Τρίτης γενιάς αγρότισσα και κοινωνική επιχειρηματίας, με πατέρα Έλληνα και μητέρα Γερμανίδα, η Σίλα Ντάρμος εστιάζει στην αποκατάσταση του εδάφους και των οικοσυστημάτων μέσω της πρωτοβουλίας της «Regenerative Farming Greece», του αγροκτήματός της στη Λακωνία, «The Southern Lights», και της ομώνυμης ΜΚΟ της. Τη γνωρίσαμε μέσα από την παγκόσμια οργάνωση Commonland, με την οποία μοιράζεται πολλούς κοινούς στόχους. Αυτή είναι η ιστορία της όπως την αφηγήθηκε στο Marie Claire, στο πλαίσιο ενός μεγάλου αφιερώματος με αφορμή την ανακήρυξη του 2026 ως Διεθνούς Έτους Γυναίκας Αγρότισσας από τον ΟΗΕ.
«Πέρασα τα πρώτα χρόνια της ζωής μου στη Σπάρτη. Εκεί πήγα νηπιαγωγείο. Τεσσάρων ετών φύγαμε με τη μητέρα μου και τον αδερφό μου για τη Γερμανία, αλλά μου έλειπε πολύ η Ελλάδα και η μεγάλη οικογένεια που έχουμε εδώ – είμαστε πολλά ξαδέρφια. Μου έλειπε η κοινωνία και η γενναιοδωρία των ανθρώπων της.
»Τα χρόνια στη Γερμανία ήταν αρκετά δύσκολα, θα έλεγα. Η αλήθεια είναι ότι πάντα ένιωθα τον ρατσισμό. Δεν εκφραζόταν άμεσα αλλά αισθανόμουν ότι οι άνθρωποι κοιτούσαν αφ’ υψηλού όσους είχαν background από άλλη χώρα. Ήμουν και από οικογένεια που δεν είχε μεγάλη οικονομική άνεση. Σίγουρα δεν είναι ωραίο να μεγαλώνεις με μια τέτοια συνθήκη. Δεν ένιωσα ποτέ σπίτι μου τη Γερμανία.
«Τα χρόνια στη Γερμανία ήταν αρκετά δύσκολα, θα έλεγα. Η αλήθεια είναι ότι πάντα ένιωθα τον ρατσισμό. Δεν εκφραζόταν άμεσα αλλά αισθανόμουν ότι οι άνθρωποι κοιτούσαν αφ’ υψηλού όσους είχαν background από άλλη χώρα. Ήμουν και από οικογένεια που δεν είχε μεγάλη οικονομική άνεση».
»Στα 24 χρόνια μου είχα μόλις τελειώσει τις σπουδές μου στην Κοινωνιολογία και σκόπευα να κάνω μεταπτυχιακό, όταν ο πατέρας μου αρρώστησε σοβαρά και επέστρεψα. Αρχικά δεν είχα σκοπό να μείνω, αλλά κατάλαβα ότι στην Ελλάδα είχα έναν ρόλο. Ότι με χρειαζόταν και η οικογένειά μου και η ευρύτερη κοινότητα.
»Στην αρχή είχα βοηθητικό ρόλο στο οικογενειακό κτήμα. Ειδικά όσο ζούσε ο πατέρας μου, έπαιρνε εκείνος τις κύριες αποφάσεις. Απεβίωσε το 2015, οπότε το ανέλαβα εξ ολοκλήρου. Η κύρια καλλιέργεια τότε ήταν πορτοκαλιές και ελιές, αλλά βρισκόταν σε διαδικασία μετάβασης: λόγω αγροτικών εργασιών, το έδαφος είχε εκτεθεί στον ήλιο και είχαν αρχίσει να βγαίνουν καινούρια δέντρα – μουριές, συκιές. Έρχονταν γείτονες, ξαδέρφια και μου έλεγαν να καθαρίσω το κτήμα, “δεν πρέπει να έχεις κανένα άλλο δέντρο πέρα από την κύρια καλλιέργειά σου”, αλλά όταν στεκόμουν μπροστά σε εκείνα τα πανέμορφα δέντρα μου φαινόταν παράλογο να τα κόψω, και έτσι τα αφήσαμε.
»Παρακολουθώντας σεμινάρια, διαβάζοντας βιβλία και μέσα από τις συζητήσεις μου με πρωτοπόρους ανθρώπους που επισκέφτηκα στο εξωτερικό με δική μου πρωτοβουλία, άρχισα σταδιακά να μαθαίνω για τα βρώσιμα δάση και την αγροδασοπονία και να πειραματίζομαι στο κτήμα μου. Τα Σαββατοκύριακα πήγαινα σε άλλα κτήματα και οργανώσεις και βοηθούσα να φυτέψουν βρώσιμα δάση. Προέκυψε η Περιοδεία Βρώσιμων Δασών (2020). Αρχίσαμε να διοργανώνουμε και τα δικά μας σεμινάρια στο κτήμα.
«Έρχονταν γείτονες, ξαδέρφια και μου έλεγαν να καθαρίσω το κτήμα, “δεν πρέπει να έχεις κανένα άλλο δέντρο πέρα από την κύρια καλλιέργειά σου”, αλλά όταν στεκόμουν μπροστά σε εκείνα τα πανέμορφα δέντρα, μου φαινόταν παράλογο να τα κόψω»
»Μου τηλεφωνούσαν αγρότες από όλη την Ελλάδα ζητώντας βοήθεια για να κάνουν τη μετάβαση. Αλλά επειδή είχαμε να κάνουμε με επαγγελματίες, όχι απλώς με ανθρώπους που ήθελαν να παράγουν μερικά φρούτα για προσωπική κατανάλωση, βρήκα συνεργάτες από το εξωτερικό με πολλή εμπειρία. Το 2021 ξεκινήσαμε το πρόγραμμα υποστήριξης αναγεννητικής γεωργίας («Regenerative Farming Greece») για να τη φέρουμε, μέσα από τη δουλειά μας, σιγά σιγά στον δημόσιο διάλογο.
»Το The Southern Lights, Νότιο Σέλας, ιδρύθηκε με τη φιλοσοφία να φέρουμε σε επαφή ανθρώπους που έχουν το πάθος, την περιέργεια, το όραμα να αλλάξουν κάποια πράγματα και καταλαβαίνουν ότι κάθε ένας από εμάς έχει αντίκτυπο. Πρακτικά, δημιουργούμε συστημικές λύσεις για να κάνουμε μια μετάβαση σε ένα μέλλον περισσότερο σε σύνδεση με τη φύση, η οποία καταλαβαίνουμε ότι λείπει σε πολλούς. Όλοι έχουμε την ανάγκη όταν ξυπνάμε το πρωί να ακούμε τα πουλιά, τον αέρα μέσα από τα δέντρα. Οπότε προσπαθούμε να δημιουργούμε δρόμους για ανθρώπους που κάνουν, με οποιονδήποτε τρόπο, αυτή την επιστροφή.
»Αγροδασοπονία σημαίνει να φυτεύεις διάφορα είδη δέντρων στην ίδια σειρά με την κύρια καλλιέργεια. Μπορεί να έχεις μια πορτοκαλιά και στα δύο μέτρα ένα υποστηρικτικό δέντρο που δεσμεύει άζωτο ή απλά παράγει οργανική ύλη – όπως μια λεύκα, έναν ευκάλυπτο, μια ακακία. Κλαδεύουμε πολύ εντατικά τα υποστηρικτικά είδη, θρυμματίζουμε τα κλαδεμένα κλαριά και αφήνουμε την οργανική ύλη στο έδαφος να το εμπλουτίσει. Η οργανική ύλη παρέχει τροφή στους μικροοργανισμούς του εδάφους, οπότε αυτό ξαναζωντανεύει και θρέφει αποτελεσματικά το φυτό. Στις πιο πολλές καλλιέργειες δεν υπάρχει οργανική ύλη στο έδαφος, γιατί τα κλαδεμένα κλαριά καίγονται, με αποτέλεσμα μετά οι αγρότες, σαν τροφή για τα δέντρα, να ρίχνουν λιπάσματα.
»Προσπαθούμε να μιμηθούμε το δάσος και τη λειτουργία του. Το κτήμα μας δεν είναι μονοκαλλιέργεια, δεν έχει ένα χρώμα αλλά πολλά, διαφορετικά είδη δέντρων, άνθη, πτηνά, έντομα. Δημιουργούμε έτσι έναν παράδεισο για τους ανθρώπους και τα ζώα. Ένα πιο ισορροπημένο οικοσύστημα, ανθεκτικότερο σε ασθένειες και ακραία καιρικά φαινόμενα.
«Προσπαθούμε να μιμηθούμε το δάσος και τη λειτουργία του. Δημιουργούμε έτσι έναν παράδεισο για τους ανθρώπους και τα ζώα. Ένα πιο ισορροπημένο οικοσύστημα, ανθεκτικότερο σε ασθένειες και ακραία καιρικά φαινόμενα».
»Τα κύρια προϊόντα μας είναι λεμόνια, λάιμ, πορτοκάλια, γκρέιπφρουτ. Έχουμε πολλά ακόμα φρουτόδεντρα – ρόδια, μούρα, σύκα. Τόσο πολλά, που δεν προλαβαίνουμε να τα εκμεταλλευτούμε όλα! Το κτήμα μας είναι, θα έλεγα, πιο βιώσιμο από άλλα.
»Πριν από δύο χρόνια ξεκινήσαμε και μια νέα πρωτοβουλία, The Laconia Initiative (Lo Initiative), όπου ουσιαστικά συνδέουμε ενδιαφερόμενους από όλη την περιοχή της Λακωνίας κάτω από κάποιους πυλώνες δράσης. Αλλά ένας κύριος στόχος είναι να ξαναδώσουμε ελπίδα, να αλλάξουμε το αφήγημα “δεν μπορούμε να κάνουμε τίποτα, όλα είναι χαμένα”. Γιατί τελικά είμαστε πολλοί που θέλουμε να κάνουμε τη μετάβαση και μπορούμε, αν αλληλοϋποστηριζόμαστε.
»Είναι ελπιδοφόρο το πόσο πολλοί κατανοούν ότι τα συστήματα που χρησιμοποιούμε αυτή τη στιγμή δεν είναι βιώσιμα, για διάφορους λόγους. Ανεβαίνουν πάρα πολύ οι τιμές των λιπασμάτων, των φυτοφαρμάκων κ.λπ. ενώ οι τιμές της αγοράς είναι πάρα πολύ ασταθείς, οπότε όλο αυτό έχει ρίσκο, χρονιά με τη χρονιά μπορεί να “μπεις μέσα”. Καταλαβαίνουν επίσης ότι ως αγρότης έχεις μια αποστολή μεγαλύτερη από το να παράγεις τροφή, ότι μπορείς να βοηθήσεις το οικοσύστημα να αναγεννηθεί. Σε πολλούς, αυτή η αποστολή δίνει έναν σκοπό στη ζωή τους.
«Είναι ελπιδοφόρο το πόσο πολλοί κατανοούν ότι τα συστήματα που χρησιμοποιούμε αυτή τη στιγμή δεν είναι βιώσιμα, για διάφορους λόγους. Καταλαβαίνουν επίσης ότι ως αγρότης έχεις μια αποστολή μεγαλύτερη από το να παράγεις τροφή, ότι μπορείς να βοηθήσεις το οικοσύστημα να αναγεννηθεί».
»Η αγορά είναι δύσκολη κι ο καταναλωτής δεν γνωρίζει πολλά για την τροφή του. Εμείς δυσκολευόμαστε να πουλήσουμε τα λάιμ, γιατί όταν είναι ώριμα είναι κίτρινα αλλά κανείς δεν το ξέρει αυτό. Οι έμποροι λένε, δεν μπορούμε να αγοράσουμε κίτρινα τα λάιμ, με αποτέλεσμα εμείς να πρέπει να τα κόψουμε ανώριμα. Και για τον καταναλωτή δεν είναι ό,τι πιο υγιεινό να τρώει ανώριμα φρούτα και για εμάς το χρονικό διάστημα που μπορούμε να εμπορευτούμε τα λάιμ είναι πάρα πολύ μικρό.
»Είναι σημαντικό οι νόμοι να είναι πιο ευνοϊκοί για μικρούς παραγωγούς. Κάποιοι πραγματικά δεν σου επιτρέπουν να καλλιεργήσεις οικολογικά. Σίγουρα θα έπρεπε να υπάρχουν φοροαπαλλαγές ή ελαφρύνσεις, για παράδειγμα στο πετρέλαιο, το οποίο, π.χ., στη Γαλλία έχει πολύ χαμηλότερη τιμή για τους αγρότες.
«Είναι σημαντικό οι νόμοι να είναι πιο ευνοϊκοί για μικρούς παραγωγούς. Κάποιοι πραγματικά δεν σου επιτρέπουν να καλλιεργήσεις οικολογικά. Σίγουρα θα έπρεπε να υπάρχουν φοροαπαλλαγές ή ελαφρύνσεις, για παράδειγμα στο πετρέλαιο, το οποίο, π.χ., στη Γαλλία έχει πολύ χαμηλότερη τιμή για τους αγρότες».
»Θεωρώ επίσης σημαντικό να μπει στον ακαδημαϊκό κλάδο η βιολογική και η αναγεννητική γεωργία. Άμα εκπαιδεύουμε όλους τους μελλοντικούς γεωπόνους με συμβατικούς τρόπους, απλά θα αρρωστήσουν πιο πολλοί από τα φυτοφάρμακα και θα καταστραφεί περισσότερη γη. Υπάρχουν αγρότες και γεωπόνοι που θέλουν να μάθουν και δεν ξέρουν πού να στραφούν.
»Αυτό που με ανησυχεί είναι ότι πάρα πολλοί άνθρωποι σε θέσεις με μεγάλο αντίκτυπο, είτε είναι στελέχη σε επιχειρήσεις είτε χαράσσουν πολιτικές, είναι πάρα πολύ μακριά από την πραγματικότητα την οποία επηρεάζουν ουσιαστικά.
»Ζω μέσα στο κτήμα, 30 λεπτά από τη Σπάρτη, κοντά στη Σκάλα και στο Γύθειο, στη μέση του πουθενά! Σε ένα σπιτάκι φυσικής δόμησης από άχυρο και πηλό, που έχουμε φτιάξει μόνοι. Από το παράθυρό μου βλέπω βιοποικιλότητα και άγρια ζωή – άπειρα λουλούδια, φυτά, έντομα. Είναι σαν να έχω απέξω το National Geographic! Η θάλασσα απέχει δέκα λεπτά, το βουνό επίσης δέκα λεπτά, αυτό για εμένα είναι πολύ βασικό για την ποιότητα της ζωής μου.
»Ζω μέσα στο κτήμα, 30 λεπτά από τη Σπάρτη, κοντά στη Σκάλα και στο Γύθειο, στη μέση του πουθενά! Σε ένα σπιτάκι φυσικής δόμησης από άχυρο και πηλό, που έχουμε φτιάξει μόνοι. Από το παράθυρό μου βλέπω βιοποικιλότητα και άγρια ζωή – άπειρα λουλούδια, φυτά, έντομα. Είναι σαν να έχω απέξω το National Geographic!»
»Εξίσου σημαντικοί είναι οι πολύ καλοί άνθρωποι που έχω γύρω μου. Δουλεύουμε παρέα στο κτήμα και στην οργάνωση. Οι κοντινοί συνεργάτες είμαστε περίπου 15 με 20 άτομα, αλλά το ευρύτερο δίκτυό μας δύσκολα μπορώ να το προσδιορίσω με αριθμούς. Επεκτείνεται σε όλη την Ελλάδα και την Ευρώπη. Είμαστε σε στενή επαφή με αντίστοιχα εγχειρήματα και οργανώσεις στη Γαλλία, την Ιταλία, την Ισπανία, την Πορτογαλία, σε όλες τις επαρχίες της Ευρώπης που βιώνουν αντίστοιχες προκλήσεις. Έτσι μαθαίνουμε, ο ένας από τον άλλο, για λύσεις που μπορεί να υπάρχουν και νιώθουμε λιγότερο μόνοι».
Διαβάστε ολόκληρο το αφιέρωμα του Marie Claire στις αγρότισσες και τις κτηνοτρόφους εδώ.
