Η Ιθάκη ως ένα όμορφο, πράσινο νησί του Ιονίου με κρυστάλλινα νερά. Ως ο προορισμός του Οδυσσέα στο ομηρικό έπος. Ως σημείο συνάντησης δημιουργών και φίλων του θεάτρου και κάθε μορφής τέχνης. Όλες αυτές οι πλευρές της συνδυάζονται στο Θεατρικό Φεστιβάλ Ιθάκης, τον ιστορικό θεσμό που χρονολογείται από το 1975 και που αναβίωσε το 2022.
Η φετινή διοργάνωση με θεματική «Τοπίο-Σώμα» είναι, ωστόσο, ξεχωριστή, όχι μόνο γιατί οι καλλιτεχνικοί διευθυντές της, ο ηθοποιός και σκηνοθέτης Κώστας Γάκης και η θεατροπαιδαγωγός και σκηνοθέτρια Αθηνά Αρσένη, την εξελίσσουν χρόνο με τον χρόνο με σεβασμό στην κληρονομιά της, αλλά και για έναν συγκυριακό λόγο: επειδή ενώ διεξάγεται, από τις 18 έως τις 26 Σεπτεμβρίου, η «Οδύσσεια» του Christopher Nolan συνεχίζει τη θριαμβευτική πορεία της ανά τον πλανήτη.
Παρόλο που η ταινία δεν επηρέασε τις συμμετοχές που υποβλήθηκαν στο φετινό φεστιβάλ, οι οπoίες είχαν προχωρήσει πριν από την πρεμιέρα της, η Αθηνά πιστεύει ότι την πραγματική επίδρασή της θα τη δούμε «στην επόμενη διοργάνωση. Αυτό που βλέπουμε ήδη, όμως, είναι μια αναζωπύρωση του διεθνούς ενδιαφέροντος για την Ιθάκη και την “Οδύσσεια”. Με έναν τρόπο, η ταινία ενεργοποίησε ξανά αυτό το πανίσχυρο όνομα που κουβαλά το νησί, ως πατρίδα του Οδυσσέα».
«Ήδη βλέπουμε μια αναζωπύρωση του διεθνούς ενδιαφέροντος για την Ιθάκη και την “Οδύσσεια”. Με έναν τρόπο, η ταινία ενεργοποίησε ξανά αυτό το πανίσχυρο όνομα που κουβαλά το νησί, ως πατρίδα του Οδυσσέα».
Επισκέπτες από όλο τον κόσμο «έρχονται εδώ, αναζητώντας κάτι από την ιστορία του Οδυσσέα», παρατηρεί. «Τους αρχαιολογικούς χώρους, τα ομηρικά ίχνη και τους τόπους που συνδέονται με την ιστορία και την παράδοση του νησιού». Πιστεύει, λοιπόν, «ότι αυτή η νέα, διεθνής προσοχή μπορεί να δώσει ώθηση και στο Θεατρικό Φεστιβάλ Ιθάκης». Επιθυμία των διοργανωτών του φεστιβάλ είναι να εξελιχθεί σε έναν ακόμα λόγο για να επισκεφτεί κάποιος το νησί. «Και ίσως η “Οδύσσεια” του Nolan να αποτελέσει μια πολύ καλή αφορμή ώστε ένα ακόμα μεγαλύτερο διεθνές κοινό να γνωρίσει όχι μόνο την Ιθάκη του Οδυσσέα, αλλά και τη σύγχρονη πολιτιστική Ιθάκη».
Για τους ανθρώπους του φεστιβάλ, πάντως, η «Οδύσσεια» αποτελεί κάθε χρόνο αφετηρία της θεματικής του. «Δεν μας ενδιαφέρει, όμως, να την αναπαραστήσουμε. Τη βλέπουμε ως ένα ανεξάντλητο πεδίο εικόνων, τόπων, συμβολισμών και ανθρώπινων εμπειριών, μέσα από το οποίο μπορούμε κάθε φορά να θέτουμε μια καινούρια πρόκληση στους καλλιτέχνες.
»Φέτος ξεκινήσαμε από τους ίδιους τους τόπους της Οδύσσειας: την Ιθάκη, τη σπηλιά του Κύκλωπα, το νησί του Ήλιου, όλους εκείνους τους σταθμούς και τα εμπόδια που συναντά ο Οδυσσέας στην επιστροφή του. Και αναρωτηθήκαμε: πώς μπορεί ένα τοπίο να γίνει θέατρο; Πώς μπορεί να μεταφερθεί στη σκηνή όχι μέσα από την αναπαράστασή του, αλλά μέσα από έναν συμβολισμό, μια κίνηση, ένα σώμα, μια μνήμη;
»Από εκεί προέκυψε σχεδόν φυσικά το δεύτερο μέρος της φετινής θεματικής: το σώμα. Στο σύγχρονο θέατρο, το σώμα είναι ένα από τα σημαντικότερα εργαλεία του ηθοποιού. Πολλές φορές η δουλειά ξεκινά από το σώμα πριν ακόμα φτάσει στον λόγο. Και το σώμα δεν είναι ποτέ ουδέτερο. Κουβαλά μνήμη, εμπειρίες, διαδρομές, τραύματα, χαρές, ανθρώπους και τόπους. Έτσι αρχίσαμε να βλέπουμε αυτή τη σχέση και αντίστροφα: πώς ένα τοπίο σωματοποιείται και πώς ένα σώμα μπορεί να γίνει τοπίο».
«Στο σύγχρονο θέατρο, το σώμα είναι ένα από τα σημαντικότερα εργαλεία του ηθοποιού. Πολλές φορές η δουλειά ξεκινά από το σώμα πριν ακόμα φτάσει στον λόγο. Και το σώμα δεν είναι ποτέ ουδέτερο. Κουβαλά μνήμη, εμπειρίες, διαδρομές, τραύματα, χαρές, ανθρώπους και τόπους».
Αν ένα γυναικείο σώμα ήταν τοπίο, ποιο θα ήταν; «Θα έλεγα η θάλασσα. Είναι απέραντη και βαθιά και κρύβει έναν ολόκληρο κόσμο που δεν φαίνεται με την πρώτη ματιά. Ζωή, πλάσματα, θησαυρούς, πράγματα που ακόμη δεν γνωρίζουμε. Μπορεί να είναι πανέμορφη, ήρεμη, γαλήνια, και την ίδια στιγμή να κρύβει μια τεράστια δύναμη. Να γίνει άγρια, θυελλώδης, να σηκώσει κύματα και να αλλάξει ό,τι βρίσκεται γύρω της. Κάπως έτσι βλέπω και το γυναικείο σώμα. Έχει βάθος, πολλές εποχές, πράγματα φανερά και άλλα κρυμμένα. Δημιουργεί ζωή, κουβαλά μνήμη, επιθυμία, ευαισθησία και δύναμη. Έχει και τα σημάδια του, όπως και η θάλασσα. Δεν είναι άτρωτο. Αλλά μεταμορφώνεται, αλλάζει και συνεχίζει. Και ίσως αυτό που με συγκινεί περισσότερο σε αυτή την εικόνα είναι ότι η θάλασσα δεν χρειάζεται να είναι πάντα γαλήνια για να είναι όμορφη. Μπορεί να είναι ήρεμη και άγρια, φωτεινή και σκοτεινή, ευάλωτη και πανίσχυρη».
Μια από τις τάσεις που παρατηρεί η Αθηνά, από τις προτάσεις που δέχονται στο φεστιβάλ, ιδιαίτερα στο Διαγωνιστικό Τμήμα των νέων δημιουργών, είναι εκείνο της χρήσης του σώματος σαν πολυεργαλείο. «Οι νέοι καλλιτέχνες το χρησιμοποιούν όχι μόνο για την κίνηση, αλλά πολλές φορές και για να δημιουργήσουν ρυθμό ή ακόμα και ολόκληρα ηχητικά τοπία με το σώμα και τη φωνή τους». Ενώ λοιπόν, όχι αναπάντεχα, οι νεότερες ομάδες είναι πιο εξοικειωμένες με την τεχνολογία και τα νέα μέσα, «αυτό που βρίσκω ενδιαφέρον είναι όταν χρησιμοποιούνται με μέτρο και ουσιαστικά, χωρίς να “καπελώνουν” την παράσταση». Μέσα από τις νέες τάσεις λοιπόν διαφαίνεται «ένα θέατρο που ψάχνει συνεχώς καινούρια εργαλεία, αλλά ταυτόχρονα επιστρέφει σε κάτι πολύ βασικό: στο σώμα του ηθοποιού, στην κίνηση, στη φωνή και σε όσα μπορεί να δημιουργήσει πάνω στη σκηνή με πολύ λίγα μέσα».
Μέσα από τις νέες τάσεις διαφαίνεται «ένα θέατρο που ψάχνει συνεχώς καινούρια εργαλεία, αλλά ταυτόχρονα επιστρέφει σε κάτι πολύ βασικό: στο σώμα του ηθοποιού, στην κίνηση, στη φωνή και σε όσα μπορεί να δημιουργήσει πάνω στη σκηνή με πολύ λίγα μέσα».
Τι θα ζήσει όποιος βρεθεί στο Θεατρικό Φεστιβάλ Ιθάκης 2026; Για εννέα μέρες, καθημερινά βιωματικά εργαστήρια και εκπαιδευτικές δράσεις, παραστάσεις από επαγγελματικούς θιάσους κάθε βράδυ, αλλά και το Διαγωνιστικό Τμήμα Θεατρικών Ντουέτων, όπου δέκα επιλεγμένες ομάδες θα διαγωνιστούν με πρωτότυπες παραστάσεις εμπνευσμένες από την «Οδύσσεια» και τη θεματική «Τοπίο-Σώμα». Θα έχει επίσης την ευκαιρία να δει χώρους του νησιού να φιλοξενούν δράσεις του φεστιβάλ και να έρθει σε επαφή με την τοπική κοινότητα. «Από την αρχή επιλέξαμε το φεστιβάλ να μη βρίσκεται σε έναν μόνο χώρο. Χρησιμοποιούμε σημεία που αποτελούν κομμάτι της ζωής του νησιού, όπως το Μορφωτικό Κέντρο Ιθάκης, ο Δημοτικός Κινηματογράφος, το Κέντρο Περιβαλλοντικής Εκπαίδευσης και τα σχολεία». Η φετινή θεματική μάλιστα, «μας δίνει έναν ακόμα λόγο να βγούμε περισσότερο έξω. Θα κινηθούμε στα μουσεία, στο Αρχαιολογικό και το Λαογραφικό, σε γειτονιές και πιθανόν σε μονοπάτια. Παραστάσεις και βιωματικά εργαστήρια θα μας μεταφέρουν σε διαφορετικά σημεία και ο ίδιος ο τόπος θα μπει πιο ενεργά μέσα στο φεστιβάλ».
Ανάμεσα στις αγαπημένες της στιγμές, στη διαδρομή της ως καλλιτεχνική διευθύντρια του θεσμού, είναι οι βραβεύσεις εμβληματικών δημιουργών για τη συνολική προσφορά τους στο θέατρο. «Θεωρώ πολύ σημαντική αυτή τη συνάντηση των γενεών: νέοι καλλιτέχνες να βρίσκονται δίπλα σε ανθρώπους που έχουν αφιερώσει τη ζωή τους στον θέατρο και στον πολιτισμό. Μια τέτοια στιγμή ήταν για μένα η περσινή βράβευση του Γιώργου Αρμένη. Φέτος είναι εξίσου σημαντικές οι βραβεύσεις του Θεόδωρου Τερζόπουλου και της Άννας Βαγενά, που έχουν αφήσει ο καθένας το δικό του, πολύ ισχυρό αποτύπωμα».
Η φετινή θεματική «μας δίνει έναν ακόμα λόγο να βγούμε περισσότερο έξω. Θα κινηθούμε στα μουσεία, στο Αρχαιολογικό και το Λαογραφικό, σε γειτονιές και πιθανόν σε μονοπάτια. Παραστάσεις και βιωματικά εργαστήρια θα μας μεταφέρουν σε διαφορετικά σημεία του νησιού και ο ίδιος ο τόπος θα μπει πιο ενεργά μέσα στο φεστιβάλ».
Σε πιο προσωπικό επίπεδο, ξεχωρίζει «την περσινή παρουσίαση της “Λέιλα”. Ενός κειμένου που έγραψα με ηρωίδα μια γιατρό σε εμπόλεμη ζώνη, έναν άνθρωπο που κινείται ανάμεσα στο όνειρο και σε μια πραγματικότητα που γίνεται όλο και πιο σκληρή. Το να βλέπω αυτό το κείμενο να αποκτά σώμα και φωνή πάνω στη σκηνή ήταν για μένα πολύ συγκινητικό. Και ακόμα περισσότερο σε μια εποχή όπου ο πόλεμος και όσα συμβαίνουν στη Γάζα μάς φέρνουν καθημερινά αντιμέτωπους με μια τεράστια ανθρωπιστική τραγωδία».
Με τον Κώστα Γάκη –για τον οποίο επισημαίνει ότι «η συνεργασία μας όλα αυτά τα χρόνια έχει χτιστεί πάνω στον σεβασμό και την αλληλοεκτίμηση, αλλά και στην ελευθερία που δίνει ο ένας στον άλλο να φέρνει τις ιδέες του»– έδωσαν έμφαση φέτος στις βιωματικές δράσεις για διαφορετικές ηλικίες. Όπως το εργαστήρι του Κώστα Γάκη πάνω στη θεματική του φεστιβάλ, που θα εξελιχθεί στη δημιουργία μιας περφόρμανς. Οι παραστάσεις και οι παρουσιάσεις που ενθαρρύνουν τη συμμετοχή του κοινού, όπου «τη μια στιγμή είσαι θεατής και την επομένη μπορεί να βρεθείς μέσα στη διαδικασία». Τα βιωματικά εργαστήρια για εφήβους και οι δράσεις για μικρότερα παιδιά.
Ως θεατροπαιδαγωγός, παρατηρεί και κατανοεί σε βάθος τα οφέλη του θεάτρου στα παιδιά – ειδικά όταν αυτά συμμετέχουν ενεργά στα δρώμενα. «Μέσα από το θέατρο ένα παιδί μαθαίνει να συνεργάζεται, να λειτουργεί μέσα σε μια ομάδα, να ακούει τον άλλο, να σέβεται, να περιμένει, να εκφράζεται. Καλλιεργεί τη φαντασία και την κριτική του σκέψη και, ίσως το σημαντικότερο, έχει έναν ασφαλή χώρο να δοκιμάσει πράγματα, να κάνει λάθη και να ανακαλύψει διαφορετικές πλευρές του εαυτού του. Κι αυτό μπορεί να συμβεί με πολλούς τρόπους. Μέσα από ένα θεατρικό εργαστήριο, έναν αυτοσχεδιασμό ή ένα παιχνίδι ρόλων, αλλά και μέσα από το ανέβασμα μιας παράστασης. Για ένα παιδί, η διαδρομή από την πρώτη ανάγνωση ενός έργου μέχρι τη στιγμή που θα βρεθεί στη σκηνή είναι από μόνη της ένα ολόκληρο ταξίδι. Μπαίνει στη θέση ενός άλλου ανθρώπου, προσπαθεί να καταλάβει γιατί σκέφτεται και συμπεριφέρεται διαφορετικά από το ίδιο και, χωρίς να το καταλαβαίνει πάντα, μαθαίνει να βλέπει τον κόσμο και από μια άλλη οπτική.
»Το θέατρο μπορεί επίσης να γίνει ένα εξαιρετικό παιδαγωγικό εργαλείο. Μέσα από αυτό να προσεγγίσεις ζητήματα που απασχολούν τα παιδιά, αλλά και να διδάξεις ιστορία, λογοτεχνία, γλώσσα ή ακόμη και άλλα γνωστικά αντικείμενα με έναν εντελώς διαφορετικό, βιωματικό τρόπο. Γι’ αυτό θα ήθελα πολύ να δω τη θεατρική αγωγή να αποκτά ξανά ουσιαστική και σταθερή θέση στην ελληνική εκπαίδευση, από τις μικρές ηλικίες μέχρι και το Λύκειο».
«Το θέατρο μπορεί να γίνει ένα εξαιρετικό παιδαγωγικό εργαλείο. Μέσα από αυτό να προσεγγίσεις ζητήματα που απασχολούν τα παιδιά, αλλά και να διδάξεις ιστορία, λογοτεχνία, γλώσσα ή ακόμη και άλλα γνωστικά αντικείμενα με έναν εντελώς διαφορετικό, βιωματικό τρόπο».
Ακόμα και το όνομα της θεατρικής ομάδας της Αθηνάς μάς επαναφέρει στον κόσμο της «Οδύσσειας», καθώς «με τα υπόλοιπα ιδρυτικά μέλη επιλέξαμε το Λωτοφάγοι. Στην “Οδύσσεια”, ο λωτός είναι ο καρπός της λήθης: όποιος τον γεύεται ξεχνά από πού έρχεται, ποιος είναι και τον δρόμο της επιστροφής του. Κάπου εδώ υπάρχει μια αντίφαση που μας άρεσε πολύ. Για εμάς, η μνήμη είναι θεμελιώδης. Είναι αυτή που διαμορφώνει την ταυτότητά μας, το ποιοι είμαστε, από πού ερχόμαστε, τις ιστορίες που κουβαλάμε. Και μεγάλο μέρος της δουλειάς μας επιστρέφει ξανά και ξανά σε αυτήν. Από την άλλη, θέλαμε να κρατήσουμε και κάτι από τη λήθη των Λωτοφάγων αλλά να της δώσουμε μια πιο μεταφορική έννοια. Αυτή που μπορεί να έχει η τέχνη όταν σε κάνει να ξεχνάς για λίγο την καθημερινότητά σου. Μπαίνεις σε ένα θέατρο, βλέπεις μια παράσταση, ακούς μια ιστορία και για μία ώρα μεταφέρεσαι σε έναν άλλο κόσμο. Ίσως ξεχνάς για λίγο κάτι που σε δυσκολεύει, ίσως όμως φεύγοντας θυμάσαι κάτι άλλο που είχες ξεχάσει».
Info
