Με ένα αυθεντικό χαμόγελο και μια φυσική συστολή η Doris Hakim με υποδέχεται σε έναν χώρο που, διαφορετικά, μπορεί να μην επισκεπτόμουν ποτέ: ένα άδειο νεοκλασικό στο ιστορικό κέντρο της Αθήνας (Βορέου 4 και Καρόρη 15) που παραχωρήθηκε από τον Ιορδανό συλλέκτη παλαιστινιακής καταγωγής Fadi Otaqui για να στεγάσει την έκθεση «All Eyes on Palestine» (έως 25/1).
Η Doris συμμετέχει με δύο έργα της, καθώς και ως συνεπιμελήτρια με την Elettra Stamboulis (Ιταλίδα επιμελήτρια με ελληνική καταγωγή, συγγραφέα και πολιτιστική παραγωγό με εκτεταμένη εμπειρία στη σύγχρονη τέχνη, τα κόμικς και τα έργα με κοινωνική αναφορά). Η έκθεση πραγματοποιείται με την υποστήριξη της Ελληνίδας καλλιτέχνιδας και ακτιβίστριας Δανάης Στράτου (προέδρου του Κέντρου για τον Μετακαπιταλιστικό Πολιτισμό – mέta, γνωστής για τις μεγάλης κλίμακας εγκαταστάσεις που διερευνούν θέματα σχετικά με τη φύση, τη μετανάστευση, την αστικοποίηση και τις κοινωνικοπολιτικές εντάσεις).
Η «All Eyes on Palestine» εκτείνεται σε δύο επίπεδα και μας συστήνει είκοσι Παλαιστίνιους καλλιτέχνες, που γεννήθηκαν μεταξύ των δύο Ιντιφάντα και τώρα εργάζονται στη Γάζα, τη Δυτική Όχθη, τη Γαλλία, το Ηνωμένο Βασίλειο και σε άλλα μέρη του κόσμου. Όλοι τους καταφεύγουν σε ένα ευρύ φάσμα εικαστικών πρακτικών -ζωγραφική, σχέδιο, χαρακτική, κόμικς, εικονογράφηση, φωτογραφία, βίντεο, εγκατάσταση, περφόρμανς και πολυμέσα- για να περιγράψουν την πραγματικότητα που εκείνοι έχουν γνωρίσει, της κατοχής, της εξορίας, του πολέμου, της αντίστασης.
Η «All Eyes on Palestine» εκτείνεται σε δύο επίπεδα και μας συστήνει είκοσι Παλαιστίνιους καλλιτέχνες, που γεννήθηκαν μεταξύ των δύο Ιντιφάντα και τώρα εργάζονται στη Γάζα, τη Δυτική Όχθη, τη Γαλλία, το Ηνωμένο Βασίλειο και σε άλλα μέρη του κόσμου.
Κάθε έργο της έκθεσης κρύβει και μια ιστορία όπου η πολιτική κατάσταση έχει αφήσει με κάποιον τρόπο το αποτύπωμά της στη ζωή του καλλιτέχνη. Αν και κάθε δημιουργός που επιλέχθηκε να λάβει μέρος (λόγω περιορισμένου χώρου έμειναν απέξω κάποια από τα αρχικά τριάντα υποψήφια ονόματα, όπως εξηγεί η Doris) έχει αναπτύξει τη δική του, ενδιαφέρουσα εικαστική προσέγγιση σε διαφορετικά θέματα, για συναισθηματικούς λόγους στέκομαι λίγο περισσότερο στις εικονογραφήσεις της Μαχάσεν Αλ-Χατίμπ, στην είσοδο της έκθεσης, που λίγες μέρες μετά την ολοκλήρωση του έργου της, «Πες μου τι αισθάνεσαι όταν βλέπεις κάποιον να καίγεται», το οποίο είχε φιλοτεχνήσει στη μνήμη ενός 19χρονου αγοριού που κάηκε μετά από ισραηλινό βομβαρδισμό του νοσοκομείου Αλ-Ακσα, σκοτώθηκε από βολή ισραηλινού πυροβολικού, στη γειτονιά της, σε ηλικία μόλις 31 ετών.
Το δεύτερο, υπόγειο εκθεσιακό επίπεδο, είναι σαν μια κρύπτη των πιο σκοτεινών ενστίκτων της ανθρωπότητας. Εκεί εκτίθενται, σε δύο διαφανείς προθήκες, τα κέρινα ομοιώματα παγωτών της Ντουά Κίστα, στα οποία έχει ενσωματωθεί η φιγούρα μιας μητέρας ή τροφού. Πηγή έμπνευσής τους, ο βομβαρδισμός ενός μαιευτηρίου. Ελλείψει εναλλακτικού χώρου οι σοροί των σκοτωμένων βρεφών είχαν αποθηκευτεί σε μεγάλα ψυγεία για παγωτά, που έτυχε να βρίσκονται στην περιοχή.
Στα κέρινα ομοιώματα παγωτών της Ντουά Κίστα έχει ενσωματωθεί η φιγούρα μιας μητέρας ή τροφού. Πηγή έμπνευσής τους, ο βομβαρδισμός ενός μαιευτηρίου. Ελλείψει εναλλακτικού χώρου οι σοροί των σκοτωμένων βρεφών είχαν αποθηκευτεί σε μεγάλα ψυγεία για παγωτά.
Ανάμεσα στα πιο ευάλωτα πλάσματα είναι και τα θύματα ενός άλλου βομβαρδισμού, σε ζωολογικό κήπο, που ο Σαρίφ Ουάκεντ προσεγγίζει με λοξό, μαύρο χιούμορ στην performance του: στο βίντεο που παρακολουθούμε στην έκθεση, ένα γαϊδουράκι, το οποίο βάφτηκε στα χρώματα της ζέβρας όταν σκοτώθηκαν τα εξωτικά ζώα του ζωολογικού κήπου, ξεπλένεται κάτω από ένα ντους ώστε να ξαναβρεί την αληθινή ταυτότητά του.
Από ένα άλλο τραγικό γεγονός εμπνεύστηκε η Doris ένα έργο της που δεν εκτίθεται εδώ αλλά είχε παρουσιαστεί πέρυσι, «(Για ένα κομμάτι) ψωμί» (2024): Η λεγόμενη «σφαγή του αλευριού», όπως εξηγεί, έλαβε χώρα στη Γάζα στα τέλη Φεβρουαρίου 2024, όταν δολοφονήθηκαν τουλάχιστον 120 Παλαιστίνιοι ενώ αναζητούσαν τρόφιμα από τα φορτηγά ανθρωπιστικής βοήθειας. 760 ακόμα τραυματίστηκαν από τις ισραηλινές δυνάμεις που άνοιξαν πυρ εναντίον τους. Στην performance που έχει απαθανατιστεί σε ένα βίντεο (διαθέσιμο παρακάτω στο άρθρο και στο YouTube) η εικαστικός φτιάχνει ψωμί, με ηχητική επένδυση τη φωνή της Παλαιστίνιας δημοσιογράφου Bisan Owda, ενός παραδοσιακού νανουρίσματος και ενός παραδοσιακού τραγουδιού σε διαφορετικές εκδοχές.
Η λεγόμενη «σφαγή του αλευριού» έλαβε χώρα στη Γάζα στα τέλη Φεβρουαρίου 2024, όταν δολοφονήθηκαν τουλάχιστον 120 Παλαιστίνιοι ενώ αναζητούσαν τρόφιμα από τα φορτηγά ανθρωπιστικής βοήθειας.
Ήταν το πρώτο έργο που δημιούργησε η Doris μετά την έναρξη του πολέμου, «γιατί για ένα εξάμηνο είχα παραλύσει», και η αφετηρία της ενασχόλησής της «με τον συγκεκριμένο πόλεμο και τη γενοκτονία. Βλέποντας τις γυναίκες να φτιάχνουν φούρνους από τενεκέδες λαδιού, να ψήνουν ψωμί από το αλεύρι που είχε μείνει και να το μοιράζουν στον κόσμο, εστίασα στο θέμα της αλληλεγγύης». Μετά την πρώτη παρουσίαση της performance, στο Ζάππειο, στην Art Athina, ακολούθησε μια ακόμα, στην πλατεία Αμερικής, ανάμεσα σε μετανάστες. «Ήταν πολύ διαφορετικό να κάνεις την performance κυριολεκτικά στον δρόμο και όχι σε έναν προστατευμένο χώρο. Και ήταν πολύ σημαντικό που την έκανα εκεί» θυμάται.
Την τροφή χρησιμοποιεί ως πρώτη ύλη και στη νεότερη performance της, που παρουσιάζεται σε ένα βίντεο της έκθεσης «All Eyes on Palestine», με τίτλο «Leftovers» (2025): Η κάμερα εστιάζει σε μια πιατέλα όπου σερβίρεται ένα παραδοσιακό παλαιστινιακό πρωινό, που όμως σχεδόν εξαφανίζεται καθώς ασώματα χέρια βουτούν τα καλούδια του. Η παραδοσιακή παλαιστινιακή μουσική που το επενδύει δίνει σταδιακά τη θέση της σε ένα εβραϊκό φολκ τραγούδι. Τα τρόφιμα που απομένουν στο τέλος συνθέτουν τη σημαία της Παλαιστίνης. Το έργο «έχει να κάνει με τα προϊόντα της Παλαιστίνης και την οικειοποίησή τους. Τα “Αποφάγια” [όπως μεταφράζεται ο τίτλος του έργου στα ελληνικά] είναι κυριολεκτικά αυτά που μας άφησαν» εξηγεί η Doris.
«Βλέποντας τις γυναίκες να φτιάχνουν φούρνους από τενεκέδες λαδιού, να ψήνουν ψωμί από το αλεύρι που είχε μείνει και να το μοιράζουν στον κόσμο, εστίασα στο θέμα της αλληλεγγύης».
Περιμετρικά στα κάγκελα του πρώτου ορόφου, ορατά από το ισόγειο, εκτίθεται μια παλαιότερη σειρά έργων της Doris, τα ασπρόμαυρα φωτογραφικά πορτρέτα Παλαιστινίων γυναικών στο Ισραήλ «You don’t look Arab» (2022), που, όπως μπορούμε να αντιληφθούμε και από τον τίτλο («Δεν μοιάζεις με Αράβισσα»), σχολιάζουν τα κλισέ για μια γυναίκα αραβικής καταγωγής. Ένα βαθιά προσωπικό πρότζεκτ, αφού η Doris, μεγαλώνοντας στη Ναζαρέτ, αντιμετώπισε όλα εκείνα τα στερεότυπα, σχετικά με το «πώς “έπρεπε” να συμπεριφέρομαι, να ντύνομαι, να μιλάω».
«Πάντα είχα την απορία πώς πρέπει να φαίνεται, ποια είναι η νόρμα για μια γυναίκα αραβικής καταγωγής; Ποιο το comme il faut ντύσιμο, η κόμμωση, το μακιγιάζ, η συμπεριφορά; Πώς πρέπει να είναι μια “Αράβισσα” για να εναρμονίζεται με τα στερεότυπα με τα οποία μας έχουν βομβαρδίσει;» ήταν μερικά από τα ερωτήματα που είχε μοιραστεί σε ένα κείμενό της στο Shortstories.gr.
Τώρα μοιράζεται κάποια περιστατικά παρενόχλησης από το παρελθόν της στη Ναζαρέτ, όπου αρνείτο να ανταποκριθεί στις προσδοκίες των αντρών, να είναι «υπάκουη» και υποταγμένη: «Θυμάμαι να είμαι έφηβη και να περπατάω στην αγορά με τη μαμά μου. Κάποιοι άντρες σε πείραζαν ή σε άγγιζαν, αλλά οι περισσότερες γυναίκες δεν αντιδρούσαν γιατί φοβόνταν. Λοιπόν, εγώ αντιδρούσα χτυπώντας τους. Και δυο-τρεις φορές κινδυνέψαμε – ένας, ας πούμε, έβγαλε μαχαίρι, αλλά οι φίλοι του τον κορόιδεψαν και κάπως τη γλιτώσαμε».
«Θυμάμαι να είμαι έφηβη και να περπατάω στην αγορά με τη μαμά μου. Κάποιοι άντρες σε πείραζαν ή σε άγγιζαν, αλλά οι περισσότερες γυναίκες δεν αντιδρούσαν γιατί φοβόνταν. Λοιπόν, εγώ αντιδρούσα χτυπώντας τους. Και δυο-τρεις φορές κινδυνέψαμε».
Ένας άσσος στο μανίκι της ήταν η κατά το ήμισυ ελληνική καταγωγή της, χάρη στην οποία δεν έμοιαζε «Αράβισσα». Κάποιες φορές μάλιστα στη Ναζαρέτ χρησιμοποιούσε την εμφάνισή της για να αποκρύψει τις παλαιστινιακές ρίζες της, λόγω των οποίων «είχες διπλή, τριπλή δυσκολία να κάνεις οτιδήποτε, από το να εξυπηρετηθείς στο δημόσιο μέχρι το να βρεις δουλειά. Πάντα σού έβαζαν εμπόδια. Πάντα αισθανόσουν σαν πολίτης τρίτης κατηγορίας, να μην πω και χειρότερα. Δεν μπορούσες να πεις τις λέξεις “Παλαιστίνιος” ή “Παλαιστίνη”. Απαγορευόταν. Μας αποκαλούσαν “Άραβες του Ισραήλ”. Επίσης υπήρχε έλεγχος στα αραβικά σχολεία για το τι διδασκόταν και πώς. Ήταν απαγορευμένο να μιλάς για τη Νάκμπα, την Καταστροφή του ’48 [αναφέρεται στον μόνιμο εκτοπισμό της πλειονότητας των Παλαιστινίων και τη δημιουργία του κράτους του Ισραήλ]. Μέχρι σήμερα, βάσει νόμου, απαγορεύεται να αναφέρεις τη Νάκμπα σε οποιοδήποτε έργο».
Ο Παλαιστίνιος πατέρας της γνωρίστηκε με τη μητέρα της, Ελληνίδα από τα Χανιά Κρήτης, «σε ένα φιλικό σπίτι. Μεγάλη απόφαση τότε για τη μητέρα μου να φύγει από την Ελλάδα». Στη Ναζαρέτ, έστειλαν την Doris σε εβραϊκό σχολείο και «μέχρι σήμερα αναρωτιέμαι το γιατί. Έζησα την πλύση εγκεφάλου που έχουν υποστεί οι περισσότεροι που δεν ψάχνονται λίγο περισσότερο, να μεγαλώνεις και να μισείς τους Άραβες». Έπρεπε να φτάσει στο πανεπιστήμιο για να μάθει περισσότερα για τις ρίζες της και την ιστορία τους, εξηγεί.
Ακόμα και στο σπίτι τους η Doris θυμάται να επικρατεί φόβος – ενισχυμένος, ίσως, και από τη φυλάκιση κάποιων συγγενών τους, που είχαν προσχωρήσει στο κομμουνιστικό κόμμα και συμμετείχαν σε διαδηλώσεις. «Οι φράσεις που ακούγονταν περισσότερο στο σπίτι ήταν: “Μη μιλάς”, “Μην πεις τίποτα”, “Πρόσεχε”. Αυτή η αίσθηση φόβου, με την οποία μεγάλωσα, έχει ενσωματωθεί τόσο βαθιά μέσα μου, που υπάρχει ακόμα και σήμερα».
«Οι φράσεις που ακούγονταν περισσότερο στο σπίτι ήταν: “Μη μιλάς”, “Μην πεις τίποτα”, “Πρόσεχε”. Αυτή η αίσθηση φόβου, με την οποία μεγάλωσα, έχει ενσωματωθεί τόσο βαθιά μέσα μου, που υπάρχει ακόμα και σήμερα».
Τουλάχιστον η Doris είχε μια «πόρτα διαφυγής» όπως αποκαλεί τις ελληνικές ρίζες της, που πράγματι, σε ηλικία 20 ετών την οδήγησαν μόνιμα στη χώρα μας. Έδωσε εξετάσεις με τους ομογενείς και πέρασε σε ελληνικό πανεπιστήμιο όπου επέλεξε, αρχικά, να σπουδάσει Θεολογία «γιατί η θρησκεία ήταν για μένα και θέμα πολιτικής και εξουσίας. Έβλεπα ότι είτε είσαι Εβραίος είτε Μουσουλμάνος είτε Χριστιανός πάντα χρησιμοποιούσαν τη θρησκεία σαν εργαλείο διαμάχης». Οι σπουδές της τη βοήθησαν να εμβαθύνει σε κάθε πτυχή της Θεολογίας, ιδιαίτερα της Ψυχολογίας και της Φιλοσοφίας, που την ενδιέφεραν περισσότερο, αλλά και να βελτιώσει τα ελληνικά της. Στη διάρκειά τους, επίσης, «είδα ότι η ιστορία επαναλαμβάνεται με άλλα ονόματα και έγινα άθεη».
Από τότε που θυμάται τον εαυτό της η μεγάλη αγάπη της ήταν οι εικαστικές τέχνες, γι’ αυτό το επόμενο βήμα της ήταν να δώσει κατατακτήριες και να μπει στην Ανωτάτη Σχολή Καλών Τεχνών της Αθήνας. Ακολούθησε το μεταπτυχιακό της στην Ισπανία, στα έμφυλα θέματα και ειδικά σε ό,τι αφορά τις γυναίκες αραβικής καταγωγής. Εκεί καλλιέργησε περαιτέρω το ενδιαφέρον της για τον φεμινισμό («ειδικά για τον φεμινισμό στη Μέση Ανατολή, όπου είναι ακόμα λιγότερο δεδομένος»), που εκφράζει και μέσα από την τέχνη της.
Ανάμεσα στα θέματα με τα οποία καταπιάνεται είναι η θρησκευτική βία, «όπου δεν κάνω διακρίσεις ανάμεσα σε θρησκείες. Έχω δουλέψει πολύ με στίχους από ιερά κείμενα -από την Παλαιά και Καινή Διαθήκη, το Κοράνι- που ουσιαστικά μιλούν για τη μη ισότητα των γυναικών». Αναφέρεται, επίσης, συχνά στα λεγόμενα «εγκλήματα τιμής», που συμβαίνουν μέχρι σήμερα «και στις τρεις θρησκείες».
Ανάμεσα στα θέματα με τα οποία καταπιάνεται είναι η θρησκευτική βία, «όπου δεν κάνω διακρίσεις ανάμεσα σε θρησκείες. Έχω δουλέψει πολύ με στίχους από ιερά κείμενα -από την Παλαιά και Καινή Διαθήκη, το Κοράνι- που ουσιαστικά μιλούν για τη μη ισότητα των γυναικών».
Αυτό που της έκανε περισσότερη εντύπωση όταν πρωτοήρθε στην Ελλάδα ήταν η «αίσθηση ελευθερίας» που έζησε, και ως Παλαιστίνια και ως γυναίκα: «Η ελευθερία του να μη φοβάμαι να βγω έξω μόνη, χωρίς να χρειάζεται να κοιτάζω πίσω μου επειδή κινδύνευα από κάποιον, από κάτι, από οτιδήποτε».
Αν, στη ζωή της στη Ναζαρέτ, κατέφευγε συχνά στην ελληνική καταγωγή της για να αποφύγει τις κακοτοπιές, σήμερα, στην Ελλάδα, «αισθάνομαι περισσότερο Παλαιστίνια, λόγω της κατάστασης. Αλλά και το κρητικό στοιχείο είναι αρκετά έντονο μέσα μου. Λατρεύω την Κρήτη». Ακόμα και αν δεν επιβεβαιωθεί η επιστημονική υπόθεση σύμφωνα με την οποία οι Φιλισταίοι κατάγονται από την Κρήτη, η Doris βρίσκει πολλά κοινά των απογόνων τους, των Παλαιστινίων, με τους Κρητικούς, στον τρόπο «που γλεντούν, που τρώνε, που μιλούν». Είναι όμως και το φυσικό τοπίο του νησιού που της θυμίζει την Παλαιστίνη, με «τα ελαιόδεντρα, τις λεμονιές, τις πορτοκαλιές, τα αμπέλια».
Αυτό που της έκανε περισσότερη εντύπωση όταν πρωτοήρθε στην Ελλάδα ήταν η «αίσθηση ελευθερίας» που έζησε, και ως Παλαιστίνια και ως γυναίκα: «Η ελευθερία του να μη φοβάμαι να βγω έξω μόνη χωρίς να χρειάζεται να κοιτάζω πίσω μου επειδή κινδύνευα από κάποιον, από κάτι, από οτιδήποτε».
Πλέον δεν αισθάνεται τη διπλή καταγωγή της σαν πεδίο σύγχυσης: «Θα ακουστεί κλισέ, αλλά έχει εμπλουτίσει την προσωπικότητά μου. Αυτή είμαι εγώ». Δεν θα επέστρεφε όμως στη Ναζαρέτ. Οι Παλαιστίνιοι φίλοι και συγγενείς που έχουν μείνει πίσω τής λένε ότι η ζωή εκεί έχει γίνει αφόρητη: «Αυτό που συμβαίνει στη Δυτική Όχθη είναι τραγικό, αλλά είναι πάρα πολύ δύσκολα τα πράγματα και για τους Παλαιστινίους που ζουν μέσα στο κράτος του Ισραήλ. Δεν μπορείς να εκφραστείς καθόλου, μια λέξη να πεις που μπορεί να θεωρήσουν λάθος, ίσως βρεθείς στη φυλακή».
Φοβάσαι ότι κάποια στιγμή η Παλαιστίνη θα περάσει στα ψιλά γράμματα των ειδήσεων;
«Νομίζω ότι ήδη έχει αρχίσει να συμβαίνει αυτό».
Info
Για την έκθεση «All Eyes on Palestine»: Η Αθήνα αποτελεί την αφετηρία της έκθεσης, που μετά θα ταξιδέψει σε ευρωπαϊκές χώρες, όπως η Ολλανδία και η Ιταλία. Η έκθεση εμπλουτίζεται από ένα podcast συνεντεύξεων με τους καλλιτέχνες. Στον χώρο είναι διαθέσιμος και ο κατάλογος (ελληνικά και αγγλικά), από τις εκδόσεις Τόπος. Ως μη κερδοσκοπική πρωτοβουλία, τα τυχόν έσοδα από τις πωλήσεις έργων θα αποδοθούν εξ ολοκλήρου στους δημιουργούς τους. Η έκθεση είναι μια συμπαραγωγή του Κέντρου για τον Μετακαπιταλιστικό Πολιτισμό – mέta, ενός ερευνητικού και πολιτιστικού ιδρύματος αφιερωμένου στη διερεύνηση εναλλακτικών στις καπιταλιστικές δομές μέσω της τέχνης και της κριτικής σκέψης, και του DiEM25, του διεθνικού πολιτικού κινήματος για την ειρήνη, την κοινωνική δικαιοσύνη και την οικολογική μετάβαση μέσω της πανευρωπαϊκής δράσης. Ώρες λειτουργίας: Τετάρτη 16:00-21:00, Πέμπτη έως Σάββατο 11:00-21:00, Κυριακή 11:00-15:00
Περισσότερες πληροφορίες για την Doris Hakim: dorishakim.com
