Η Susan Sontag έγραψε στο δοκίμιό της «Αντιμέτωποι με τον πόνο των άλλων» (εκδόσεις Gutenberg, μετάφραση: Χριστίνα Παπαδοπούλου) πως, απέναντι σε μια εικόνα, όση φρικαλεότητα κι αν αυτή εμπεριέχει, ο άνθρωπος μπορεί να αποκτήσει ανοχή και αντοχή, με τον πόλεμο να μετατρέπεται συχνά μέσα από το φωτογραφικό υλικό του ως μια πηγή θεάματος που στην πραγματικότητα τον ελκύει, ειδικά αν είναι σίγουρος πως δεν πρόκειται να φτάσει στην πόρτα του.
Ο πόνος των άλλων δεν συνδέεται μόνο με την απεικόνισή του, τον τρόπο με τον οποίο μεταδίδεται ως πληροφορία σε όσους δεν τον έχουν ζήσει, αλλά και μέσα από τη μνήμη που προσφέρει η πληροφορία. Η συλλογική μνήμη, μάλιστα, είναι ένα πολύτιμο εργαλείο στα χέρια της ανθρωπότητας, που μπορεί θεωρητικά να την αποτρέψει από το να επαναλάβει λάθη του παρελθόντος. Πέντε βιβλία που πέρασαν από τα χέρια μας, με διαφορετικές αφορμές, καταπιάνονται με το ζήτημα αυτό και μάς προσκαλούν να τα ανακαλύψουμε, μαθαίνοντας νέα πράγματα για την ευρύτερη γειτονιά όπου ζούμε, αλλά και φρεσκάροντας τη μνήμη μας σε σχέση με όσα ήδη γνωρίζουμε και, ίσως, έχουμε προσπεράσει ως «θεάματα» μακριά από το safe place μας.
Ουρί, Καμέλ Νταούντ, Εκδόσεις Πατάκη, μετάφραση: Γιάννης Στρίγκος
Πώς είναι να συνομιλείς με ένα ουρί του παραδείσου, παρότι δεν έχεις φωνή; Η Φαζρ, μια νεαρή κοπέλα που ζει στην Αλγερία του σήμερα, ξεκινά έναν τέτοιο διάλογο, που στην αρχή μοιάζει ως και απόκοσμος, για να καταλήξει να μας αφηγείται την προσωπική της ιστορία τραυματισμού από τον εμφύλιο που ξέσπασε στη χώρα τη δεκαετία του 1990. Οι φωνητικές της χορδές έχουν καταστραφεί και ο λαιμός της φέρει μια τεράστια ουλή από το μαχαίρι ενός άντρα που προσπάθησε να τη σφάξει όσο ζούσε με την οικογένειά της σε ένα μικρό, ασήμαντο ως τότε, χωριό. Μια μικρή λεπτομέρεια: ήταν μόλις πέντε ετών.
Οι Αλγερινοί, μετά το νόμο περί αμνηστίας για τον εμφύλιο, άρχισαν να γυρνούν την πλάτη τους στα θύματά του και η Φαζρ, μέσα από τις ιστορίες που αφηγείται στο ουρί, προσπαθεί να θυμηθεί τι ακριβώς συνέβη στη χώρα, η οποία κατάφερε κάποτε να αποτινάξει τον εχθρικό ζυγό, για να επιβάλει στον εαυτό της ένα διαφορετικό μαρτύριο, αυτό των ακραίων ισλαμιστικών αντιλήψεων που αποκλείουν τις γυναίκες από τη δημόσια ζωή. Σε μερικά σημεία το βιβλίο θυμίζει το τσιτάτο από το Battlestar Galactica, «όλα έχουν ήδη συμβεί και θα ξανασυμβούν», κι αυτό είναι που θορυβεί περισσότερο τον αναγνώστη, ο οποίος δεν τολμάει καν να φανταστεί την ουλή της Φαζρ, πόσο μάλλον ένα απειροελάχιστο κομμάτι από τις δυσκολίες της ζωής της.
Απειρόγωνο, Colum McCann, Εκδόσεις Καστανιώτη, μετάφραση: Τόνια Κοβαλένκο
Όταν διάβασα το συγκεκριμένο βιβλίο, είχα κάνει ένα πολύ ταιριαστό «σερί», ξεκινώντας από τον «Βασιλιά της Βαρσοβίας», συνεχίζοντας με αυτό και τελειώνοντας με την «Μεσούγκα». Ανεξάρτητα από το χρονικό πλαίσιο στο οποίο έτυχε να το διαβάσω, όταν πάλι ήταν επίκαιρο το παλαιστινιαό ζήτημα, το βιβλίο του McCann θα με έκανε να το σκέφτομαι – και να το θυμάμαι – για πάντα, χάρη στον τρόπο με τον οποίο αφηγείται τις ταυτόχρονα παράλληλες αλλά και ετεροχρονισμένες ιστορίες του Παλαιστίνιου Μπασάρ Αραμίν και του Ισραηλινού Ράμι Ελχανάν.
Ένας άνθρωπος που κατάγεται από έναν τόπο διχασμένο, όπως ο εν λόγω Ιρλανδός συγγραφέας, μπορεί να πιάσει με τις κεραίες του όλες αυτές τις συχνότητες στις οποίες εκπέμπουν οι άνθρωποι που μοιράζονται άνισα ένα κράτος, και μια ιστορία της οποίας η αλήθεια αμφισβητείται διαρκώς. Κάθε πρωταγωνιστής έχει χάσει κι από ένα παιδί, με τρόπο τραγικό. Κάθε πρωταγωνιστής θυμάται, με τη διαφορά ότι η μνήμες τους είναι ταυτόχρονα κοινές και διαφορετικές. Όλα μπορεί να τους χωρίζουν, ο πόνος και ο παραλογισμός τούς ενώνουν και η ανάγκη να μάθουν και, στη συνέχεια, να θυμούνται όλοι τις ιστορίες τους θα τους φέρει κοντά με τρόπο σπαρακτικό. Πρόκειται για ένα αριστούργημα της σύγχρονης λογοτεχνίας, το οποίο πρέπει να διαβάσει κάθε πλευρά της ιστορίας. Ιδίως αυτοί που δεν θέλουν να μετάσχουν σε καμία από αυτές.
Μια μέρα όλοι θα έχουν υπάρξει ανέκαθεν ενάντια σ’ αυτό, Ομάρ Ελ Ακκάντ, Εκδόσεις Oblik
Χωρίς να έχω αναζητήσει απολύτως τίποτα για τον συγκεκριμένο, Αιγυπτιακής καταγωγής συγγραφέα, στο Internet, είμαι πεπεισμένη ότι εκεί έξω, δηλαδή στις ΗΠΑ, υπάρχουν πηχιαίοι τίτλοι που τον χαρακτηρίζουν «αριστερό», «κομμουνιστή» και οποιαδήποτε άλλη λέξη πηγαίνει πακέτο με την anti-woke ατζέντα του Τραμπ και των ομοίων του. Δημοσιογράφος στο επάγγελμα, ο Ελ Ακκάντ ξεκινάει την κοινωνικοπολιτική ανάλυσή του για τη γενοκτονία στη Γάζα μέσα από προσωπικές του εμπειρίες, τόσο από το πεδίο του ρεπορτάζ, όσο και από οικογενειακές ιστορίες που βίωσε σε διάφορες χώρες της Μεσογείου και της Εγγύς Ανατολής. Με αφορμή αυτή τη γωνιά του κόσμου, ο συγγραφέας παραθέτει τους προβληματισμούς του για διάφορα μέρη που έγιναν το μήλο της έριδος ανάμεσα σε κράτη που δεν είχαν καμία δουλειά εκεί (λέγε με Αφγανιστάν), περιγράφοντας με το δικό του τρόπο τον κόσμο όπου ζούμε μετά την 11η Σεπτεμβρίου.
Υπάρχουν πολλά βιβλία εκεί έξω που κάνουν κάτι παραπλήσιο, οπότε κάποιος μπορεί να ρωτήσει, γιατί να ανοίξω το συγκεκριμένο, επειδή έχει επιτυχημένο τίτλο; Ο Ελ Ακκάντ βασίζει την ανάλυσή του σε μια αρχή που παραθέτει κάπου κοντά στο ξεκίνημα του βιβλίου: ο νόμος, οι συμβάσεις, η ηθική, ακόμα και η πραγματικότητα υπάρχουν «εφόσον η ύπαρξή τους είναι βολική για τη διατήρηση της εξουσίας». Κι αυτό πλέον δεν ακούγεται στα αυτιά μας σαν κάτι εξωτικό ή σαν μια ανάμνηση από καθεστώτα του παρελθόντος, όσο κοντά ή μακριά μας κι αν βρέθηκαν.
My Friends, Hisham Matar, Penguin Random House
Ο Αμερικανός συγγραφέας με καταγωγή από τη Λιβύη γεννήθηκε στις ΗΠΑ, σε οικογένεια που ήταν αντίθετη με το καθεστώς του Μουαμάρ Καντάφι. Μετά από λίγα χρόνια αναγκάστηκε να μετακομίσει στην Αίγυπτο και, ύστερα από πολλές περιπέτειες, ο συγγραφέας κατέληξε στο Λονδίνο. Αυτό είναι το επίκεντρο του βιβλίου του, που βρέθηκε στη μακρά λίστα του Βραβείου Booker του 2024, και ασχολείται με τις ιστορίες μιας ομάδας φίλων μεταναστών στη Μεγάλη Βρετανία. Ο πρωταγωνιστής Khaled συμμετέχει σε μία εκδήλωση διαμαρτυρίας ενάντια στην κυβέρνηση της Λιβύης έξω από την πρεσβεία της στο Λονδίνο, όταν τραυματίζεται και αναγκάζεται να περάσει πολύ καιρό στο νοσοκομείο. Με το φόβο ότι το καθεστώς τον έχει αναγνωρίσει από τις φωτογραφίες που έχουν ληφθεί στη διαδήλωση, αποφασίζει να μην επιστρέψει στη χώρα του ή ακόμα και να επικοινωνήσει με την οικογένειά του.
Η ζωή θα συνεχιστεί έτσι μέχρι τη στιγμή που θα εκραγεί η «Αραβική Άνοιξη» και, μαζί με τους φίλους του, θα κληθεί να πάρει μια κρίσιμη απόφαση για το μέλλον της χώρας του. Φυσικά και θυμάται πως η χώρα του είναι η Λιβύη, παρότι το βρετανικό κράτος τού έχει χορηγήσει άσυλο. Θα φύγει για να πολεμήσει ενάντια σε όλα όσα αντιστεκόταν αυτά τα χρόνια, έστω και μέσα από την ασφάλεια του δυτικού κράτους που τον λυπήθηκε και τον προστάτεψε, ενώ παράλληλα προκαλούσε μεγάλο μέρος των αναταραχών στη χώρα από όπου έφυγε; Ο φόβος δεν αφήνει τη μνήμη του Khaled να ξεθωριάσει, σε αντίθεση με κάποιους από τους φίλους του, που πέφτουν στην παγίδα της λήθης και της νεόκοπης παντοδυναμίας τους.
Σε ποιον ανήκει αυτή η γη; T.G. Fraser, Εκδόσεις Μεταίχμιο, μετάφραση: Στέφανος Καβαλλιεράκης
Χωράει η ιστορία της Μέσης Ανατολής σε λιγότερες από 500 σελίδες; Κατά μία έννοια ναι, αν ο συγγραφέας είναι αρκούντως καταρτισμένος ώστε να συμπτύξει τα βασικά γεγονότα που χρειάζεται να γνωρίζει κανείς για να κατανοήσει καλύτερα την ιστορία της «γειτονιάς» μας. Ο T.G. Fraser, καθηγητής σε πανεπιστήμιο της Βόρειας Ιρλανδίας, διατρέχει πάνω από εκατό χρόνια ιστορίας στην ευρύτερη περιοχή και μάς δίνει τις βασικές πληροφορίες που χρειαζόμαστε για να κατανοήσουμε το πώς φτάσαμε ως εδώ. Η μνήμη του Fraser οργανώνεται με τρόπο απλό, ευσύνοπτο, προσιτό ακόμα και σε όποιον έχει να πιάσει στα χέρια του βιβλίο ιστορίας από όταν έδινε πανελλαδικές (με το σύστημα των Δεσμών). Ίσως τη μνήμη των πανελλαδικών να θέλουμε να την αποτινάξουμε από πάνω μας, τις μνήμες των πιο πάνω βιβλίων όμως, ας κάνουμε μια προσπάθεια να τις κατανοήσουμε. Θα μας κάνει καλύτερους ανθρώπους.
