Οι πρώτες μνήμες της Πηγής Λυκούδη έχουν μέσα ήχους και μουσικές. Ξεκίνησε να σπουδάζει κλασικό πιάνο και θεωρία μουσικής από τα πολύ μικρά της χρόνια, αλλά γρήγορα κατάλαβε πως εκείνο που την καλούσε ήταν η δημιουργία του δικού της υλικού. Η ανάγκη της να μοιράζεται ιστορίες μέσα από τις μουσικές της την οδήγησαν στο να ασχοληθεί με τη διδασκαλία και τη σύνθεση, ενώ αν και η βάση της είναι η κλασική μουσική αυτό δεν την εμπόδισε από το να ασχοληθεί και με άλλα είδη μουσικής.
Άλλωστε, όπως μας είπε: «Με ενδιαφέρει ο διάλογος των ειδών από τη λόγια και την έντεχνη μουσική έως τη μελοποιημένη ποίηση και τις σύγχρονες φόρμες. Αναζητώ πάντα τη σύνδεση της μουσικής με τον λόγο, τη φιλοσοφία και την ανθρώπινη εμπειρία, γιατί πιστεύω πως η μουσική δεν είναι μόνο ένα ύφος· είναι ένας τρόπος να συνομιλούμε με τον κόσμο και τον εαυτό μας».
Είναι αυτή η σύνδεση που την έχει κάνει να αναζητά πάντα το κάτι παραπάνω και να αναδεικνύει όποτε και όπως μπορεί την ομορφιά της ελληνικής μουσικής και ελληνικής γλώσσας. Με αφορμή την Παγκόσμια Ημέρα Ελληνικής Γλώσσας, που τιμάται κάθε χρόνο στις 9 Φεβρουαρίου, εμφανίστηκε στο Ελσίνκι, όπου ο Σύνδεσμος Ελλήνων Φινλανδίας, το Ευρωπαϊκό Σχολείο και η Ελληνική Πρεσβεία στο Ελσίνκι διοργάνωσαν ένα διήμερο λόγου και μουσικής, αφιερωμένο στην άσβεστη φλόγα του Έλληνος Λόγου.
Η Πηγή Λυκούδη, η διεθνώς αναγνωρισμένη Ελληνίδα συνθέτις, «ακούει» τις ελληνικές λέξεις να της μιλούν με νότες και κάνει τον λόγο αρχαίων ποιητών μελωδία, αφήνοντας την σφραγίδα του στην καρδιά μας.
Τα έργα σας συνδέουν ιστορία, ποίηση και ελληνικό πνεύμα. Από πού αντλείτε έμπνευση για να τα συνθέσετε;
Η έμπνευσή μου γεννιέται κυρίως από τον Λόγο, από την ποίηση, τη φιλοσοφία, τα ιστορικά γεγονότα και τις πνευματικές διαδρομές που διαμόρφωσαν τον ελληνικό πολιτισμό.
Συχνά ένα κείμενο, ένα απόφθεγμα ή μια ιστορική στιγμή λειτουργεί σαν εσωτερικός σπινθήρας· μια αφορμή για να αναζητήσω τη μουσική που κρύβεται πίσω από τις λέξεις και τα νοήματα.
Με ενδιαφέρει ιδιαίτερα εκείνο το σημείο όπου η ιστορία συναντά το συναίσθημα και όπου ο άνθρωπος με τις αγωνίες και τις ελπίδες του γίνεται ο πυρήνας της δημιουργίας.
Για μένα, το ελληνικό πνεύμα δεν είναι κάτι στατικό· είναι μια ζωντανή, εξελισσόμενη δύναμη που συνομιλεί με το παρόν. Η σύνθεση γίνεται τότε ένας τρόπος να γεφυρώσω εποχές, να ενώσω τον λόγο με τη μουσική και να δημιουργήσω έναν χώρο όπου το παρελθόν, το παρόν και το προσωπικό βίωμα συνυπάρχουν.
Υπάρχει κάποιο κομμάτι της ελληνικής παράδοσης ή της σύγχρονης ποίησης που θεωρείτε «απόλυτη πηγή έμπνευσης» για τη δουλειά σας;
Δεν θα μπορούσα να μιλήσω για μία και μοναδική «απόλυτη» πηγή, γιατί η έμπνευση για μένα είναι μια ζωντανή συνομιλία που διαρκώς σε εκπλήσσει.
Με συγκινεί βαθιά η φιλοσοφική σκέψη της αρχαιότητας, η βυζαντινή πνευματικότητα, αλλά και η νεότερη ποίηση εκεί όπου ο λόγος γίνεται μουσικός από μόνος του. Ποιητές που άγγιξαν την ουσία της ανθρώπινης ύπαρξης, τη μνήμη, την ταυτότητα και το φως της ελληνικής γλώσσας λειτουργούν συχνά σαν εσωτερικοί οδηγοί στη δημιουργική μου διαδικασία.
Η πρόθεση και η ανάγκη δημιουργίας με φέρνει σε ένα διαρκές παρόν, με διάθεση να το αφουγκράζομαι και να του επιτρέπω να εγκαθίσταται μέσα μου, μέχρι να πάρει μορφή έκφρασης μέσω της σύνθεσης. Αυτό λειτουργεί καθοριστικά μέσα μου, προσθέτοντας τη χαρά του ταξιδιού σε κάθε μέρα μου.
Έχετε συνεργαστεί με σπουδαίους ερμηνευτές και ορχήστρες. Ποια συνεργασία σας έχει σημαδέψει περισσότερο μέχρι σήμερα;
Κάθε συνεργασία που είχα την τύχη να ζήσω άφησε το δικό της αποτύπωμα μέσα μου γιατί πίσω από κάθε σπουδαίο ερμηνευτή ή ορχήστρα υπάρχει μια μοναδική ενέργεια, μια διαφορετική ματιά πάνω στην γραφή μου.
Με σημάδεψαν ιδιαίτερα εκείνες οι συνεργασίες όπου ένιωσα ότι η μουσική γίνεται ένας κοινός τόπος αναζήτησης και όχι απλώς μια εκτέλεση· όπου ο διάλογος, η εμπιστοσύνη και η καλλιτεχνική συνύπαρξη άνοιξαν νέους δρόμους στη σκέψη μου.
Ως καθοριστικό βήμα στην πορεία μου θα χαρακτήριζα τη στιγμή που επέτρεψα στον εαυτό μου να γράψει το πρώτο τραγούδι από εκεί και πέρα, όλα πήραν τον δρόμο τους.
Ήταν μια εσωτερική απόφαση να ακολουθήσω με συνέπεια τη δική μου φωνή και να δημιουργήσω έργα που μέσα τους να νιώθω πως το ταξίδι της ζωής μου, παίρνει αξία.
Εκτός από τα ήδη βραβευμένα συμφωνικά σας έργα, πρόσφατα, το συμφωνικό ποίημα «Νίκαια Κλέος Ορθοδοξίας», σε ποίηση Γιάννη Π. Ιωαννίδη, τιμήθηκε με δύο Χρυσά και ένα Ασημένιο μετάλλιο σε διεθνείς διαγωνισμούς. Πώς βιώνετε τη διεθνή αναγνώριση και τι σημαίνει για εσάς το γεγονός ότι η μουσική σας συγκινεί ακροατήρια πέρα από τα ελληνικά σύνορα;
Η συγκίνηση είναι βαθιά και πολυεπίπεδη. Όταν ένα έργο που γεννήθηκε μέσα από την ανάγκη να φωτίσει ένα θρησκευτικό και ιστορικό γεγονός, όπως συμβαίνει σε αυτό το έργο μου, ταξιδεύει πέρα από τα σύνορα και αγγίζει ανθρώπους διαφορετικών πολιτισμών, νιώθω έμπρακτα την παγκοσμιότητα της γλώσσας της μουσικής.
Ταυτόχρονα, αισθάνομαι και μια ευθύνη. Όταν η ελληνική δημιουργία βρίσκει χώρο και ανταπόκριση στο διεθνές περιβάλλον, αντιλαμβάνομαι ακόμη περισσότερο πόσο σημαντικό είναι να μεταφέρουμε τον πολιτισμό, την ιστορία και την πνευματικότητά μας με σεβασμό, αλλά και με μια σύγχρονη καλλιτεχνική φωνή. Είναι μια διαδρομή που με γεμίζει ευγνωμοσύνη και με ωθεί να συνεχίζω να δημιουργώ με αλήθεια και πίστη στην εσωτερική μου φωνή.
Πώς έχει αλλάξει η ελληνική μουσική μέσα στα χρόνια, αλλά και η αντίληψη του κόσμου απέναντι σε αυτή;
Η ελληνική μουσική δείχνει να κρατά ζωντανές τις ρίζες της, αλλά ταυτόχρονα παρατηρούμε μια ολοένα και μεγαλύτερη διάθεση για πειραματισμό, για σύγχρονες φόρμες και για δημιουργικούς διαλόγους με άλλα είδη και πολιτισμούς. Οι νέοι δημιουργοί δεν φοβούνται να ενώσουν το παραδοσιακό με το σύγχρονο, το λόγιο με το πιο εναλλακτικό, και αυτό δίνει μια νέα πνοή στο μουσικό τοπίο.
Παράλληλα, έχει αλλάξει και η στάση του κοινού. Υπάρχει μεγαλύτερη εξοικείωση με διαφορετικά ακούσματα, αλλά και μια βαθύτερη ανάγκη για ουσία κάτι που το νιώθω κάθε φορά που ολοκληρώνεται μια συναυλία. Συχνά προσπαθούν να μας πείσουν ότι ο κόσμος αναζητά μόνο κομμάτια γρήγορης κατανάλωσης, όμως δεν πιστεύω πως αυτό ανταποκρίνεται στην αλήθεια. Ο κόσμος αναζητά ξανά την αυθεντικότητα. Και εκεί η ελληνική μουσική, με τον πλούτο του λόγου και της παράδοσής της, έχει ακόμη πολλά να προσφέρει.
Όταν η ελληνική δημιουργία βρίσκει χώρο και ανταπόκριση στο διεθνές περιβάλλον, αντιλαμβάνομαι ακόμη περισσότερο πόσο σημαντικό είναι να μεταφέρουμε τον πολιτισμό, την ιστορία και την πνευματικότητά μας με σεβασμό, αλλά και με μια σύγχρονη καλλιτεχνική φωνή.
Η Ελληνική γλώσσα αποτελεί βασικό στοιχείο της μουσικής σας ταυτότητας και πρόσφατα την παρουσιάσατε διεθνώς, τόσο στην Γενεύη και τον Ο.Η.Ε., στις 16 Δεκεμβρίου, όσο και στο Ελσίνκι, στις 6 και 7 Φεβρουαρίου, με αφορμή την Παγκόσμια Ημέρα Ελληνικής Γλώσσας. Τι σημαίνει για εσάς να μεταφέρετε τη ζωντάνια και την ψυχή της γλώσσας μας μέσα από τη μουσική;
Ο των Ελλήνων Λόγος είναι, χωρίς υπερβολή, ένας διασυμπαντικός κώδικας αλήθειας με θεία καταγωγή, μια πηγή από την οποία αντλούν πλήθος λέξεων οι περισσότερες ευρωπαϊκές γλώσσες.
Δεν αποτελεί απλώς ένα μέσο έκφρασης· εμπεριέχει ρυθμό, μελωδία και μνήμη. Κουβαλά αιώνες σκέψης, ποίησης και φιλοσοφίας και, όταν ενώνεται με τη μουσική, νιώθω ότι αποκαλύπτεται η βαθύτερη δόνησή του. Μέσα από τη σύνθεση προσπαθώ να αφήνω τις λέξεις να «αναπνέουν» μουσικά, δημιουργώντας έναν χώρο όπου ο λόγος γίνεται ήχος και ο ήχος αποκτά νόημα.
Η πρόσφατη παρουσίαση στο Ελσίνκι, που φιλοξενήθηκε στην Temppeliaukio Church (Church of the Rock), μια εμβληματική λουθηρανική εκκλησία, λαξευμένη εξ ολοκλήρου μέσα στον φυσικό βράχο, στην καρδιά της πόλης, ήταν για μένα μία από τις πιο συγκινητικές και ουσιαστικές εμπειρίες της μέχρι τώρα πορείας μου.
Σε αυτόν τον χώρο, όπου η φύση, η σιωπή και ο ήχος συνυπάρχουν δημιουργώντας ιδανικές συνθήκες για στοχασμό και ακρόαση, αντηχούσαν οι λέξεις και οι μελωδίες με έναν πρωτόγονο τρόπο που σε αφοπλίζει και σε ενώνει βαθιά με όποιον είναι παρών.
Οι νέοι δημιουργοί δεν φοβούνται να ενώσουν το παραδοσιακό με το σύγχρονο, το λόγιο με το πιο εναλλακτικό, και αυτό δίνει μια νέα πνοή στο μουσικό τοπίο.
Ποια είναι τα επόμενα σχέδιά σας για τη μουσική σας, τόσο στην Ελλάδα όσο και διεθνώς;
Τα επόμενα σχέδιά μου κινούνται σε δύο άξονες: τη δημιουργία νέων έργων και τη διάδραση με το κοινό, τόσο στην Ελλάδα όσο και διεθνώς. Στην Ελλάδα ετοιμάζω συνθέσεις που θα συνδυάζουν τη μουσική με τη λογοτεχνία και τη σκηνική αφήγηση, αναδεικνύοντας την πλούσια πολιτιστική μας κληρονομιά με σύγχρονη ματιά, πάνω σε ένα θέμα που δεν θέλω να αποκαλύψω ακόμα. Παράλληλα, διεθνώς επιδιώκω να συνεχίσω τη διαδρομή των έργων μου σε φεστιβάλ, συναυλίες και συνεργασίες που φέρνουν την ελληνική δημιουργία κοντά σε διαφορετικούς πολιτισμούς.
Κάθε νέο έργο είναι για μένα ένα ταξίδι και το ταξίδι αυτό συνεχίζεται, γεμάτο προκλήσεις, χαρά και ανακαλύψεις. Η μουσική και ο λόγος μπορούν να ενώσουν τον κόσμο και κάθε έργο μου κρύβει την πρόθεση κάθε φορά να γίνεται ένα μικρό βήμα προς αυτή τη σύνδεση.
Ως γυναίκα συνθέτρια σε έναν χώρο που παραδοσιακά κυριαρχούν οι άντρες, πώς έχετε βιώσει την πορεία σας και ποια μηνύματα θέλετε να δώσετε στις νέες δημιουργούς;
Η πορεία μου ήταν γεμάτη προκλήσεις, αλλά και βαθιά μαθήματα. Βρέθηκα σε έναν χώρο όπου η γυναικεία παρουσία δεν ήταν αυτονόητη και αυτό απαιτούσε επιμονή, αυτοπεποίθηση και κυρίως πίστη στη δική μου φωνή. Υπήρξαν στιγμές που χρειάστηκε να αποδείξω διπλά την αξία της δουλειάς μου, όμως επέλεξα να αφήσω τη μουσική να μιλήσει πρώτη γιατί η τέχνη, όταν είναι αληθινή, δεν έχει φύλο έχει ουσία.
Στις νέες δημιουργούς θα έλεγα να μην περιμένουν την «άδεια» κανενός για να εκφραστούν. Να καλλιεργούν τη γνώση τους, να συνεργάζονται, να τολμούν και να εμπιστεύονται τη μοναδικότητά τους. Η ευαισθησία, η δύναμη, η διαφορετική ματιά που φέρνει κάθε γυναίκα στη δημιουργία είναι πολύτιμη. Και πάνω απ’ όλα, πρέπει να θυμόμαστε, ότι ο δρόμος της τέχνης δεν είναι αγώνας σύγκρισης, αλλά ένα ταξίδι ειλικρίνειας με τον εαυτό μας και τον κόσμο.
Παράλληλα με τη σύνθεση, διδάσκετε πιάνο εδώ και πολλά χρόνια. Πώς η διδασκαλία επηρεάζει τη δημιουργική σας διαδικασία;
Η διδασκαλία για μένα δεν είναι κάτι ξεχωριστό από τη δημιουργία, είναι μια συνεχής, ζωντανή ανταλλαγή.
Μέσα από τους μαθητές μου ξαναβλέπω τη μουσική με καθαρό βλέμμα, χωρίς προκαταλήψεις, και αυτό με επαναφέρει συχνά στην ουσία: στο συναίσθημα, στην απλότητα, στην αλήθεια του ήχου. Κάθε παιδί ή ενήλικας που έρχεται στο πιάνο φέρνει μια διαφορετική ιστορία, έναν διαφορετικό ρυθμό ζωής· και αυτή η ποικιλία γίνεται πηγή έμπνευσης.
Παράλληλα, η διδασκαλία με κρατά σε μια συνεχή εγρήγορση. Με ωθεί να εμβαθύνω, να επαναπροσδιορίζω τη σχέση μου με το ρεπερτόριο και τη φόρμα, αλλά και να αναζητώ νέους τρόπους έκφρασης. Συχνά, μια φαινομενικά απλή ερώτηση ενός μαθητή μπορεί να ανοίξει έναν ολόκληρο δημιουργικό δρόμο μέσα μου. Έτσι, η παιδαγωγική δεν είναι μόνο προσφορά είναι και μια βαθιά προσωπική μαθητεία που τροφοδοτεί άμεσα τη συνθετική μου σκέψη.
Η ευαισθησία, η δύναμη, η διαφορετική ματιά που φέρνει κάθε γυναίκα στη δημιουργία είναι πολύτιμη.
Τι θα λέγατε σε έναν γονιό που σκέφτεται να γνωρίσει στο παιδί του αυτόν τον χώρο και ποιο θα ήταν το είδος που θα προτείνατε να ασχοληθεί αρχικά;
Θα έλεγα πρώτα απ’ όλα να αφήσει το παιδί να πλησιάσει τη μουσική με χαρά και περιέργεια όχι με πίεση ή με τη λογική της επίδοσης. Η μουσική είναι ένας κόσμος ελευθερίας, έκφρασης και συναισθηματικής καλλιέργειας· δεν είναι μόνο τεχνική ή «υποχρέωση». Το σημαντικό είναι το παιδί να νιώσει ότι παίζει, ανακαλύπτει και επικοινωνεί.
Ως αφετηρία, θεωρώ πολύτιμη την επαφή με την κλασική μουσική ή με ένα όργανο που καλλιεργεί τη μελωδία και τον ρυθμό, όπως για παράδειγμα το πιάνο. Ωστόσο, κάθε παιδί έχει τη δική του ιδιοσυγκρασία και είναι σημαντικό να ακούμε προς τα πού το καλεί η ψυχή του, βοηθώντας το να διατηρήσει ζωντανή τη σχέση του με τη μουσική.
φωτογραφίες: προσωπικό αρχείο Πηγής Λυκούδη
