Η Μαρία Πολυκρέτη, ιδρύτρια της οργάνωσης «Πολυκρίτη» της Νάξου και μία από τις πρωτοπόρους της βιωματικής φιλοξενίας στις Κυκλάδες, αντιμετωπίζει τον ελαιώνα των προγόνων της ως ζωντανό φορέα μνήμης.
Στο πλαίσιο της έκθεσης σύγχρονης τέχνης «Nurturing Mechanisms» και μας εξηγεί πώς η αξιοποίηση της παράδοσης σε συνδυασμό με τις σύγχρονες υποδομές είναι το πείραμα που μπορεί να κερδίσει το στοίχημα του βιώσιμου τουρισμού στην Ελλάδα.
Στις Καμπόνες της Νάξου η τέχνη ανθεί ανάμεσα σε αιωνόβιες ελιές. «Ήθελα τα δέντρα να αποτελούν αναπόσπαστο κομμάτι της καλλιτεχνικής δημιουργίας, ο ελαιώνας να είναι οργανικό μέρος της έκθεσης», εξηγεί η Μαρία Πολυκρέτη, πολιτιστική επιμελήτρια και ιδρύτρια της οργάνωσης «Πολυκρίτη», υπό την ομπρέλα της οποίας διοργανώνεται η έκθεση σύγχρονης τέχνης «Nurturing Mechanisms: Συνυφάνσεις στις Καμπόνες». Η αρχική ιδέα ήταν τα έργα να βρίσκονται σε δημιουργικό διάλογο με τη φύση, δηλαδή το βίωμα του επισκέπτη να εμπλουτίζεται ως αποτέλεσμα πολλών δυνάμεων.
«Μοιράστηκα αυτή τη σκέψη με την επιμελήτρια Σεβαστιάνα Κωνστάκη, και εκείνη κάλεσε τις καλλιτέχνιδες στη Νάξο. Περπάτησαν στον ελαιώνα, άκουσαν την ιστορία του από τους γονείς μου, έζησαν τη φροντίδα του, και επινόησαν έργα που ο ελαιώνας τα δημιουργεί μαζί τους. Δηλαδή, ένα έργο της Ειρήνης Γκόνου συνομιλεί με τον άνεμο. Το έργο της Σεβαστιάνας Κωνστάκη λειτουργεί σαν πανοπλία της ελιάς. Το έργο της Κατερίνας Νάκου συνομιλεί με το φως», εξηγεί η κυρία Πολυκρέτη.
Ο τόπος που φιλοξενεί αυτή την άυλη παραγωγή έχει ιδιαίτερη σημασία. Στις Καμπόνες της Νάξου η ανθρώπινη παρουσία, η καλλιέργεια της γης και το φυσικό τοπίο ως αυθύπαρκτη οντότητα συνθέτουν ένα οικοσύστημα με μακρά ιστορική συνέχεια μέσα από το οποίο παίρνουν μορφή νέες πραγματικότητες. «Εάν τοποθετούσαμε τα ίδια έργα κάπου αλλού, σε έναν εκθεσιακό χώρο, το αποτύπωμά τους στην ψυχή του επισκέπτη θα ήταν εντελώς άλλο», τονίζει.
Η έκθεση «Nurturing Mechanisms» φέρει ως κεντρικό άξονα τη φροντίδα «σαν μια διαρκή διαδικασία ανάπτυξης σχέσεων, γνώσης και εμπειρίας». Μέσα σε αυτή τη ζύμωση προκύπτει και η έννοια της τροφοδότησης του παρόντος από το παρελθόν. «Αυτά τα δέντρα έχουν θρέψει γενιές ανθρώπων. Η γιαγιά μου αναφερόταν σε μια συγκεκριμένη πορτοκαλιά πάντα με πολλή αγάπη που κατά τη διάρκεια της Κατοχής τη βοήθησε να επιβιώσει. Αυτούς τους ανθρώπους ο ελαιώνας τούς έζησε, κυριολεκτικά. Υπάρχει λοιπόν αυτή η διάσταση. Αλλά, ταυτόχρονα, όταν η τέχνη τοποθετείται μέσα στην ύπαρξη του ελαιώνα δημιουργεί βιώματα, αισθήματα, ένα βαθύτερο νόημα που μας συγκινεί, μας τρέφει και πάλι. Αυτή τη φορά ψυχικά και πνευματικά», υπογραμμίζει η κυρία Πολυκρέτη.
Αυτά τα δέντρα έχουν θρέψει γενιές ανθρώπων. Στα εγκαίνια της έκθεσης ήρθε μια γυναίκα με καταγωγή από το χωριό και διηγήθηκε πως όταν μάζευαν τις ελιές η οικογένειά της και η δική μου συναντιόντουσαν κάθε πρωί στην αρχή των κτημάτων και μετά στο σούρουπο, και θυμόταν πολύ έντονα την ανησυχία τους τι θα συμβεί σε όλα αυτά όταν εκείνοι φύγουν, όταν δεν θα είναι πια εδώ.
Η έκθεση, που θα είναι ανοιχτή στο κοινό έως τις 19 Σεπτεμβρίου, περιλαμβάνει επίσης έργα της Φοίβης Γιαννίση και της Mariandrie. Επιπλέον, εξερευνά τη σχέση της τέχνης όχι μόνο με τον τόπο με τον οποίο συνεργάζεται, αλλά και με τη μνήμη, ως ανάκληση της παράδοσης και επανανοηματοδότησής της.
«Οσα διαπραγματεύεται η έκθεση, τα διαπραγματεύομαι κι εγώ στην “Πολυκρίτη”. Πρόκειται για διαφορετικά νήματα, τα οποία μπορούν να υπάρξουν αυτόνομα, αλλά όταν συνυφαίνονται το αποτέλεσμα αλλάζει την προοπτική μας», λέει η επικεφαλής της οργάνωσης. «Βρήκα το δικό μου τρόπο αυτοί οι τόποι να διαπραγματευτούν με το σύγχρονο, να αποκτήσουν νέα ζωή, νέο όραμα, να συγκινήσουν άλλους ανθρώπους. Ανοιξαν, δηλαδή, σε άλλα μάτια. Και η διατήρησή τους είναι ένα μήνυμα προς τους ντόπιους, στους οποίους ανήκω κι εγώ, ότι και τα μέρη που δεν είναι παραθαλάσσια, δεν είναι τουριστικά, είναι μέρος της μοναδικότητάς μας».
Μάλιστα, η Μαρία Πολυκρέτη ανακαλεί την αγωνία των προγόνων της, αλλά και των ανθρώπων του χωριού, για τη συνέχεια της γης, για τη διατήρηση της ζωής. «Είναι κομμάτι της ψυχής μου αυτός ο ελαιώνας. Θα ήμουν τελείως διαφορετικός άνθρωπος αν δεν είχα μεγαλώσει εδώ. Στα εγκαίνια της έκθεσης ήρθε μια γυναίκα με καταγωγή από το χωριό και διηγήθηκε πως όταν μάζευαν τις ελιές η οικογένειά της και η δική μου συναντιόντουσαν κάθε πρωί στην αρχή των κτημάτων και μετά στο σούρουπο, και θυμόταν πολύ έντονα την ανησυχία τους τι θα συμβεί σε όλα αυτά όταν εκείνοι φύγουν, όταν δεν θα είναι πια εδώ. Μοιράστηκε τη χαρά της γιατί, όπως είπε χαρακτηριστικά, δεν θα μπορούσαν να είχαν φανταστεί αυτή την εξέλιξη για τον ελαιώνα».
Η έκθεση «Nurturing Mechanisms» έρχεται ως φυσική συνέχεια μιας διαδρομής πέντε ετών της «Πολυκρίτης», γεμάτης με φεστιβάλ, εκπαιδευτικά και βιωματικά εργαστήρια για παιδιά και ενήλικες, πολιτιστικές συναντήσεις. Η οργάνωση εισάγει στο νησί ένα πρίσμα σύγχρονο αλλά με σεβασμό στον θεμελιώδη πυρήνα του. «Η παράδοση στη Νάξο είναι ζωντανή. Πήρα από τους γονείς μου πάρα πολλή αγάπη για τα έθιμα, τις μνήμες, τις ιστορίες του νησιού, και νομίζω ότι ο τρόπος για να τα διατηρήσουμε όλα αυτά είναι να τα φέρουμε να συνομιλήσουν με το παρόν και το μέλλον. Να εκφραστούν όλα τα ερωτήματα του τώρα με έναν τρόπο δημιουργικό, χωρίς να αναιρέσουν την ψυχή, την ουσία του παρελθόντος», δηλώνει η Μαρία Πολυκρέτη, εμπνεύστρια επίσης του κύκλου «Rewoven», μιας διαρκούς πολιτιστικής έρευνας που διαπραγματεύεται τη γυναικεία χειρωνακτική εργασία, την ύλη και την ταυτότητα.
Επιπλέον, τον Οκτώβριο για ακόμα μια χρονιά διοργανώνεται το φεστιβάλ «Μια βραδιά κάτω από την ελιά», στο πλαίσιο του οποίου συνδυάζονται μουσική, παρουσιάσεις, θέατρο, γαστρονομία, εκπαιδευτικές δράσεις και καλλιτεχνικές συναντήσεις.
Ως επιχειρηματίας και του κλάδου της φιλοξενίας, η Μαρία Πολυκρέτη εκτιμά ότι αυτή η κατεύθυνση, της δημιουργίας δηλαδή εμπειριών σε αρμονία και σε συνεργασία με όσα έχει να προσφέρει ο τόπος, είναι η πιο αποτελεσματική οδός για τον βιώσιμο τουρισμό, όταν δημοφιλή νησιά όπως η Νάξος καλούνται να απαντήσουν σε αντιφάσεις μεταξύ των επισκεπτών και των κατοίκων, του εφήμερου και του αιώνιου, όπως οι ελιές των προγόνων της.
«Η τέχνη μπορεί να μετακινήσει τον επισκέπτη από το βλέπω έναν τόπο στο βιώνω έναν τόπο, τον νιώθω και τον αφουγκράζομαι. Εάν θέλουμε να εξερευνήσουν κάτι πέρα από τον παραθαλάσσιο προορισμό, να μετακινηθούν πιο εσωτερικά, κυριολεκτικά και συμβολικά, να σεβαστούν τη Νάξο και να την πάρουν μαζί τους όταν φύγουν από το νησί. Πιστεύω ότι έτσι γίνονται και οι καλύτεροι πρεσβευτές του τόπου», τονίζει η κυρία Πολυκρέτη και προσθέτει ότι «η Νάξος είναι ιδιαίτερη γιατί έχει και παραγωγικό χαρακτήρα, έχει αυτούς τους αρχαίους ελαιώνες, τα αμπέλια της, το φυσικό περιβάλλον που οφείλουμε να διατηρήσουμε. Γι’ αυτόν τον πλούτο, τον φυσικό, τον πολιτιστικό, των ανθρώπων, της κληρονομιάς της είναι που την ξεχωρίζει ο επισκέπτης».
Τα τελευταία χρόνια που πολλές από τις Κυκλάδες μαστίζονται από τον υπερτουρισμό, η Νάξος φαίνεται να αντιστέκεται. «Υπάρχει μια ποιοτική αλλαγή. Ημουν η πρώτη που ξεκίνησε τα μαθήματα μαγειρικής στο ξενοδοχείο μας το 2012. Θέλησα τότε να φέρω σε επαφή τον ταξιδιώτη με τη γαστρονομία μας. Μαγειρεύαμε στα ξύλα αποκλειστικά, όπως μαγείρευε η γιαγιά μου, χρησιμοποιώντας προϊόντα της Νάξου. Ηταν σημαντικό για εμένα να επικοινωνήσω με τον επισκέπτη, όχι τον ευκαιριακό τουρίστα, να μοιραστούμε την αυθεντική γεύση. Τα μαθήματα μαγειρικής πλέον γίνονται παντού. Ακριβώς γιατί υπάρχουν άνθρωποι οι οποίοι θέλουν να γνωρίσουν τον τόπο, να τον ζήσουν». Η κυρία Πολυκρέτη θεωρεί ότι ενώ οι επαγγελματίες του τουρισμού έχουν αδιαμφισβήτητα ευθύνη για το μέλλον του νησιού, οι ταξιδιώτες είναι επίσης αναπόσπαστο μέρος της αλυσίδας στην προσπάθεια για βιωσιμότητα.
Θεωρώ ότι ο στόχος μας πρέπει να είναι αυτός ο ταξιδιώτης, όχι ο περαστικός τουρίστας που βλέπει τις Κυκλάδες σαν προϊόν κατανάλωσης. Χρειαζόμαστε μακρόπνοο σχεδιασμό, όχι με ευκαιριακά μέτρα. Πρέπει να το δούμε στο σύνολο, στη διαχείριση των πόρων, στο κυκλοφοριακό, στις υποδομές. Πρέπει όλοι οι εμπλεκόμενοι να συζητήσουμε ψύχραιμα και συνειδητοποιημένα.
«Ο καθένας από εμάς έχει το ρόλο του και αντανακλά την παιδεία του, αυτό που κουβαλά. Αλλά, σε γενικές γραμμές, διαπιστώνω ότι οι επισκέπτες μας θέλουν να γνωρίσουν το νησί, κάτι που αποτυπώνεται πρακτικά στον βιωματικό τουρισμό. Έχουν αυξηθεί οι περιπατητικές διαδρομές, οι γαστρονομικές εμπειρίες, οι ξεναγήσεις. Η επιθυμία να φτάσουν σε κομμάτια της Νάξου που είναι ανεξερεύνητα, να ανέβουν στο σπήλαιο του Ζα. Πριν από 10 χρόνια δεν υπήρχε τόσο έντονο ενδιαφέρον», σημειώνει η Μαρία Πολυκρέτη.
«Θεωρώ ότι ο στόχος μας πρέπει να είναι αυτός ο ταξιδιώτης, όχι ο περαστικός τουρίστας που βλέπει τις Κυκλάδες σαν προϊόν κατανάλωσης». Κατά τη γνώμη της, το συγκεκριμένο στοίχημα κερδίζεται μόνο «με μακρόπνοο σχεδιασμό, όχι με ευκαιριακά μέτρα». «Πρέπει να το δούμε στο σύνολο, στη διαχείριση των πόρων, στο κυκλοφοριακό, στις υποδομές. Πρέπει όλοι οι εμπλεκόμενοι να συζητήσουμε ψύχραιμα και συνειδητοποιημένα».
Στο μεταξύ, πάντως, η γόνιμη γη στις Καμπόνες περιμένει τον ταξιδιώτη να βιώσει τα έργα πέντε καλλιτεχνών των οποίων το εύρος εκτείνεται από την αρχιτεκτονική, την ποίηση και τη γλυπτική έως τις εγκαταστάσεις και το ύφασμα. Καθώς η έκθεση προσεγγίζει τη φροντίδα «ως δημιουργική και πολιτισμική πράξη», το ίδιο νοιάξιμο επιφυλάσσει η κυρία Πολυκρέτη για τις αιώνιες ρίζες της οικογένειάς της και τη Νάξο. «Εχω εισπράξει πολλή αγάπη για τον τόπο και νιώθω ότι πρέπει να την επιστρέψω. Ξεχειλίζει μέσα μου όλη αυτή η αγάπη για το νησί».
Φωτογράφος: Γιώργος Καπλανίδης (THIS IS NOT ANOTHER AGENCY*)
