρνούνται να γεράσουν. Λένε πως η επιστήμη κατάφερε τελικά να δημιουργήσει περίπου το πλάσμα που κατέστρεψε το Δόκτορα Φρανκενστάιν: ένα αγέραστο, πεισματάρικο, δυνατό ον που επιθυμεί να αναιρέσει τα όρια της φύσης και (για όσους πιστεύουν) του Θεού. Χάρη στην εξελιγμένη τεχνολογία, αντίθετα από την περίπτωση του δημιουργήματος του Φρανκενστάιν, το ον αυτό όσο γερνάει γίνεται και καλύτερο - ή έτσι μας λένε τουλάχιστον οι γκουρού του μάρκετινγκ και της μακροζωίας που λανσάρουν τη γοητευτικότερη υπόσχεση: θα ζήσεις για πάντα!

Λένε ψέματα, βεβαίως, αλλά δεν είμαι εδώ για να σας το χαλάσω. Προτιμώ να σας το διηγηθώ. Από στιγμές ξεχασμένες στις κοιλάδες του χρόνου, πολύ προτού υπάρξει γραφή, καπιταλισμός, Botox και wireless τεχνολογία, αυτή ήταν η πρώτη, μοναδική και διακαής επιθυμία των θνητών: να ζήσουν για πάντα. Γι' αυτό οι προϊστορικοί θνητοί εφηύραν τους αθάνατους θεούς, για να έχουν ιστορίες να τους παρηγορούν μέχρι να φανεί ο Χάρος ο οποίος, είναι αλήθεια, κάποτε χτυπούσε την πόρτα πολύ πριν τα 40, εν ολίγοις πολύ πριν κάνει η Σάρα Τζέσικα το πρώτο της Botox. Η ψευδαίσθηση της αθανασίας που κατά καιρούς συνεπήρε τα μυαλά σημαντικών αρσενικών και θηλυκών - από τον Μέγα Αλέξανδρο, ο οποίος ήταν πεπεισμένος πως ήταν αθάνατος, ως την Τζόαν Κόλινς, η οποία κάποτε ισχυρίστηκε πως «ο Χάρος είναι ο μόνος αρσενικός στον οποίο δεν θα δοθώ ποτέ» - εξελίχτηκε στο πιο πειστικό gadget του σημερινού μάρκετινγκ. Ο διακεκριμένος Αμερικανός ψυχίατρος και γεροντολόγος Ρόμπερτ Μπάτλερ, φερ' ειπείν, ο οποίος πέθανε πέρυσι στα 83, έγινε εκατομμυριούχος ενθαρρύνοντας το κοινό του να αντιμετωπίζει το χρόνο με το σθένος του Μεγάλου Αλεξάνδρου και την αυθάδεια της Κόλινς. Να πώς το τοποθετεί στο μπεστ - σέλερ του Η συνταγή της μακροζωίας: «Η μακροζωία υπολογίζεται με αριθμούς: είναι το αριθμητικό άθροισμα ημερών, εβδομάδων, μηνών και ετών που παράγει τη χρονολογική μας ζωή. Το γήρας όμως - ή πιο συγκεκριμένα το αντίστροφό του, η διατήρηση της νεότητας - είναι κατά ένα μεγάλο κομμάτι μια κατάσταση του νου που αψηφά την καταμέτρηση».

Τι σημαίνει αυτό; Πως όλα είναι θέμα φαντασίας. Είσαι όσο αισθάνεσαι και όχι όσο γράφει το κοντέρ. Το κοντέρ της ηλικίας μπορεί να το εφηύρε ο άνθρωπος αλλά η φυσική ενέργεια του ανθρώπου (όπως μας δίδαξε πρόσφατα ο προσφιλής καλοκαιρινός ήρωάς μας Ντομινίκ Στρος - Καν) μηδενίζει κοντέρ και υπολήψεις. Μπορεί όλα αυτά να είναι κλισέ αλλά τι παραπάνω είναι το κλισέ, αγαπητή μου, από μια χιλιοειπωμένη αλήθεια; Θέλεις να ζήσεις για πάντα, λοιπόν; Μπορείς. Το «για πάντα» στις μέρες μας, βεβαίως, είναι μια χάρη λόγου που ουσιαστικά σημαίνει αντοχή ως τα 90-100 χρόνια ενός ανθρώπου. Σε μερικές δεκαετίες αυτός ο αριθμός μπορεί να αγγίξει το 120, που είναι και το απόλυτα ανώτατο όριο της ζωής, σύμφωνα με τις εκτιμήσεις των ειδημόνων. Όσα χρήματα και διάθεση κι αν έχεις, δυστυχώς, δεν θα ξεπεράσεις ποτέ τα 120. Αυτό το έχει προβλέψει ήδη ο μικροβιολόγος Λέοναρντ Χέιφλικ ο οποίος, το 1961, εξήγησε πως τα περισσότερα ανθρώπινα κύτταρα μπορούν να διασπαστούν μόνο λίγες φορές, έτσι ώστε ακόμα και αν γεράσει κανείς χωρίς σοβαρές αρρώστιες θα πεθάνει όταν τα κύτταρά του θα σταματήσουν να αναπαράγονται. Εν ολίγοις, όσο και αν αυξηθεί ο μέσος όρος ηλικίας - σύμφωνα με τον Χέιφλικ, τον οποίο δεν αμφισβητεί προς το παρόν κανένας γεροντολόγος - το μάξιμουμ που μπορεί να φτάσει ακόμα και η Τζόαν Κόλινς είναι τα 120. Τα παραπάνω χρόνια θα τα βαριόταν άλλωστε η Τζόαν όπως κι εμείς και αυτό το «για πάντα» θα γίνει τιμωρία όλων μας.

ΤΟ ΝΕΡΟ ΤΗΣ ΖΩΗΣ
Αν είσαι κάτω από 70 και επιθυμείς αυτό το «για πάντα», πάνω απ' όλα χρειάζεσαι χρήμα. Αν το έχεις, αγόρασε ένα αεροπορικό εισιτήριο για το Λας Βέγκας και κλείσε δωμάτιο στο Cenegenics Medical Institute, τη μεγαλύτερη κλινική «διαχείρισης ηλικίας» στον κόσμο σύμφωνα με το περιοδικό Time. Εκεί θα σε τεστάρουν για να κάνουν τη σούμα ανάμεσα στη βιολογική και την πραγματική ηλικία σου. Αν χρειαστεί θα σου δώσουν ορμόνες, τεστοστερόνες, στεροειδή και τα ρέστα (στην αρχαιότητα έδιναν σκέτα βότανα) για να φρεσκάρουν τον οργανισμό σου. Δες το περίπου έτσι: μια Jaguar του 1960 με σημερινή μηχανή παραμένει μια γοητευτική Jaguar. Δεν είμαστε όλοι Jaguar αλλά και το Suzuki του 1980 με σημερινή μηχανή πάλι τρεχάτο το λόφο ανεβαίνει. Τα υπόλοιπα είναι θέμα αισθητικής.

Με περίπου 5.000 δολάρια την ημέρα (συμπεριλαμβανομένου του δωματίου) κάνεις φουλ σέρβις στο Cenegenics στο Λας Βέγκας όπου άνθρωποι και αυτοκίνητα τρέχουν το ίδιο - είναι θέμα μάρκας, χρονολογίας και καλού σέρβις. Υποτίθεται ότι όλη αυτή η νέα βιομηχανία «διαχείρισης της ηλικίας» φτιάχνει αγέρωχους (ηλικιωμένους) ανθρώπους. Στην πραγματικότητα, βέβαια, παράγει ένα νέο είδος πλαστικού ανθρώπου που κατακτά την οικουμένη - η πλαστικότητα είναι το χαρακτηριστικό προφίλ του μέσου κατοίκου της πρωτεύουσας των παραισθήσεων που συνεπαίρνει τη δυτική υφήλιο και που τον βλέπουμε πλέον παντού, από το Μαϊάμι ως τη Μύκονο και από το Μανχάταν ως το Μουμπάι: διαρκές μαύρισμα (σολάριουμ), τσιτωμένο δέρμα (πλαστικές επεμβάσεις), τονισμένοι μύες (αναβολικά), μέτωπο τόσο σφιχτό, ακούνητο και λείο όσο και μια ταφόπλακα. Οι πλαστικοί άνθρωποι - όπως τους περιγράφει μια συνάδελφος: «Μια φάλαγγα από Ντόριαν Γκρέι που βασίζονται στην καθημερινή άσκηση, στη δίαιτα και στις πλαστικές επεμβάσεις για να υπερβούν το φυσικό της ηλικίας τους» - κοιτούν στον καθρέφτη και αναγνωρίζουν ένα πλάσμα χωρίς χρονικό στίγμα, ένα ον που αντιμετωπίζει την ιδέα της σύνταξης μόνο ως δέλεαρ του Χάρου. Στο Joan Rivers: Α Piece of Work, ένα πρόσφατο - υπερδημοφιλές στην Αμερική - ντοκιμαντέρ με θέμα το πείσμα της 78χρονης Αμερικανίδας κωμικού Τζόαν Ρίβερς να μη γεράσει, η Ρίβερς, η οποία επισκέπτεται τον πλαστικό συχνότερα από τον οδοντίατρο, μουρμουρίζει ασταμάτητα πως της είναι αδιανόητο να μείνει σπίτι - «Τι να κάνω τη ζωή χωρίς δουλειά;» Της προκαλεί κατάθλιψη και εκνευρισμό μια μέρα χωρίς εκατό υποχρεώσεις, πενήντα συνεντεύξεις και δέκα εκδηλώσεις. Και παρ' ότι μονολόγησα «τι κενοδοξία!» μετά διάβασα τη δήλωση του 75χρονου Γούντι Άλεν, τον οποίο σαφώς εκτιμώ περισσότερο από τη Ρίβερς: «Όταν ανησυχείς γι' αυτό το αστείο και αυτό το κοστούμι κι εκείνη την περούκα και την τοποθεσία των γυρισμάτων και τις κριτικές των εφημερίδων δεν σκέφτεσαι το θάνατο και τη βραχύτητα της ζωής».

Η εξέλιξη ήταν που έδωσε στο δυτικό άνθρωπο της τρίτης χιλιετίας το σθένος του Αλέξανδρου: γιατί πρέπει να πεθάνω αφού είμαι θεός; Η ευζωία των μεταπολεμικών δεκαετιών συντέλεσε στην πραγματικότητα της γκρίζας αυγής. Σε ένα πρόσφατο άρθρο της στο περιοδικό Time η Αμερικανίδα συνάδελφος Κάθριν Μέιερ επινόησε το νεολογισμό amortality προκειμένου να περιγράψει το φαινόμενο αυτής της νέας μακροβιότητας. Πήγε η ίδια στο Βέγκας για να επισκεφθεί το Cenegenics, να περιπλανηθεί στη μητρόπολη της γκρίζας νιότης και να περιγράψει τον πλαστικό κάτοικό της ως κάποιον που δεν μοιάζει «ούτε νέος ούτε γέρος. Δεν έχει ηλικία. Είναι amortal». Η διαφορά ανάμεσα στο immortal (αθάνατος) και στο amortal (θνητός με την ψευδαίσθηση της αθανασίας) είναι ένα υπέροχο χάσμα (ή γεφύρι για τους πιο αισιόδοξους) όπου η ανθρώπινη θέληση αγγίζει τα όρια που ονειρεύτηκε κάποτε ο Άρθουρ Σοπενχάουερ. Ο ξακουστός Γερμανός φιλόσοφος πριν από διακόσια χρόνια ισχυρίστηκε ότι ο άνθρωπος δεν είναι ένα μάτσο κόκαλα και σάρκα αλλά μια αστραπιαία αντανάκλαση ισχυρής θέλησης στο σύμπαν της ανυπαρξίας. Βεβαίως ο Σοπενχάουερ δεν είναι ακριβώς ο πιο δημοφιλής γκουρού στο Βέγκας, οι σύμβουλοι του Cenegenics όμως είναι και στόχο έχουν να βοηθήσουν τους πελάτες τους να αγγίξουν το optimal, όπως το λένε, στάδιο της ενέργειας και της ομορφιάς τους.

ΑΓΕΡΑΣΤΟΣ ΠΕΤΡΑ
Το amortality είναι κάτι παραπάνω από νέος τρόπος ζωής, είναι μια νέα θρησκεία, μια ευλογία που, όπως το βλέπουν οι πιστοί, προέκυψε από τα σπλάχνα του καπιταλισμού για να ευνοήσει τις γενιές που έμαθαν από τα λάθη των προηγούμενων (όπως φερ' ειπείν: αντί για fast food να προτιμάς οργανικές τροφές, αντί για καφενείο το γυμναστήριο, αντί για τηλεόραση το σεξ). Σύμφωνα με τη βίβλο αυτής της θρησκείας δεν είναι καθόλου περίεργο να κάνεις παιδί μετά τα 60, να ερωτεύεσαι κάποιον τριάντα χρόνια νεότερό σου, να παίρνεις διαζύγιο στα 60+, να ξεκινάς νέες επιχειρήσεις στα 70, να κάνεις σεξ μετά τα 80. Δεν είναι μόνο το Viagra που βοηθάει, είναι η γενικότερη πεποίθηση πως η τρίτη νιότη έχει το δικό της σεξαπίλ. Οι διάσημοι που δίνουν το στίγμα: ο Μικ Τζάγκερ περιζήτητος αγαπητικός στα 67, ο Έλτον Τζον μπαμπάς στα 62 (ο Λάρι Κινγκ έγινε στα 70), η Μαντόνα θετή μαμά μετά τα 50. Αλλά και οι καθημερινοί άνθρωποι επίσης. Ξέρω αρκετές γυναίκες στη Νέα Υόρκη και στην Αθήνα που έκαναν παιδιά μετά τα 55 και άνδρες που έγιναν μπαμπάδες στα 60. «Ένας ώριμος άνθρωπος μπορεί να μεγαλώσει το παιδί του σοφότερα», μου είπε ένας γνωστός μου που έκανε την πρώτη κόρη του στα 58.

Υπάρχει ένα πρόβλημα με αυτό το οποίο δεν έχει να κάνει μόνο με την ηλικία: αν αρχίσουν να γεννοβολάνε και οι συνταξιούχοι, πώς θα αντέξει ο πλανήτης το βάρος της ανθρωπότητας; Ως το 2050, σύμφωνα με δημογραφικούς υπολογισμούς, το ένα πέμπτο της ανθρωπότητας θα είναι καλοδιατηρημένοι άνθρωποι πάνω από 60 - και σε ένα μεγάλο ποσοστό θα θέλουν, αφού μπορούν, να κάνουν παιδιά. Σε ένα μυθιστόρημα του Αμερικανού Πολ Ράσελ, το The Coming Storm, ο πρωταγωνιστής της ιστορίας, ένας νεαρός δάσκαλος, σκανδαλίζει το συντηρητικό περίγυρο λέγοντας πως «δεν είναι η οικολογική παρακμή που θα τσακίσει τον πλανήτη, δεν είναι η απληστία του καπιταλισμού, είναι αυτή η μανία των ανθρώπων να γεννοβολάμε ακατάπαυστα». Μπορεί αυτό να ακούγεται ως πρόκληση και αυθάδεια αλλά με τα νέα δεδομένα των υπερήλικων γονιών δεν μπορεί κανείς να μην το πάρει σοβαρά. Πώς θα χωρέσουμε όλοι στον πλανήτη forever young; Αυτό είναι κάτι που θα απασχολήσει τους επόμενους. Για μας, ειδικά, τους Έλληνες, το φαινόμενο του amortality ίσως μελλοντικά αποβεί πανάκεια της αξεπέραστης προς το παρόν οικονομικής κρίσης. Στην Αμερική, αναφέρει το Time, οι amortals αναβάλλουν από επιλογή τη συνταξιοδότησή τους. Προτιμούν να δουλεύουν μετά τα 60 διότι αφενός η δουλειά - εφόσον σου αρέσει αυτό που κάνεις - σε κρατάει νέο, αφετέρου αν γίνεις γονέας μετά τα 60 δεν λέει να μη δουλεύεις - το μπιμπερό και η σύνταξη είναι θλιβερό ντουέτο. Να πώς θα ευνοηθεί η οικονομία! Οι υπουργοί και οι τεχνοκράτες της πλατείας Συντάγματος δεν πρέπει απλά να γελούν με το πάθημα του Στρος - Καν και να κλαίνε με τα χάλια της οικονομίας. Πρέπει να προετοιμάσουν το έδαφος για τον πιο υποσχόμενο μελλοντικό θεσμό που θα σώσει τη ναυαγισμένη χώρα με τον ίδιο θαυματουργό τρόπο που γλίτωσε ο Στρος - Καν από την αμερικανική δικαιοσύνη: την ενίσχυση της τάξης των amortals που θα θεωρούν γρουσουζιά να βγαίνουν στη σύνταξη πριν τα 70 αφού η σύνταξη είναι το δέλεαρ του Χάρου. Το ΙΚΑ, οι πλαστικοί χειρουργοί και οι γεροντολόγοι οφείλουν να τα βρουν έτσι ώστε το πρώτο Cenegenics να ανοίξει σύντομα κάπου στην πλατεία Συντάγματος.