Τις προάλλες ο σύντροφός μου έριξε κατά λάθος το κομπολόι που κουβαλούσε στο πάτωμα. Το είχε στην τσέπη του και του έπεσε καθώς έσκυβε να κάνει μια δουλειά – ένα απλό ατύχημα, έτσι; Ανάξιο λόγου. Αλλά με το που άκουσα τον ήχο από τις χάντρες να χτυπάνε το δάπεδο η καρδιά μου σταμάτησε, το στομάχι μου σφίχτηκε και έπρεπε να καταπολεμήσω το ένστικτο να κρυφτώ κάτω από το τραπέζι. Βλέπετε, το κομπολόι που του έπεσε ήταν δώρο από τη Μητέρα μου. Και μεγαλώνοντας, είχα μάθει πολύ καλά πως όταν τα κομπολόγια πέφτουν στο πάτωμα δεν είναι ποτέ ατύχημα: σημαίνει πως η Μητέρα έχει τα νεύρα της και το καλύτερο που μπορείς να κάνεις για να γλιτώσεις είναι να κρυφτείς. Έστω και κάτω από το τραπέζι, στην ανάγκη.
Μπορεί να έχουν περάσει 30 χρόνια από τότε. Μπορεί πλέον να μη ζω στο ίδιο σπίτι, ούτε καν στην ίδια χώρα με τη Μητέρα. Μπορεί να έχω φτιάξει τη δική μου οικογένεια, με έναν σύντροφο που είναι ήρεμος, στοργικός και σίγουρα δεν μου δίνει λόγους να πανικοβάλλομαι κάθε φορά που τον πιάνουν τα νεύρα του. Αλλά τα τραύματα που αποκτάμε στην παιδική μας ηλικία δεν ξεθωριάζουν εύκολα. Και αν η παιδική σας ηλικία έμοιαζε κάπως με τη δική μου, τότε μάλλον ένα από τα μεγαλύτερα πρότζεκτ της ενήλικης ζωής σας είναι να μεγαλώσετε το παιδί μέσα σας – είτε πριν, είτε καθώς μεγαλώνετε τα δικά σας παιδιά.
Και το παιδί μέσα σας χρειάζεται όχι μόνο έξτρα αγάπη, αλλά και την υπομονή και την ηρεμία που δυστυχώς δεν σας (μας) έδειξαν μεγαλώνοντας.
Γονείς-νάρκισσοι, παιδιά-καθρέφτες
Αν έχετε δει την τηλεοπτική σειρά «The Bear» και κάθε φορά που εμφανίζεται ο χαρακτήρας της Τζέιμι Λι Κέρτις νιώθετε την ανάγκη να πατήσετε pause και να κρυφτείτε κάτω απ’ την κουβέρτα, συγχαρητήρια, καλωσήρθατε στο κλαμπ. Η ταλαντούχα ηθοποιός έχει καταφέρει μία από τις πιο ρεαλιστικές απεικονίσεις ναρκισσιστικής μητέρας στη μικρή οθόνη: η Ντόνα Μπερζάτο είναι ταυτόχρονα εύθραυστη και επικίνδυνη, ασταθής και τρυφερή, τρομακτική και γλυκιά. Τα παιδιά της δεν ξέρουν ποτέ τι να περιμένουν από τις αντιδράσεις της, κι αυτό τους δημιουργεί μια αίσθηση πανικού εφ’ όρου ζωής, έναν διαρκή φόβο ότι έχουν κάνει κάτι λάθος.
Η ζωή με ένα ναρκισσιστικό γονιό είναι κάπως έτσι: σαν μια αχανής έκταση γεμάτη ναρκοπέδια. Ποτέ δεν ξέρεις ποιο βήμα σου θα φέρει την καταστροφή – όσο προσεκτικά κι αν περπατάς. Και δεν το κάνουν πάντα επίτηδες: πολύ συχνά, δεν καταλαβαίνουν πόση ζημιά μπορούν να μας κάνουν με τη συμπεριφορά τους.
Η κλινική του Cleveland εξηγεί ότι δεν χρειάζεται απαραίτητα ο γονιός να πληροί όλα τα διαγνωστικά κριτήρια ή να είναι επίσημα διαγνωσμένος με ναρκισσιστική διαταραχή προσωπικότητας για να πληγεί ο παιδικός ψυχισμός μας. Αρκεί να παρουσιάζει αρκετά από τα χαρακτηριστικά ενός νάρκισσου: την τάση να αντιμετωπίζουν το παιδί ως προέκταση του εαυτού τους, την ψυχολογική χειραγώγηση (gaslighting), την αδυναμία του να αναγνωρίσουν τα λάθη τους και να ζητήσουν συγγνώμη και, δυστυχώς πολύ συχνά, την τάση προς συναισθηματική ή και σωματική κακοποίηση.
Αν μεγαλώσατε σε υγιή οικογένεια, καταρχάς συγχαρητήρια, κατα δεύτερον μάλλον αναρωτιέστε: πού είναι το κακό στο να μας βλέπει η μητέρα μας ως προέκταση του εαυτού της; Δεν είναι ένα φυσικό κομμάτι της μητρότητας; Ναι και όχι. Σίγουρα μια ταύτιση με το βλαστάρι σας είναι αναμενόμενη, ειδικά τον πρώτο καιρό. Καθώς όμως το παιδί μεγαλώνει, είναι πολύ σημαντικό να αναγνωρίζεται η προσωπικότητά του και οι γονείς να μπορούν να αποδεχτούν πως έχει τις δικές του ανάγκες και τα δικά του γούστα. (Οσες φίλες μου έχουν περισσότερα από ένα παιδιά μου λένε όλες πόσο διαφορετικά είναι μεταξύ τους και πώς η παιδαγωγική μέθοδος που χρησιμοποίησαν μεγαλώνοντας το πρώτο δεν λειτουργεί εξίσου καλά στο δεύτερο.)
Ποτέ δεν ξέρεις ποιο βήμα σου θα φέρει την καταστροφή – όσο προσεκτικά κι αν περπατάς
Όταν όμως ο γονιός, ειδικά η μητέρα, είναι στο φάσμα του ναρκισσισμού, η αποδοχή της διαφορετικότητας του παιδιού από την ίδια δεν συμβαίνει. Με αποτέλεσμα, κάθε μας λάθος, κάθε μικρή ή μεγάλη «αποτυχία» μεγαλώνοντας, είτε σπάσαμε κατά λάθος ένα ποτήρι ή δεν πήραμε αρκετά καλούς βαθμούς στο σχολείο, να γίνεται προσωπική προσβολή για Εκείνη. Πώς τολμάμε να μην είμαστε τέλειοι; Δεν μας νοιάζει καθόλου ότι η συμπεριφορά μας αντικατοπτρίζεται σε Εκείνη; Τι θα πει είμαστε μόνο εφτά χρόνων; Θα έπρεπε να ξέρουμε καλύτερα. Δεν είναι θυμωμένη μαζί μας, αλλά απλώς απογοητευμένη. Και θα μας το δείξει κόβοντάς μας την καλημέρα για μέρες, φεύγοντας από το σπίτι, σπάζοντας πράγματα, μέχρι να δέσουμε τον παιδικό εαυτό μας κόμπο ώστε να της αποδείξουμε πως αξίζουμε την αγάπη της. Και κάπως έτσι, αν δεν προσέξουμε, μπορεί να περάσουμε όλη μας τη ζωή πιστεύοντας ότι η αγάπη είναι κάτι που πρέπει να κερδίσουμε με τη συμπεριφορά μας. Ότι κάθε μικρό λάθος που ενδέχεται να κάνουμε μπορεί να μας τη στερήσει. Είναι εξοντωτικό να ζει κανείς έτσι, πιστέψτε με.
Το μητρικό τραύμα και το σύνδρομο της «καλής κόρης»
Το CPTSD Foundation, κέντρο που παρέχει πληροφορίες για τη ζωή με σύνθετο μετατραυματικό στρες, εξηγεί πώς το να μεγαλώνουμε με έναν ναρκισσιστικό γονιό μας κάνει πιο επιρρεπείς σε διαταραχές πανικού, κατάθλιψη και προβλήματα ψυχικής υγείας. Μάλιστα, οι γονείς-νάρκισσοι συχνά επιλέγουν παιδιά του ίδιου φύλου με εκείνους ως τα ιδανικά «θύματα», εξ ου και μια ναρκισσιστική μητέρα κάνει τη μεγαλύτερη ζημιά στην κόρη της ακόμα και αν έχει κι άλλα παιδιά. Το σώμα μας, τα μαλλιά μας, τα ρούχα μας, το δέρμα μας, όλα γίνονται αφορμή κριτικής, δημιουργώντας μας μια τάση αυτο-μαστιγώματος και τελειομανίας που κουβαλάμε ως ενήλικες. Τα παιδιά των γονιών-νάρκισσων μαθαίνουν να γίνονται καθρέφτες τους, κρύβοντας τα ψυχολογικά και σωματικά χαρακτηριστικά που αποτελούν «παραφωνία» από την τέλεια εικόνα της Μητέρας ή νιώθοντας απίστευτες ενοχές για όλα όσα δεν μπορούν να αλλάξουν πάνω τους.
Αργότερα, στις σχέσεις μας υποφέρουμε συχνά από ανασφάλειες και φοβία εγκατάλειψης και τείνουμε να εμπλεκόμαστε συναισθηματικά με συντρόφους που δεν είναι πραγματικά διαθέσιμοι, καθώς αυτή η έλλειψη συναισθηματικής δια θεσιμότητας από μέρος τους μας είναι γνώριμη και, παραδόξως, κάπως ανακουφιστική. Ξέρουμε ήδη τι να περιμένουμε από τέτοιους ανθρώπους – ενίοτε μάλιστα νιώθουμε πως καταφέραμε κάτι σημαντικό όταν «κλέβουμε» στιγμές τρυφερότητας ή απερίσπαστης προσοχής. Έχουμε γενικά χαμηλή αυτοεκτίμηση, δυσκολευόμαστε να εμπιστευτούμε απόλυτα τους γύρω μας (ακόμα και όταν το αξίζουν) και, δυστυχώς, πολλοί από εμάς επαναλαμβάνουμε αυτά τα μοτίβα με τη δική μας οικογένεια. Αλλά δεν χρειάζεται να είναι έτσι.
Πώς να γίνουμε ο γονιός του εαυτού μας, αυτός που θα έπρεπε να είχαμε
Η τεχνική της γονεϊκής υποκατάστασης (αγγλιστί reparenting) είναι μια ψυχοθεραπευτική τεχνική που στόχο έχει αν όχι να επουλώσει τα τραύματα της παιδικής μας ηλικίας, τουλάχιστον να μας διδάξει νέα και πιο υγιή μοτίβα. Κλινικοί ψυχολόγοι στο Πανεπιστήμιο του Σαν Φρανσίσκο εξηγούν πώς η διαδικασία ξεκινά με το να αναγνωρίσουμε το παιδί μέσα μας και τις ανάγκες του. Αυτό δεν σημαίνει πως θα αρχίσουμε ξανά να μπουσουλάμε, αλλά πως πρέπει να δείξουμε κατανόηση στα θέλω και τις φοβίες που κουβαλάμε – και πολύ συχνά να μας δώσουμε την άδεια να ανακαλύψουμε εκ νέου το τι μας αρέσει και τι θέλουμε να κάνουμε στη ζωή μας.
Αν δεν προσέξουμε, μπορεί να περάσουμε όλη μας τη ζωή πιστεύοντας ότι η αγάπη είναι κάτι που πρέπει να κερδίσουμε με τη συμπεριφορά μας. Ότι κάθε μικρό λάθος που ενδέχεται να κάνουμε μπορεί να μας τη στερήσει. Είναι εξοντωτικό να ζει κανείς έτσι, πιστέψτε με.
Δεν είναι σύντομη διαδικασία. Ποτέ δεν είναι το να μεγαλώνεις ένα παιδί, ακόμα και αν το παιδί είσαι εσύ. Θα πρέπει να χτίσουμε ρουτίνες και ιεροτελεστίες που δεν είχαμε μεγαλώνοντας, που θα μας επιτρέψουν να νιώθουμε ασφάλεια μέσα στο σώμα μας και μέσα στο σπίτι μας. Θα πρέπει να αποδεχτούμε ότι θα κάνουμε λάθη και ότι τα λάθη είναι ευκαιρία να μάθουμε περισσότερα για τον εαυτό μας, όχι λόγος πανικού.
Για πολλούς από εμάς αυτή η διαδικασία δεν μπορεί να επιτευχθεί όσο είμαστε ακόμα σε στενή επαφή με τον ναρκισσιστικό γονέα. Θα πρέπει να επαναδιαπραγματευτούμε τα όριά μας στις προσωπικές μας σχέσεις και να μάθουμε να εκφράζουμε τις ανάγκες μας. Μέσα σε όλα αυτά θα χρειαστεί και να θρηνήσουμε την παιδική ηλικία που δεν ζήσαμε και τη σχέση με τους γονείς μας που θα μπορούσαμε να έχουμε.
Δεν είναι εύκολη διαδικασία. Καθ’ όλη τη διάρκεια αυτού του άρθρου, από την πρώτη λέξη που πληκτρολόγησα μέχρι και αυτή τη στιγμή, νιώθω ακόμα το στομάχι μου να σφίγγεται και την ανάγκη να αγκαλιάσω τον εαυτό μου. Να πω στη μικρή Δανάη ότι όλα θα πάνε καλά, ότι δεν χρειάζεται να κρύβεται πια κάτω από το τραπέζι της κουζίνας. Αλλά είναι απαραίτητη διαδικασία. Οχι μόνο αν θέλουμε κάποια στιγμή να συγχωρήσουμε τους γονείς μας που μας δημιούργησαν όλο αυτό το τραύμα, αλλά αν θέλουμε να γίνουμε εμείς ασφαλείς γονείς και να μη δημιουργήσουμε ποτέ παρόμοια τραύματα σε άλλους.
