Τι μπορεί να συνδέει ένα μικρό προϊστορικό ειδώλιο, σκαλισμένο σε χαυλιόδοντα μαμούθ πριν από περίπου 28.000 χρόνια, με ένα μνημειακό γλυπτό «Aφροδίτης» από ανακλαστικό ανοξείδωτο χάλυβα στον 21ο αιώνα; Τη δική του απάντηση δίνει ο Jeff Koons, που παρουσιάζει στο Μουσείο Κυκλαδικής Τέχνης μια από τις τέσσερις εκδοχές της Balloon Venus που δημιούργησε, εμπνευσμένος από την «Αφροδίτη» του Lespugue, παράλληλα με δέκα παλαιολιθικές «Αφροδίτες», πιστοποιημένα αντίγραφα των αμετακίνητων πρωτοτύπων που φυλάσσονται σε μεγάλα ευρωπαϊκά μουσεία. Η έκθεση, σε επιμέλεια των επιστημονικών διευθυντών του Μουσείου Κυκλαδικής Τέχνης, Δρ Παναγιώτη Ιωσήφ και Δρ Ιωάννη Φάππα, ανοίγει σήμερα, Παρασκευή 20 Μαρτίου, και θα ολοκληρωθεί στις 31 Αυγούστου 2026.
Είναι η πρώτη φορά που παρουσιάζεται στο κοινό το έργο Balloon Venus Lespugue (Orange) (2013-2019), του διεθνώς αναγνωρισμένου Αμερικανού καλλιτέχνη, από τη Συλλογή Homem Sonnabend των Antonio Homem Sonnabend και Phokion Potamianos Homem, και μάλιστα σε διάλογο με τα προϊστορικά ειδώλια. Η Αφροδίτη του Lespugue χρονολογείται περίπου 28.000 χρόνια πριν από την εποχή μας. Δεν είναι ωστόσο η πρώτη φορά που ο Koons καταπιάνεται με την απεικόνιση της θεάς του έρωτα και της γονιμότητας: τον έχει επηρεάσει ήδη από τα τέλη της δεκαετίας του ’70.
Είναι η πρώτη φορά που παρουσιάζεται στο κοινό το έργο Balloon Venus Lespugue (Orange) (2013-2019), του διεθνώς αναγνωρισμένου Αμερικανού καλλιτέχνη, και μάλιστα σε διάλογο με τα προϊστορικά ειδώλια.
Η ερμηνεία του για την Αφροδίτη του Lespugue, συγκεκριμένα, ανήκει στη σειρά Antiquity, που ξεκίνησε το 2008, και περιλαμβάνει μεγάλο εύρος αναφορών στην ιστορία της τέχνης, από τον Μποτιτσέλι και τον Τιτσιάνο έως τον Ντυσάν και τον Μπρανκούζι. Ο Koons μετέτρεψε το πρωτότυπο, γνωστό για τα υπερβολικά καμπυλόμορφα στοιχεία του, σε ένα επιβλητικό γλυπτό που μοιάζει να είναι φτιαγμένο από μπαλόνια, θυμίζοντας τις αναλογίες των έργων του Τζακομέττι.
Το υλικό που επέλεξε δίνει μια «τεχνητή πολυτέλεια», όπως είπε ο Αμερικανός εικαστικός στη συζήτησή του με τους δημοσιογράφους. «Δεν είναι πραγματικά πολυτελές, αλλά έχει ως βάση την εργατική τάξη: έχει εξυπηρετήσει τους απλούς ανθρώπους μέσα από την κατασκευή μαχαιροπίρουνων και σερβίτσιων». Χρησιμοποιείται επίσης σε αποστακτήρια αλκοολούχων ποτών και ικανοποιεί την επιθυμία του καλλιτέχνη να προκαλέσει μια «οπτική μέθη». «Αυτή είναι η μαγική, η μεταφυσική πλευρά της τέχνης».
Το υλικό του δεν δίνει μόνο την αίσθηση της πολυτέλειας αλλά έχει και ανακλαστικές ιδιότητες, που προσθέτουν μια επιπλέον λειτουργία στο έργο: το μετατρέπουν, κατά κάποιον τρόπο, σε καθρέφτη για τον θεατή. «Ενδιαφέρθηκα για την αντανάκλαση, για τις ανακλαστικές επιφάνειες, μέσα από τη φιλοσοφία. Η λέξη “reflection” [που σημαίνει ταυτόχρονα αντανάκλαση και στοχασμός] είναι αυτή που συναντούσα συχνότερα όταν διάβαζα φιλοσοφία. Αφορά το να σκέφτεσαι τα πράγματα αλλά και τον εαυτό σου. Σχεδόν μάς λένε να μην ασχολούμαστε με τον εαυτό μας. Η ιδέα του ναρκισσιστή, αυτός ο μύθος, μας κάνει να αισθανόμαστε σαν να μην επιτρέπεται να προσέχουμε την αντανάκλασή μας. Στην πραγματικότητα θα έπρεπε να συμβαίνει το αντίθετο: να κοιτάξουμε κατάματα τον εαυτό μας για να τον αποδεχτούμε και, από εκείνο το σημείο, να ανοιχτούμε στον κόσμο».
«Ενδιαφέρθηκα για την αντανάκλαση, για τις ανακλαστικές επιφάνειες, μέσα από τη φιλοσοφία. Η λέξη “reflection” [που σημαίνει ταυτόχρονα αντανάκλαση και στοχασμός] είναι αυτή που συναντούσα συχνότερα όταν διάβαζα φιλοσοφία. Αφορά το να σκέφτεσαι τα πράγματα αλλά και τον εαυτό σου», Jeff Koons
Αυτόν το συλλογικό χαρακτήρα θα ήθελε να έχει και η νέα έκθεση στο Μουσείο Κυκλαδικής Τέχνης: «Το σημαντικότερο θέμα εδώ είναι ότι μοιραζόμαστε ένα παγκόσμιο λεξιλόγιο, που εν μέρει έχει να κάνει με τη μνήμη του σώματος, με τη σημασία της γλώσσας, με τη σημασία της αφήγησης, με τη σημασία της έκφρασης των αισθημάτων και των συναισθημάτων, με το νόημα του να είσαι άνθρωπος και να περιγράφεις μια συγκεκριμένη στιγμή μέσα στον χρόνο». Μέσα από τον διάλογο των παλαιολιθικών «Αφροδιτών» με τη δική του «Αφροδίτη», ερχόμαστε κατά κάποιον τρόπο σε επαφή με ανθρώπους που έζησαν έως και 40.000 χρόνια πριν. «Σημασία έχει η γλώσσα που μοιραζόμαστε μαζί τους, μας δίνει έναν λόγο να αντιμετωπίζουμε την κάθε μέρα με την αισιοδοξία ότι μπορούμε να φτιάξουμε μια καλύτερη ζωή για τον εαυτό μας και να τη μοιραστούμε με την κοινότητα».
Πώς να μη μας δίνει αισιοδοξία το γεγονός ότι το είδος μας, δεκάδες χιλιάδες χρόνια πριν, αγωνιζόταν να επιζήσει κάτω από συνθήκες ακραίας ανέχειας και καιρικών συνθηκών, αντιμετωπίζοντας καθημερινά αμέτρητες απειλές; Έχοντας κατά νου αυτό το πλαίσιο, καλό είναι να μη βλέπουμε τις παλαιολιθικές «Αφροδίτες» σαν ένα πρότυπο ομορφιάς της εποχής τους, αλλά περισσότερο ίσως σαν ένα προϊστορικό τάμα επιβίωσης και, ιδανικά, ευημερίας, όπως επισημαίνει ένας από τους επιμελητές, ο Δρ Παναγιώτης Ιωσήφ: «Ο άνθρωπος, το είδος μας, δεν ήταν το κυρίαρχο είδος στην εποχή των Παγετώνων, οπότε καλό είναι σε αυτές τις παλαιολιθικές Αφροδίτες να μη βλέπουμε ένα πρότυπο ομορφιάς της εποχής. Πιθανότατα είναι μια ελπίδα που είχαν οι άνθρωποι απλά να επιβιώσουν. Φανταστείτε τους με ένα προσδόκιμο ζωής εξαιρετικά χαμηλό, με εχθρούς που προέρχονται από κάθε γωνιά της φύσης, εξ ου και η προσπάθειά τους να κρυφτούν μέσα στα σπήλαια, στην αγκαλιά της Μητέρας Φύσης».
«Ο άνθρωπος, το είδος μας, δεν ήταν το κυρίαρχο είδος στην εποχή των Παγετώνων, οπότε καλό είναι σε αυτές τις παλαιολιθικές Αφροδίτες να μη βλέπουμε ένα πρότυπο ομορφιάς της εποχής. Πιθανότατα είναι μια ελπίδα που είχαν οι άνθρωποι απλά να επιβιώσουν», Δρ Παναγιώτης Ιωσήφ
Ποιες είναι όμως αυτές οι παλαιολιθικές «Αφροδίτες»: Μικρά γυναικεία ειδώλια, από ελεφαντόδοντο, ασβεστόλιθο και πηλό, που δημιουργήθηκαν περίπου 42.000 με 20.000 έτη πριν, σε ολόκληρη την ευρασιατική ήπειρο – από την Ιβηρική χερσόνησο έως την κεντρική Ευρώπη και την κεντρική Ασία.
Εκτός από το αντίγραφο της «Αφροδίτης» του Lespugue από το Muséum Νational d’Histoire Νaturelle στο Παρίσι, η έκθεση παρουσιάζει, σε μια αίθουσα που μέσα από τις συνθήκες φωτισμού αλλά και τα ηχοτοπία είναι διαμορφωμένη σαν σπηλιά, άλλες εννέα παλαιολιθικές «Αφροδίτες», οι οποίες αποκαλύπτουν ένα κοινό μορφολογικό λεξιλόγιο που επαναλαμβάνεται σε μεγάλες γεωγραφικές αποστάσεις: μικρό μέγεθος, έντονη έμφαση στα αναπαραγωγικά χαρακτηριστικά του σώματος και υψηλό βαθμό αφαίρεσης στην απόδοση του προσώπου και των άκρων.
Η έκθεση περιλαμβάνει επίσης πρωτότυπα σχέδια του Jeff Koons για την παραγωγή του έργων της σειράς Balloon Venus Lespugue καθώς και ένα σύντομο βίντεο παραγωγής του Μουσείου Κυκλαδικής Τέχνης όπου ο καλλιτέχνης μιλάει για το έργο του. Συνοδεύεται από επιστημονικό κατάλογο, με δοκίμια του Jeff Koons και καταξιωμένων ερευνητών για τις παλαιολιθικές «Αφροδίτες» και τη διαχρονική σημασία τους.
Εκτός από το αντίγραφο της «Αφροδίτης» του Lespugue από το Muséum Νational d’Histoire Νaturelle στο Παρίσι, η έκθεση παρουσιάζει, σε μια αίθουσα που μέσα από τις συνθήκες φωτισμού αλλά και τα ηχοτοπία είναι διαμορφωμένη σαν σπηλιά, άλλες εννέα παλαιολιθικές «Αφροδίτες».
Εκτός από τις ξεναγήσεις, κάθε μήνα θα πραγματοποιούνται Guided Talks με έναν ξεχωριστό καλεσμένο, προσφέροντας την ευκαιρία για εμβάθυνση στα ερωτήματα που ενεργοποιεί η έκθεση.
Για τον Jeff Koons
Γεννημένος στην Πενσιλβάνια το 1955, ζει και εργάζεται σήμερα στη Νέα Υόρκη. Είναι ένας από τους πιο αναγνωρίσιμους σύγχρονους καλλιτέχνες, γνωστός για την πρόκληση των ορίων της τέχνης, καθώς μεταμορφώνει καθημερινές εικόνες και αντικείμενα σε έργα τέχνης που εμπλέκουν τον θεατή σε έναν διάλογο της σύγχρονης εποχής με το παρελθόν του. Από την πρώτη του ατομική έκθεση, το 1980, τα έργα του έχουν παρουσιαστεί σε μουσεία και πολιτιστικά ιδρύματα σε όλο τον κόσμο, μεταξύ των οποίων: The Museum of Modern Art (Νέα Υόρκη), Tate Gallery (Λονδίνο), The Whitney Museum of American Art (Νέα Υόρκη), Centre Pompidou (Παρίσι) και Guggenheim Bilbao (Μπιλμπάο).
Είναι ευρέως γνωστός για τα εμβληματικά γλυπτά του Rabbit και Balloon Dog, καθώς και για τα μνημειακής κλίμακας έργα του με λουλούδια, Puppy και Split-Rocker. Χρησιμοποιώντας αντικείμενα της καθημερινής ζωής, το έργο του περιστρέφεται γύρω από θέματα όπως η αυτό-αποδοχή και η υπερβατικότητα.
Είναι ευρέως γνωστός για τα εμβληματικά γλυπτά του Rabbit και Balloon Dog, καθώς και για τα μνημειακής κλίμακας έργα του με λουλούδια, Puppy και Split-Rocker. Χρησιμοποιώντας αντικείμενα της καθημερινής ζωής, το έργο του περιστρέφεται γύρω από θέματα όπως η αυτό-αποδοχή και η υπερβατικότητα.
Όπως είπε στη συνάντησή του με τους δημοσιογράφους, στο Μουσείο Κυκλαδικής Τέχνης: «Όταν μπήκε η τέχνη στη ζωή μου, την άλλαξε ριζικά. Μου επέτρεψε να έρθω σε επαφή με άλλους ανθρώπους, να εξελίξω τις δυνατότητές μου ως άτομο στον μέγιστο βαθμό, κι αυτό ισχύει για όλους τους τομείς της ζωής μου, ως σύζυγος, ως γονιός, ως καλλιτέχνης, από κάθε άποψη. Αλλά από κάποιο σημείο και μετά έχεις την ευθύνη να μοιραστείς την τέχνη, αυτή τη διαδικασία μεταμόρφωσης, με άλλους. Όταν βλέπουμε τέχνη, όταν αλληλεπιδράμε με την τέχνη, ο καθένας από εμάς ανοίγεται στον κόσμο, έρχεται σε επαφή με την ουσία των δυνατοτήτων του και, τότε, είμαστε σε θέση να οραματιστούμε το μέλλον μας, να το κάνουμε καλύτερο για εμάς και για την κοινότητά μας, η οποία από κάποιο σημείο και μετά γίνεται εξίσου σημαντική με τον εαυτό μας».
Info
Jeff Koons: «Αφροδίτη» του Lespugue, Μέγαρο Σταθάτου, Βασιλίσσης Σοφίας & Ηροδότου 1, www.cycladic.gr, τηλ. 210 7228321-3. Ώρες λειτουργίας: Δευτέρα, Τετάρτη, Παρασκευή, Σάββατο: 10:00-17:00, Πέμπτη: 10:00-20:00, Κυριακή: 11:00-17:00, Τρίτη: Κλειστά. Περισσότερες πληροφορίες
