Κάθε φορά που διαβάζω τα νέα τελευταία (γενοκτονίες, γηραιοί δικτάτορες που εξαπολύουν καθημερινά εκδηλώσεις έχθρας απέναντι στο διαφορετικό) σκέφτομαι τις καταστροφικές επιπτώσεις του μίσους. Στον πλανήτη και τις ευπαθείς κοινωνικές ομάδες. Αλλά και σε όλους τους ανθρώπους που επιλέγουν καθημερινά το μίσος ως πυξίδα. Αν μας απέδειξε κάτι το πρόσφατο τεύχος του Vanity Fair με τα φωτογραφικά πορτρέτα στο Λευκό Οίκο, είναι πως το μίσος γερνάει την επιδερμίδα πρόωρα και κάνει τα σημάδια από τα ενέσιμα στα χείλη πιο ορατά.
Ενδεχομένως υπερβάλλω. Αλλά νευροψυχολογικά μιλώντας, το μίσος όντως αφήνει σημάδια στο σώμα μας. Έρευνα του The Journal of Neuropsychiatry and Clinical Neurosciences βρήκε πως η έλλειψη εμπάθειας που συνοδεύει τις εκφράσεις μίσους έχει πολλά κοινά με το πώς λειτουργεί ένας εγκέφαλος με μετωποκροταφική άνοια – οδηγώντας τους ειδικούς στο συμπέρασμα πως το παρατεταμένο μίσος μπορεί να προκαλέσει παρόμοια βλάβη στον εγκέφαλό μας όπως μια νευροεκφυλιστική νόσος. Κάτι που εξηγεί πολλά για την εξωτερική πολιτική κάποιων χωρών τελευταία. Στο θέμα μας. Αφού έμαθα πως το μίσος αφήνει τα σημάδια του σε νευρολογικό επίπεδο, αναρωτήθηκα αν το ίδιο συμβαίνει με την καλοσύνη. Αφήνουν και οι καλές πράξεις σημάδια στο σώμα μας; Το ότι νιώθουμε καλύτερα όταν κάνουμε καλές πράξεις είναι ιδέα μας ή πραγματικότητα; Ευτυχώς, ολοένα και περισσότερες έρευνες καταλήγουν στο δεύτερο.
Καλοσύνη εναντίον κατάθλιψης
Οι καλοί Σαμαρείτες ζουν καλύτερα, σύμφωνα με το American Psychiatric Association: οι πράξεις καλοσύνης που πηγάζουν από ανιδιοτέλεια μπορούν να μειώσουν τα συμπτώματα της κατάθλιψης και της αγχώδους διαταραχής. Η λέξη «ανιδιοτέλεια» είναι το κλειδί, καθώς τα αποτελέσματα δεν ήταν τα ίδια όταν οι καλές πράξεις γίνονταν με απώτερο σκοπό. Η συγκεκριμένη έρευνα χώρισε τους συμμετέχοντες σε τρεις ομάδες: το πρώτο γκρουπ έπρεπε να κάνει κάποιες καλές πράξεις, το δεύτερο να συμμετάσχει σε κοινωνικές δραστηριότητες και το τρίτο να κάνει γνωστική συμπεριφορική θεραπεία. Όλα τα γκρουπ παρατήρησαν βελτίωση των συμπτωμάτων τους, αλλά το πρώτο είχε τα περισσότερα ευεργετικά αποτελέσματα.
Η αγχολυτική επίδραση της καλοσύνης στην κατάθλιψη δεν είναι καινούρια ανακάλυψη. Στο απόγειο του COVID, έρευνες έδειξαν πως δύο τρεις καλές πράξεις την εβδομάδα μείωναν σημαντικά τα επίπεδα κατάθλιψης και άγχους. Όταν τα μανιοκαταθλιπτικά επεισόδιά μου ήταν στα χειρότερά τους και δεν μπορούσα να φροντίσω τον εαυτό μου, το μόνο που μου έδινε δύναμη να συνεχίσω ήταν οι γάτες που χρειάζονταν τη φροντίδα μου. (Το νιαούρισμα σώζει ζωές, ενίοτε τη δική μου.) Όταν αλλάζουμε το φόκους μας από το δικό μας πρόβλημα στο πρόβλημα κάποιου άλλου, σε κάποιο ζωντανό πλάσμα που μας χρειάζεται ή σε κάποιον καλό σκοπό που μπορούμε να συνεισφέρουμε, η αντιμετώπιση των συμπτωμάτων μας γίνεται ευκολότερη. Δεν είναι τυχαίο που οι πράξεις αγαθοεργίας και φιλανθρωπίας αποτελούν μέρος των προγραμμάτων ανάρρωσης για αλκοολικούς και ανθρώπους εθισμένους σε ουσίες.
Αλλά δεν χρειάζεται να πάσχετε από κατάθλιψη ή αγχώδη διαταραχή για να δείτε θετικά αποτελέσματα. Μελέτες του UCLA εξέτασαν την εγκεφαλική δραστηριότητα κατά τη διάρκεια μιας καλής πράξης και βρήκαν πως αυξάνονται τα επίπεδα οξυτοκίνης στον οργανισμό. Είτε οι πράξεις καλοσύνης είναι μικρές και καθημερινές, π.χ. να βοηθήσετε κάποιον στο δρόμο/μια γιαγιούλα να κουβαλήσει σακούλες ή μεγαλύτερες όπως π.χ. να γίνετε ενεργό μέλος μιας περιβαλλοντικής ή φιλανθρωπικής οργάνωσης, ο οργανισμός σας πλημμυρίζεται από ένα κύμα αγάπης και ευτυχίας χάρη στην εν λόγω ορμόνη. Το εφέ παραμένει ακόμα κι όταν ανταποδίδετε την καλοσύνη σε κάποιον άλλο (το λεγόμενο paying it forward).
Καλοσύνη: το μυστικό συστατικό κάθε υγιούς σχέσης
Κι αν οι καλές πράξεις απέναντι σε αγνώστους αυξάνουν τα επίπεδα οξυτοκίνης στον οργανισμό μας, οι πράξεις καλοσύνης στο πλαίσιο μιας ρομαντικής σχέσης είναι ακόμα ισχυρότερες. Η ίδια μελέτη του UCLA διαπίστωσε πως όταν οι πράξεις μας βοηθούν το σύντροφό μας, όταν χαρίζουμε χαρά ή ικανοποίηση, «φωτίζονται» ορισμένες περιοχές του εγκεφάλου που σχετίζονται με το αίσθημα της ικανοποίησης και της ανταμοιβής – συγκεκριμένα ο κοιλιακός πυρήνας που λαμβάνει ντοπαμίνη στο ραβδωτό σώμα του εγκεφάλου. Καλοσύνη στη σχέση = αυξημένα επίπεδα οξυτοκίνης + περισσότερη ντοπαμίνη; Ενδέχεται να βρήκαμε το μυστικό των μακροχρόνιων σχέσεων. Όταν ο έρωτας και το πάθος κάποια στιγμή ξεθωριάζουν, η καλοσύνη μάς κρατά μαζί κι ευτυχισμένους. Δεν είναι τυχαίο που λένε πως πιο σημαντικό από την ερωτική έλξη είναι να συμπαθείς το σύντροφό σου ως άτομο και να θέλεις το καλό του.
Φυσικά, η καλοσύνη ως ιδιότητα δεν είναι εύκολα μετρήσιμη: είναι κάπως υποκειμενική και εξαρτάται από πολλούς παράγοντες, όπως π.χ. η κουλτούρα στην οποία έχουμε μεγαλώσει και οι κοινωνικές συμβάσεις γύρω μας. Κάτι που ένας Έλληνας μπορεί να θεωρεί καλοσύνη, ένας Σουηδός μπορεί να το θεωρεί ενόχληση ή αγένεια, και το αντίστροφο. Αλλά αν πρέπει να καταλήξουμε σε κάποιον ορισμό, η καλοσύνη έχει να κάνει με πράξεις που αφήνουν τον εγωισμό μας και το τι αρέσει σε μας στην άκρη, και βάζουν τον εαυτό μας στη θέση του άλλου.
Μικρές πράξεις με μεγάλο αντίκτυπο
Ποιο είναι το ηθικό δίδαγμα λοιπόν; Να βάλουμε στο ημερολόγιό μας υπενθυμίσεις του στυλ «Δευτέρα πρωί, 9-9 και μισή, καθημερινή καλή πράξη» ή να είμαστε ανοιχτοί στο να βοηθάμε τους γύρω μας όποτε προκύψει; Και τα δύο. Σύμφωνα με το Harvard Health, δεν έχει σημασία αν οι καλές πράξεις είναι αυθόρμητες ή προγραμματισμένες: οι ευεργετικές επιπτώσεις είναι οι ίδιες.
Το ενδιαφέρον είναι πως οι πράξεις καλοσύνης έχουν μεγαλύτερο αντίκτυπο από ό,τι νομίζουμε. Μελέτη στο Πανεπιστήμιο του Τέξας διαπίστωσε ότι οι αποδέκτες των πράξεων καλοσύνης νιώθουν καλύτερα από το αναμενόμενο, ενώ οι δωρητές καλοσύνης είναι πιο ευτυχισμένοι μετά την καλή τους πράξη. Ο αντίκτυπος είναι κάπως σαν το βότσαλο στη λίμνη: κάθε καλή πράξη μπορεί να προκαλέσει κι άλλες, βελτιώνοντας τις ζωές όλων όσων συμμετέχουν.
Δεν ξέρω αν θ’ αλλάξει ο κόσμος αν όλοι μας αρχίσουμε να κάνουμε περισσότερες καλές πράξεις. Πάντως, σύμφωνα με τον οργανισμό Random Acts of Kindness (www.randomactsofkindness.org), όταν η καλοσύνη γίνεται μακροχρόνια συνήθεια, όπως π.χ. για τους εθελοντές σε φιλανθρωπικές οργανώσεις, το σώμα μας τείνει να πονάει λιγότερο. Και από τα 55 και μετά, όσοι συνεχίζουν κάποια εθελοντική δράση έχουν 44% λιγότερες πιθανότητες πρόωρου θανάτου. Καλύτερα προγνωστικά κι απ’ όσους πηγαίνουν τέσσερις φορές την εβδομάδα γυμναστήριο. Ακόμα κι αν δεν αλλάξει ο κόσμος, εγώ ξέρω πώς θα προτιμούσα να γεράσω.
