Ένα ανιαρό βράδυ που προσπαθούσα να επιλέξω ταινία στο Netflix και καμία δεν με έπειθε πραγματικά, έπεσα πάνω στο αλλόκοτο «Ladies First» και πάτησα το play. Ο Σάσα Μπάρον Κοέν, στον ρόλο ενός βαθιά αντιπαθητικού σεξιστή, έχει ένα ατύχημα και ξυπνά σε ένα παράλληλο σύμπαν όπου οι γυναίκες -ανάμεσά τους και η συνάδελφός του Ρόζαμουντ Πάικ- κάνουν κουμάντο: διοικούν εταιρείες, έχουν καθολική προτεραιότητα, βάζουν τους κανόνες, χρησιμοποιούν άνδρες ως sex toys, σχολιάζουν τα σώματά τους, τους υποτιμούν και τους χλευάζουν.
Η ταινία δεν είναι για Χρυσό Φοίνικα. Για την ακρίβεια, έχει καλύτερες πιθανότητες για Χρυσό Βατόμουρο, είναι πρόχειρη, όχι και τόσο αστεία και συχνά άβολη. Θα ήταν όμως ψέματα αν έλεγα πως δεν ένιωσα πολλές φορές όσο την παρακολουθούσα ένα περίεργο mix δικαίωσης, ανακούφισης και ενθουσιασμού, επειδή «επιτέλους, κάποιος το είπε». Κάτω απ’ όλη την αδεξιότητά της, υπάρχει μια ενδιαφέρουσα κεντρική ιδέα: όταν παίρνεις μια συμπεριφορά που έχουμε δει διαχρονικά να κατευθύνεται προς τις γυναίκες και απλώς αλλάζεις τον αποδέκτη της, συμβαίνουν εξωφρενικά πράγματα.
Ξαναπαιγμένο αστείο
Δεν είναι η πρώτη φορά που επιχειρούμε να αναποδογυρίσουμε τον κόσμο προκειμένου να δούμε με ευκρίνεια πόσο στραβός είναι. Η Λένα Διβάνη τα έγραψε χρόνια πριν στο Εργαζόμενο αγόρι. Σήμερα, αν συχνάζετε στο TikTok, θα θυμάστε το viral trend «Women in Male Fields». Για να σατιρίσουν άθλιες συμπεριφορές ανδρών στις σχέσεις και το dating, οι γυναίκες αντέστρεφαν τους ρόλους: «Εβαλε πάλι τα κλάματα στο κρεβάτι και του είπα “ώχου, πάλι τα ίδια; Θέλω να κοιμηθώ”» ή «Μου έστειλε μια τεράστια παράγραφο για το πώς αισθάνεται και του απάντησα “τι θες να πω τώρα;”». Χιλιάδες παραλλαγές του ίδιου αστείου συγκέντρωναν εκατομμύρια likes ταύτισης και αλληλεγγύης.
Η καρδιά τόσο της ταινίας όσο και του trend δεν είναι, φυσικά, «ας φερθούμε ελεεινά στους άντρες, όπως μας φέρονται εκείνοι». Πρέπει να είναι κανείς πνευματικά περιορισμένος για να υποθέσει αυτό, αντί να το εκλάβει ως μια κραυγή να αναγνωριστεί το γυναικείο βίωμα. Αυτό είναι, άλλωστε, ένα από τα πιο χρήσιμα πράγματα που μπορεί να κάνει η σάτιρα γενικώς: να αφαιρεί στιγμιαία την κανονικοποίηση, ούτως ώστε μια αλήθεια, απογυμνωμένη από το πλαίσιο που την έκανε οικεία, να δείχνει ξαφνικά γελοία.
Ο πρώτος αποδέκτης είναι φυσικά αυτός που δέχεται την αδικία. Να καταλάβει ότι δεν είναι μόνος, ότι δεν «τα φαντάζεται», ότι υπάρχει ένα μοτίβο που το αναγνωρίζουν και άλλοι. Ο δεύτερος -και κρισιμότερος- είναι αυτός που αδικεί και δεν το αναγνωρίζει. Μπορεί μέσα από ταινίες, βιβλία, άρθρα, TikΤok trends, να διαφωτιστεί; Και, τέλος πάντων, πρέπει να φτάνουμε στο σημείο να βάζουμε κυριολεκτικά τους άνδρες στα παπούτσια μας για να αντιληφθούν πόσο πολύ μας στενεύουν και μας πονάνε; Πρέπει να συμβεί εικονικά σε εκείνους για να μπορέσουν να μας συναισθανθούν; Δυστυχώς, ναι.
Ελα στη θέση μου
Κάθε φορά που συζητάμε ένα περιστατικό βίας ή σεξουαλικής κακοποίησης εις βάρος μιας γυναίκας, λέμε στους άνδρες γύρω μας, προκειμένου να καταλάβουν: «Φαντάσου να ήταν η κόρη σου ή η αδελφή σου». Είναι εντυπωσιακό, αν το καλοσκεφτείς, πόσο συχνά χρειάζεται μια άγνωστη γυναίκα να μετατραπεί σε «δική τους γυναίκα» για να αποκτήσει ο πόνος της επαρκές συναισθηματικό βάρος. Μια ταινία και ένα trend, λοιπόν, επιχειρούν κάτι ακόμη πιο αποτελεσματικό. Δεν λένε στον άνδρα «φαντάσου να ήταν η κόρη σου». Του λένε: φαντάσου να ήσουν εσύ. Εσύ να ξέρεις πως, λόγω φύλου, δεν ανεβαίνεις στην επαγγελματική ιεραρχία. Εσύ να αισθάνεσαι ότι χλευάζεσαι, υποτιμάσαι, παραβλέπεσαι. Εσύ να πασχίζεις να παραμείνεις όμορφος και νέος για να διατηρήσεις μια θέση στην κοινωνία, εσύ να νιώθεις ότι το σώμα σου αποτελεί κοινόχρηστο θέμα συζήτησης. Εσύ να προσέχεις πώς γυρίζεις σπίτι. Εσύ να αναρωτιέσαι αν τα ρούχα σου δίνουν «λάθος μήνυμα». Εσύ να κινείσαι καθημερινά με φόβο.
Υπουλες αναγνώσεις
Βλέπω στο Reddit και σε άλλους χώρους δημόσιας συζήτησης πως αρκετοί μπερδεύτηκαν και θεωρούν ότι η αντιστροφή των ρόλων δείχνει κάτι πολύ απλό: ότι αν οι γυναίκες συγκέντρωναν πολιτική, οικονομική και κοινωνική δύναμη, θα έκαναν στους άνδρες ακριβώς όσα έχουν υποστεί από εκείνους ανά τους αιώνες. Άρα, λοιπόν, δεν είναι θέμα φύλου, αλλά εξουσίας. Είναι ένα βολικό συμπέρασμα για ένα κοινωνικό πείραμα που δεν έγινε ποτέ. Μου είναι σαφές ότι αυτή η ερμηνεία είναι, στην καλύτερη περίπτωση, αφελής και, στη χειρότερη, ύπουλη: δημιουργεί μια τεχνητή συμμετρία εκεί όπου δεν υφίσταται.
Το παιχνίδι της αντιστροφής των ρόλων δεν παρουσιάζει έναν υποθετικά μητριαρχικό κόσμο, αλλά τον γνώριμο πατριαρχικό κόσμο με αλλαγμένα τα φύλα. Οι ίδιες αξίες, οι ίδιες αγκυλώσεις, οι ίδιες αντιλήψεις για τις θέσεις, τους ρόλους, τις υποχρεώσεις, το σώμα και τη σεξουαλικότητα παραμένουν ανέπαφες. Απλώς τώρα έξω από το γραφείο του CEO αναγράφεται γυναικείο όνομα. Είναι πρόχειρη σάτιρα και όχι σοβαρή κοινωνιολογική μελέτη, διότι, πολύ απλά, δεν ξέρουμε και δεν μπορούμε να φανταστούμε με ακρίβεια πώς θα είχε διαμορφωθεί μια κοινωνία στην οποία εξαρχής οι γυναίκες θα είχαν αναλάβει τα ηνία. Δεν είχαμε ποτέ αρκετές μητριαρχίες ώστε να εξαγάγουμε ασφαλή συμπεράσματα για το αν θα γινόταν ή όχι κατάχρηση εξουσίας.
Κάθε φορά που συζητάμε ένα περιστατικό βίας ή σεξουαλικής κακοποίησης εις βάρος μιας γυναίκας, λέμε στους άνδρες γύρω μας, προκειμένου να καταλάβουν: «Φαντάσου να ήταν η κόρη σου ή η αδελφή σου». Είναι εντυπωσιακό, αν το καλοσκεφτείς, πόσο συχνά χρειάζεται μια άγνωστη γυναίκα να μετατραπεί σε «δική τους γυναίκα» για να αποκτήσει ο πόνος της επαρκές συναισθηματικό βάρος.
Η εξουσία είναι πράγματι ένα όπλο ανεξέλεγκτο αν πέσει σε λάθος χέρια και τα χρωμοσώματα από μόνα τους δεν αποτελούν εγγύηση για το πώς θα χρησιμοποιηθεί. Αν σήμερα εδραιωνόταν ένας μητριαρχικός κόσμος -και όχι απλά οι γυναίκες να κυβερνούσαν τον γνώριμο, με τις πατριαρχικές νόρμες-, όσο πιθανό είναι οι γυναίκες να φέρονταν εξίσου κακοποιητικά, άλλο τόσο πιθανό είναι να οικοδομούσαν ένα εντελώς διαφορετικό σύμπαν, ακριβώς επειδή γνωρίζουν, από πρώτο χέρι, τι σημαίνει να βρίσκεσαι στο ρόλο του θύματος. «Δεν ξέρουμε» είναι η πιο τίμια απάντηση. Η ιστορία βρίθει παραδειγμάτων γυναικών που ανέλαβαν το τιμόνι κρατών ή εταιρειών και τα πήγαν εξαιρετικά, αλλά δεν στερείται και περιπτώσεων όπου γυναίκες υπήρξαν σκληρές, αυταρχικές, καταχρηστικές, κάπως… σαν άντρες.
Στο σήμερα, οι γυναίκες που κατακτούν υψηλές θέσεις δεν το κάνουν μέσα σε θεσμούς που σχεδιάστηκαν σε κενό αέρος. Ανεβαίνουν σε συστήματα που υπήρχαν πολύ πριν αποκτήσουν εκείνες ισότιμη πρόσβαση και τα οποία επιβραβεύουν συγκεκριμένους τρόπους συμπεριφοράς: διαθεσιμότητα για ατελείωτες ώρες εργασίας, ανταγωνιστικότητα και, ενίοτε, σκληρότητα. Όταν, λοιπόν, κάποια υιοθετεί αυτά τα χαρακτηριστικά, αυτό δεν αποδεικνύει αναγκαστικά ότι «οι γυναίκες κάνουν τα ίδια», αλλά ίσως ότι το συγκεκριμένο σύστημα ανεβάζει στην κορυφή ανθρώπους που ξέρουν να παίζουν με τους υπάρχοντες κανόνες.
Μαθήματα Βιολογίας
Οι κανόνες τού σήμερα ίσως εδράζονται στη Βιολογία, ίσως πολύ λιγότερο απ’ όσο νομίζουμε. Οι άνδρες, με διαφορετικό μυϊκό και ορμονικό προφίλ, έχουν σαφές πλεονέκτημα σωματικής ισχύος. Θα ήταν παράξενο να υποθέσουμε ότι μια τόσο σταθερή ασυμμετρία δεν επηρέασε καθόλου την ανθρώπινη ιστορία και τον τρόπο με τον οποίο οργανώθηκαν οι πρώτες κοινωνίες. Αν οι γυναίκες ήταν, κατά μέσο όρο, μεγαλύτερες σε όγκο και δυνατότερες από τους άνδρες, θα είχε άραγε αναπτυχθεί με τον ίδιο τρόπο η ιστορία της σεξουαλικής βίας και του σωματικού εκφοβισμού; Δεν μπορούμε να γνωρίζουμε, αλλά πιθανολογούμε πως ο φόβος για σωματική βλάβη είναι «προνόμιο» του λιγότερο ισχυρού.
Το ίδιο προσεκτικοί πρέπει να είμαστε και με τις ορμόνες, για να μην πέσουμε σε βιολογισμούς. Η επιστημονική βιβλιογραφία συνδέει την τεστοστερόνη με τον ανταγωνισμό, την επιθυμία επικράτησης σε ιεραρχίες και, υπό συγκεκριμένες συνθήκες, με την επιθετική συμπεριφορά. Αυτό απέχει πολύ από το παιδαριώδες «τεστοστερόνη ίσον βία» ή «οι άνδρες είναι από τη φύση τους πολεμοχαρείς». Δεν είχαμε ποτέ την πολυτέλεια να παρατηρήσουμε «σκέτη φύση» έξω από το κοινωνικό πλαίσιο. Δεν υπάρχει εργαστηριακό βρέφος που μεγάλωσε χωρίς πολιτισμό, προσδοκίες, πρότυπα, ανταμοιβές και τιμωρίες ώστε, όταν ενηλικιωθεί, να το εξετάσουμε και να ανακοινώσουμε επιτέλους ποιο ποσοστό της συμπεριφοράς του ήταν γονιδιακό και ποιο αγνή πατριαρχία. Φύση και ανατροφή δεν κάνουν βάρδιες εναλλάξ, δουλεύουν ταυτόχρονα.
αρκετοί μπερδεύτηκαν και θεωρούν ότι η αντιστροφή των ρόλων δείχνει κάτι πολύ απλό: ότι αν οι γυναίκες συγκέντρωναν πολιτική, οικονομική και κοινωνική δύναμη, θα έκαναν στους άνδρες ακριβώς όσα έχουν υποστεί από εκείνους ανά τους αιώνες. Άρα, λοιπόν, δεν είναι θέμα φύλου, αλλά εξουσίας. Είναι ένα βολικό συμπέρασμα για ένα κοινωνικό πείραμα που δεν έγινε ποτέ.
Λάθος ερωτήσεις, λάθος απαντήσεις
Το ζητούμενο, λοιπόν, δεν είναι αν θα κυβερνούσαν οι γυναίκες καλύτερα τον κόσμο. Διότι, άλλωστε, αυτές οι «ενοχλητικές φεμινίστριες» δεν διεκδίκησαν ποτέ τη μερίδα του λέοντος στην εξουσία, ζητούν απλά ισότητα. Η διεκδίκηση για συμμετοχή στην εξουσία δεν λέει «κάντε στην μπάντα, άντρες, εμείς θα τα κάνουμε καλύτερα», λέει «θέλουμε να έχουμε πρόσβαση στο 50%, γιατί πολύ απλά αποτελούμε το μισό ανθρώπινο είδος». Μέσα στο ισότιμο πλαίσιο, κάθε γυναίκα θα έπρεπε να έχει το ίδιο ακριβώς δικαίωμα που έχει κάθε άνδρας: να αποδειχθεί εξαιρετική, μέτρια ή τραγική σε αυτό που καλείται να φέρει εις πέρας – και φυσικά να κριθεί γι’ αυτό.
Το ερώτημα, επομένως, δεν είναι «τι θα έκαναν οι γυναίκες αν κρατούσαν το μαστίγιο;». Το σωστό ερώτημα είναι «γιατί να υπάρχει μαστίγιο;», αλλά δυστυχώς ακόμα λύνουμε το «μα, υπάρχει όντως μαστίγιο;». Ναι! Η απάντηση είναι ένα ορθό, κοφτό «ναι». Ναι, ακόμη κι αν δεν το βλέπεις στη δική σου εταιρεία. Ναι, ακόμη και αν κανείς από τους φίλους σου δεν συμπεριφέρεται «έτσι». Ναι, παρότι οι περισσότερες γυναίκες αφηγούνται περιστατικά παρενόχλησης, φόβου, υποτίμησης ή βίας, ενώ σχεδόν κανένας άνδρας δεν γνωρίζει προσωπικά κάποιον που να παρενοχλεί, να τρομοκρατεί ή να κακοποιεί. Ναι, παρότι «not all men». Ναι.
Mainstream δούρειος ίππος
Και πώς ακριβώς διορθώνεται μια αδικία αν η κρίσιμη μάζα της κοινωνίας δεν την αναγνωρίζει καν ως αδικία; Το «Ladies First» είναι μια επιεικώς μέτρια ταινία που κάνει ένα πρόχειρο gender swap και, αν κάτι είναι απολύτως βέβαιο, είναι ότι υπάρχουν πολύ πιο αξιόλογα φεμινιστικά έργα που αναλύουν πολύ πιο ουσιαστικά την εξουσία και το φύλο. Θα έμπαιναν όμως αυτά τα έργα σε εκατομμύρια σπίτια όσο μια mainstream κωμωδιούλα με δύο πασίγνωστους πρωταγωνιστές; Τι θεωρούμε πιθανότερο να επιλέξει να δει ο μέσος άντρας ένα τυχαίο βράδυ Τρίτης, μια απαιτητική πραγματεία πάνω στην πατριαρχία ή μια «κωμωδία με τον Borat»; Αυτή η «σαχλαμάρα», όπως πολλοί θα τη χαρακτηρίσουν, για 90 λεπτά λέει στο κοινό: καθίστε αναπαυτικά, παραγγείλτε πίτσα και αφήστε να σας δείξω γιατί το mansplaining είναι εξουθενωτικό, τα σχόλια γύρω από την περίοδο είναι υποτιμητικά, η ανεπιθύμητη σεξουαλική προσοχή δεν είναι κολακεία και η διαρκής απαξίωση σε φθείρει, κάθε μέρα, λίγο λίγο. Ενας μικρός δούρειος ίππος, αρκετά κακοφτιαγμένος, κρύβει στην κοιλιά του μια χρήσιμη ιδέα. Μας συμφέρει σίγουρα να τον κοιτάμε στα δόντια;
