Τον Ιανουάριο του 1998 κρατούσα στα 13χρονα χέρια μου το τεύχος της Σούπερ Κατερίνα με τις Spice Girls στο εξώφυλλο. Ήμουν κατενθουσιασμένη, εγώ και οι υπόλοιπες 113.000 Ελληνίδες έφηβες που τρέξαμε να αγοράσουμε το εν λόγω τεύχος, το πιο ευπώλητο στη 40χρονη ιστορία του περιοδικού. Αλλά αφού ξεψάχνισα τις σελίδες, διάβασα τη συνέντευξη για τις απαντήσεις του αγαπημένου μου Spice Girl (Ginger Spice, εννοείται) και κόλλησα την αφίσα στον τοίχο της ντουλάπας απ’ όπου θα με κοιτούσε για χρόνια, έγινα και κάτι παραπάνω: μαγεμένη. Με τις glossy σελίδες των περιοδικών, με το συναρπαστικό παράθυρο στη ζωή των celebrities που άνοιγαν και με την αίσθηση πως υπήρχαν συνομήλικοι μου εκεί έξω που ξεφύλλιζαν τις ίδιες σελίδες και ενθουσιάζονταν με τις ίδιες εικόνες, ακόμα κι αν δεν τους ήξερα προσωπικά. Στην προ Ιντερνετ εποχή, τα περιοδικά λειτουργούσαν σαν ένας συνεκτικός ιστός με τον υπόλοιπο κόσμο. Χωρίς αυτό το εξώφυλλο της Σούπερ Κατερίνας, ίσως να μη χτυπούσα ποτέ την πόρτα του Glamour στα 19 μου, ως συντάκτρια.
Σήμερα, η αγάπη μου για τις glossy σελίδες παραμένει, όμως ο κόσμος των περιοδικών έχει αλλάξει δραστικά (RIP, Glamour). Και τα περιοδικά για εφήβους, ειδικά, είναι πλέον ένας οικότοπος προς εξαφάνιση.
Η χρυσή εποχή της νεανικής κουλτούρας
Μπορεί να μην πρόλαβα τη Μανίνα και την Πάττυ, εικονικά περιοδικά των 70s και 80s που έπαψαν να εκδίδονται το 1992, αλλά ενηλικιώθηκα στο απόγειο των εφηβικών media. Από την εβδομαδιαία Κατερίνα τσέπης με τα ζώδια και τα κόμικς, και τη Σούπερ Κατερίνα με τα κουίζ και τα άρθρα που μας βοηθούσαν να ξετυλίξουμε τα μπουρδουκλωμένα εφηβικά μας αισθήματα για τα αγόρια και το σώμα μας που άλλαζε, τα περιοδικά των late 90s-early 00s ήταν μια πυξίδα στο χάος της εφηβείας. Συντηρητική και ετεροκανονική μεν (δεν υπήρχε κανένα άρθρο για το τι να κάνεις αν σου αρέσουν και τα κορίτσια, αν υπήρχε ίσως να μου έπαιρνε λιγότερες δεκαετίες να το αποδεχτώ), αλλά πυξίδα όπως και να ’χει. Οσοι από εμάς είχαμε αυστηρούς γονείς, αγοράζαμε τα περιοδικά κρυφά και τα μοιραζόμασταν στο σχολείο. Αρθρα άλλαζαν χέρι, ερωτήσεις κουίζ αντιγράφονταν στο λεύκωμά μας, αφίσες καλλιτεχνών γίνονταν θέμα ανάλυσης στο διάλειμμα.
Παράλληλα, ο κόσμος γύρω μας ασπαζόταν τη νεανική κουλτούρα. Στην τηλεόραση το ευρωπαϊκό MTV μας μάθαινε τα τραγούδια που κατακτούσαν τα παγκόσμια charts και έπαιζε videoclips που ενδεχομένως να μην ήταν όλα εντελώς κατάλληλα για ανηλίκους, αλλά αποτελούσαν το soundtrack που μοιραζόμασταν στα πάρτυ και το στυλιστικό αποτύπωμα για όσους τολμούσαμε να πειραματιστούμε με τα ρούχα και τα μαλλιά μας. Όταν, δε, άνοιξε και το ελληνικό ΜΤV το 2008, με τις εκπομπές για το street style, το gaming και την pop culture, φαινόταν ότι αυτό το κύμα θα κρατούσε για πάντα, μαζί με τις πλαϊνές φράντζες και τις κάπως εξωφρενικές ριάλιτι σειρές όπως το «My Super Sweet 16» και το «16 and Pregnant» που μας έδειχναν τις πολύ διαφορετικές ζωές των εφήβων στην άλλη πλευρά του Ατλαντικού. Η γενιά μας είχε αναπτύξει μια κοινή γλώσσα, με inside jokes από τα media που καταναλώναμε. Και το να είσαι ένα από τα cool kids, να έχεις εναλλακτικό στυλ και πεποιθήσεις ήταν λιγάκι πιο εύκολο.
Στο εξωτερικό, οι επιλογές ήταν περισσότερες. Πέρα από το MTV, υπήρχε επίσης και το κανάλι Nickelodeon (που ήρθε στην Ελλάδα το 2010) και το Disney Channel, που εκτός από «παιδικά» έδειχναν και εφηβικές σειρές και ταινίες όπως το «High School Musical». Στα έντυπα, το περιοδικό Seventeen, το πρώτο περιοδικό για εφήβους και νεαρούς ενήλικες από 11-21 ετών υπήρχε ήδη από το 1944 (!), αλλά στα late 90s-early 00s άλλαξε πλεύση, εστιάζοντας σε άρθρα για τη μόδα, το φλερτ και βοηθώντας τα νεαρά κορίτσια και τις γυναίκες να έχουν αυτοπεποίθηση. ΟΚ, γι’ αυτό το τελευταίο έχω κάποιες προσωπικές ενστάσεις. Το περιοδικό ήταν ο επίσημος σπόνσορας του «America’s Next Top Model» μέχρι τη 14η σεζόν του ριάλιτι, με τις νικήτριες να φιγουράρουν στο εξώφυλλο και τις ιδέες της Τάιρα Μπανκς για το τι καθιστά plus size να στοιχειώνουν μια ολόκληρη γενιά και να συνδράμουν στην εμμονή της εποχής με το size zero και τις διατροφικές διαταραχές. Οχι ακριβώς ιδανική αυτοπεποίθηση. Αλλά για να είμαι δίκαιη, η εν λόγω γενιά έμαθε επίσης να αγαπάει τη μόδα και να παίρνει τον έλεγχο της εικόνας της μπροστά και πίσω από το φακό.
Η επίδραση του Seventeen στη νεανική κουλτούρα άνοιξε την πόρτα και για άλλα εφηβικά media. Το περιοδικό People λάνσαρε το Teen People το 1998, που απευθυνόταν εξίσου σε αγόρια και κορίτσια. Γυναικείοι τίτλοι όπως το Elle, το Cosmopolitan και η Vogue λάνσαραν spin-off περιοδικά για νεαρότερο κοινό: το CosmoGIRL! το 1999, το Elle Girl το 2001, την Teen Vogue το 2003. To περιοδικό Teen, διαθέσιμο από το 1954, επαναλανσαρίστηκε το 2003 με άρθρα όπως «celebrities που θέλεις να φιλήσεις» και συμβουλές μόδας για «πραγματικά κορίτσια». Ναι, η θεματολογία ήταν συχνά fluffy και ανούσια και έτεινε να επικεντρώνεται σε ένα συγκεκριμένο είδος εφήβου (λευκού, αδύνατου, cisgender). Αλλά με όλες της τις ατέλειες ήταν μια ωδή στην εποχή της εφηβείας, με τις χαρές και τις ανησυχίες της, ενίοτε γλυκερή, ενίοτε ανάστατη.
Lip gloss και πολιτική: οι νέες ισορροπίες των εφηβικών media
Καθώς τα χρόνια περνούσαν και το κοινό τους μεγάλωνε, κάποια περιοδικά άρχισαν να συνδυάζουν την παραδοσιακά πιο light εφηβική θεματολογία με άρθρα που προβληματίζουν. Το Teen People είχε ρεπορτάζ για τον HIV, το bullying και τα προβλήματα ψυχικής υγείας. Το Elle Girl είχε συχνά αφιερώματα στην εφηβική λογοτεχνία και το street photography. To CosmoGIRL! είχε eye candy σελίδες με ημίγυμνους σταρ, αλλά και αφιερώματα που ενθάρρυναν τα νέα κορίτσια να σκεφτούν την επαγγελματική τους πορεία και να ασχοληθούν με την πολιτική. Όσο για την Teen Vogue, ξεκίνησε απολιτίκ, με την πρώην beauty director της Vogue Εϊμι Αστλεϊ να δηλώνει πως το φόκους του teen περιοδικού είναι σε «όσα κάνουμε καλά στη Vogue, δηλαδή μόδα ομορφιά και στυλ». Αλλά τη δεκαετία του 2010, όπου οι έντυπες μορφές των περιοδικών είχαν ήδη αρχίσει να ξεψυχάνε και η στροφή στην οnline έκδοση γινόταν σιγά-σιγά το νέο νορμάλ, η Teen Vogue υπό νέα διοίκηση πήρε μια στροφή προς τ’ αριστερά (προς την αμερικάνικη Αριστερά, δηλαδή πολιτικά μιλώντας περίπου Κέντρο για τον υπόλοιπο κόσμο). Αρθρα όπως το «Πώς ο Ντόναλντ Τραμπ ρίχνει στάχτη στα μάτια της Αμερικής», το 2016 έφεραν 1,3 εκατομμύρια επισκέπτες και μεταμόρφωσαν το teen περιοδικό σε ένα από τα πιο σημαντικά δημοσιογραφικά hubs της Αμερικής, με πολιτικό και κοινωνικό ρεπορτάζ συχνά πιο εμπεριστατωμένο από αυτό των παραδοσιακών media. Όχι τυχαία, στο τελευταίο έντυπο τεύχος της Teen Vogue που κυκλοφόρησε το 2017, στο εξώφυλλο ήταν η Χίλαρι Κλίντον. Παράλληλα τα online άρθρα συνέχισαν να αντικατοπτρίζουν τα ενδιαφέροντα των εφήβων, αλλά με την επίγνωση πως ΛΟΑΤΚΙ έφηβοι επίσης υπάρχουν κι είναι σημαντικό να βλέπουν τους εαυτούς τους να αντικατοπτρίζονται στη θεματολογία ενός teen περιοδικού. Δεν ήμουν πια ηλικιακά το κοινό τους, αλλά είχα την ελπίδα πως αυτή η προοδευτική στροφή θα κρατούσε για πάντα.
Το άγονο παρόν της νεανικής κουλτούρας: κατακερματισμός και social media
Δυστυχώς δεν κράτησε για πάντα. H έλευση του νεοσυντηρητισμού στην Αμερική και η νέα κυβέρνηση Τραμπ έκανε τα media να μαζέψουν το προοδευτικό τους περιεχόμενο – με τελευταία την Teen Vogue που ανακοίνωσε πρόσφατα πως η ιστοσελίδα θα απορροφηθεί από τον μητρικό τίτλο και απέλυσε όλη την ομάδα πολιτικού ρεπορτάζ της. Από την άλλη, οι πλατφόρμες κοινωνικής δικτύωσης άλλαξαν τελείως τον τρόπο που οι έφηβοι καταναλώνουν περιεχόμενο, υποχρεώνοντας τα εφηβικά media να εξαφανιστούν το ένα μετά το άλλο: το CosmoGIRL! και το Elle Girl έκλεισαν το 2014, χρονιά που σταμάτησαν να κυκλοφορούν και η Κατερίνα/Σούπερ Κατερίνα στην Ελλάδα. Το ελληνικό MTV έκλεισε το 2016, και όλα τα κανάλια MTV παγκοσμίως το 2025. Παραδόξως το Seventeen υπάρχει ακόμα, είναι όμως κυρίως οnline από το 2018 και το περιεχόμενο που σερβίρει στα 3 εκατομμύρια followers του στο Instagram είναι αφιερωμένο αποκλειστικά στην ποπ κουλτούρα και το στυλ των celebrities. Oχι πια πολιτική, μόνο lip gloss.
Το χειρότερο είναι πως έφηβοι τού σήμερα δεν έχουν ασφαλείς κοινούς χώρους να εξερευνήσουν – αντίθετα, έχουν ένα μπαράζ διαφημίσεων και περιεχομένου, κατακερματισμένο και αδύνατο να ελεγχθεί για καταλληλότητα. Και, ναι, ο αλγόριθμος σερβίρει έξτρα γνώση και ρεαλισμό, σερβίρει όμως και έξτρα πίεση για ενήλικες συμπεριφορές, υπερκαταναλωτισμό και βλαβερά στάνταρ ομορφιάς, κάνοντας τα νεαρά κορίτσια να τρέχουν στα Sephora να γεμίσουν τα καλάθια τους με ακριβά προϊόντα μακιγιάζ μιμόμενες τις influencer ομορφιάς που ακολουθούν. Τουλάχιστον στην εποχή μας τα βλαβερά στάνταρ ομορφιάς τα βλέπαμε μία φορά το μήνα σε σελίδες που μπορούσαμε να αγνοήσουμε, όχι 24/7 σε κάθε πλατφόρμα κοινωνικής δικτύωσης. Και οι εν λόγω πλατφόρμες ξέρουν πολύ καλά πόσο εθιστικό και επιβλαβές για την ψυχική υγεία των χρηστών είναι το περιεχόμενό τους, όπως αποκάλυψε πρόσφατη συλλογική μήνυση από γονείς και εκπαιδευτικούς στην Αμερική. Όσο για τη λύση της Αυστραλίας, που απαγόρευσε τα social media σε χρήστες κάτω των 16 χρόνων, μένει να δοκιμαστεί. Σίγουρα, δεν μπορούμε να γυρίσουμε το χρόνο πίσω, στην εποχή της Μανίνας και των teen ρομάντζων, αλλά οι έφηβοι του σήμερα αξίζουν καλύτερα.
