Από τις Γεωργία Καρκάνη, Σίσσυ Στρέμπα
Τις μυρωδιές από το φρεσκοκομμένο τριφύλλι και τα στάχυα, από το φρεσκοποτισμένο χώμα, από τα φρούτα και τα λαχανικά που μόλις μαζεύτηκαν από το περιβόλι, αλλά και τις πιο έντονες και λιγότερο ευχάριστες, από τον στάβλο με τα ζώα και τις κοπριές, τις κουβαλάμε στο DNA μας και σε μνήμες πλημμυρισμένες με νοσταλγία αν μεγαλώσαμε στην επαρχία ή περάσαμε τα παιδικά μας καλοκαίρια στον τόπο καταγωγής των γονιών μας. Ο πρωτογενής τομέας ανέκαθεν αποτελούσε τη ραχοκοκαλιά της οικονομίας και του πολιτισμού μας, αλλά για όσες επιλέξαμε ένα διαφορετικό τρόπο ζωής μοιάζει σήμερα με μακρινή χώρα.
Στο μεταξύ, όμως, κάποιες γυναίκες παραμένουν αφοσιωμένες ή έχουν επιστρέψει στη γη και τα ζώα εκτροφής. Απολαμβάνουν τις ανόθευτες χαρές της καθημερινότητας στη φύση και την ύπαιθρο, ενώ ταυτόχρονα παλεύουν με τις δυσκολίες του αγροτικού τομέα, οι οποίες αναδεικνύονται ακόμα μεγαλύτερες για το φύλο μας. Παρόλο που η στερεοτυπική εικόνα ενός επαγγελματία που οργώνει το χωράφι με το τρακτέρ του ή αρμέγει τα ζώα του είναι γένους αρσενικού, σχεδόν οι μισοί γεωργοί και στην Ελλάδα και σε ολόκληρο τον πλανήτη είναι γυναίκες. Σύμφωνα με έκθεση του 2025 για το Στρατηγικό Σχέδιο Κοινής Αγροτικής Πολιτικής (ΣΣ ΚΑΠ) του Υπουργείου Αγροτικής Ανάπτυξης & Τροφίμων, οι γυναίκες εκτιμώνται στο 45% των δικαιούχων γεωργών (275.287 γυναίκες σε σύνολο 615.779). Σε ελαφρώς χαμηλότερο επίπεδο, στο 40%, ανέρχεται το ποσοστό τους στους νέους γεωργούς-δικαιούχους της πρόσκλησης Π3-75.1 για εγκατάσταση νέων γεωργών στο πλαίσιο Στρατηγικού Σχεδίου (22.423 σε σύνολο 57.136). Επίσης, 40% είναι το ποσοστό των γυναικών και παγκοσμίως, βάσει στοιχείων του ΟΗΕ (2021).
Ωστόσο, και οι αγρότισσες υποφέρουν από έμφυλες ανισότητες. Μερικές από αυτές αναδεικνύει ο Οργανισμός Τροφίμων και Γεωργίας του ΟΗΕ: συνήθως έχουν μικρότερους κλήρους γης από τους άνδρες. Για κάθε δολάριο που κερδίζει ένας άνδρας αγρότης αυτές κερδίζουν 78 σεντς. Η άνοδος της θερμοκρασίας κατά 1 βαθμό Κελσίου παγκοσμίως αναμένεται να μειώσει το εισόδημα των νοικοκυριών με επικεφαλής γυναίκες 34% περισσότερο από εκείνο των νοικοκυριών με επικεφαλής άνδρες. Από την άλλη, το κλείσιμο της ψαλίδας θα μας ωφελήσει όλους. «Μπορεί να αυξήσει το παγκόσμιο ΑΕΠ κατά 1 τρισ. δολάρια και να περιορίσει την επισιτιστική ανασφάλεια για 45 εκατομμύρια ανθρώπους», έχει επισημάνει ο επικεφαλής οικονομολόγος του Οργανισμού Τροφίμων και Γεωργίας, Μάξιμο Τορέρο. Ο ΟΗΕ ανακήρυξε το 2026 ως Διεθνές Ετος Γυναίκας Αγρότισσας. Γι’ αυτό κι εμείς αναζητήσαμε επαγγελματίες που πατάνε κάθε μέρα γερά στο χώμα σε διάφορες περιοχές της Ελλάδας.
Αθηνά Αργυροπούλου, Αρκαδία: «Αν δεν δώσεις στη γη, πώς θα σου δώσει;»
Οι γονείς της ήταν αγρότες. Το ίδιο ήταν και ο σύζυγός της. Από τότε που χήρεψε έχουν αναλάβει με τον μεγάλο της γιο εξ ολοκλήρου την κτηνοτροφική μονάδα και τα χωράφια τους στο χωριό Δάρα στην ορεινή Αρκαδία.
«Ο κάμπος μας φημίζεται για τα ροδάκινα, τα μήλα και τα αχλάδια. Ευνοούνται από τον τόπο μας, το κλίμα και τα νερά του, που κάποτε ήταν πάρα πολλά. Πλέον δραστηριοποιούμαστε και στην καλλιέργεια πατάτας και σκόρδου, ενώ επίσης ευδοκιμούν τα πεπόνια και τα κηπευτικά. Η τοπική παραγωγή πάντα ξεχώριζε για την ποιότητα, το άρωμα και τη γεύση της.
Τα συναισθήματα είναι δυνατά και όμορφα, ειδικά όταν τα καταφέρνεις. Με αυτή τη δουλειά ανέθρεψα τέσσερα παιδιά. Αλλά η καθημερινότητα είναι σκληρή. Ο αγρότης και κυρίως ο κτηνοτρόφος δεν γνωρίζουν διακοπές, ούτε ξεκούραση. Έχεις ευθύνη απέναντι στα ζώα σου, δεν μπορείς να καθυστερήσεις ούτε την καθαριότητά τους, ούτε το τάισμά τους. Αντίστοιχα στα χωράφια σου δεν μπορείς να αφήσεις το πότισμα για την άλλη εβδομάδα, το κλάδεμα ή το μάζεμα της παραγωγής για τον άλλο μήνα.
Και πλέον, με τις απρόβλεπτες καιρικές συνθήκες, δεν ξέρεις τι να περιμένεις μέρα με τη μέρα. Το μεγαλύτερο πρόβλημα τα τελευταία χρόνια είναι η λειψυδρία. Ειδικά στα μέρη μας οι βροχοπτώσεις και οι χιονοπτώσεις έχουν μειωθεί αισθητά και τα ποτάμια στερεύουν πολύ νωρίς μέσα στο χρόνο. Δεν μπορείς να είσαι σίγουρος για την παραγωγή σου, ούτε για το πού θα βγάλεις τα ζώα σου για να βοσκήσουν. Αν δεν υπάρχει νερό, οι καρποί σου σαπίζουν, ξεραίνονται ή δεν μεγαλώνουν σωστά. Αν δεν υπάρχει λιβάδι, τα ζώα δεν έχουν τροφή.
«Ο αγρότης και κυρίως ο κτηνοτρόφος δεν γνωρίζουν διακοπές, ούτε ξεκούραση. Έχεις ευθύνη απέναντι στα ζώα σου, δεν μπορείς να καθυστερήσεις ούτε την καθαριότητά τους, ούτε το τάισμά τους. Αντίστοιχα στα χωράφια σου δεν μπορείς να αφήσεις το πότισμα για την άλλη εβδομάδα, το κλάδεμα ή το μάζεμα της παραγωγής για τον άλλο μήνα»
Η Πολιτεία πρέπει να έρθει κοντά στο γεωργό και τον κτηνοτρόφο. Τρανό παράδειγμα είναι το πολύ σοβαρό πρόβλημα της ευλογιάς των αιγοπροβάτων, που ακόμα -ευτυχώς- δεν έχει επηρεάσει την περιοχή μας. Πλέον η δική μας μονάδα αποτελείται μόνο από σταβλισμένα ζώα διότι στοχεύουμε περισσότερο στην παραγωγή γάλακτος. Ωστόσο, η μετάδοση της ασθένειας γίνεται με το παραμικρό (σ.σ.: για να μπούμε στο μαντρί της, η Αθηνά μάς έδωσε πλαστικά καλύμματα για τα πόδια και μας ζήτησε να απολυμανθούμε ώστε να αποφύγουμε τον κίνδυνο μεταφοράς κάποιου μικροβίου). Θα ήταν προτιμότερο η Πολιτεία να διαθέσει δωρεάν ή με πολύ χαμηλό αντίτιμο το φάρμακο ώστε να εμβολιάζονται τα ζωντανά και να μη θανατώνονται κατά χιλιάδες.
Καλές οι επιδοτήσεις, ευπρόσδεκτες οι όποιες διευκολύνσεις, αλλά αν δεν είσαι στο χωράφι, να ιδρώσεις για να σπείρεις, να οργώσεις, να κλαδέψεις, να δεις να καταστρέφεται το βιος σου από τον πάγο, από μια φωτιά, από μια πλημμύρα ή από την ξηρασία, αν δεν σου μείνει το προϊόν στις κλούβες γιατί οι αγοραστές βρήκαν αλλού φθηνότερα -όχι απαραίτητα καλύτερα-, αν δεν έχεις να ταΐσεις τα ζωντανά σου, δεν μπορείς να καταλάβεις. Πρέπει οπωσδήποτε να υπάρξει λύση, πρωτίστως στο θέμα του νερού. Αν δεν δώσεις στη γη, πώς περιμένεις να σου δώσει εκείνη;
Ενώ στην ουσία είμαστε αγροτική χώρα, ο πρωτογενής τομέας παραγκωνίζεται. Έχω φτάσει να πιστεύω πως όλα γίνονται για να μειωθούν, έως και να εξαφανιστούν, οι μικροί παραγωγοί και να μείνουν μόνο τρεις-τέσσερις βιομηχανίες ευρείας παραγωγής που θα ορίζουν τα πάντα».
Σίλα Ντάρμος, Λακωνία: «Σαν να έχω το National Geographic έξω από το παράθυρό μου»
Τρίτης γενιάς αγρότισσα και κοινωνική επιχειρηματίας, με πατέρα Έλληνα και μητέρα Γερμανίδα, εστιάζει στην αποκατάσταση του εδάφους και των οικοσυστημάτων μέσω της πρωτοβουλίας της «Regenerative Farming Greece», του αγροκτήματός της στη Λακωνία, «The Southern Lights», και της ομώνυμης ΜΚΟ της. Τη γνωρίσαμε μέσα από την παγκόσμια οργάνωση Commonland, με την οποία μοιράζεται πολλούς κοινούς στόχους.
«Πέρασα τα πρώτα χρόνια της ζωής μου στη Σπάρτη. Τεσσάρων ετών πήγαμε στη Γερμανία, αλλά μου έλειπε πολύ η Ελλάδα. Στα 24 χρόνια μου είχα μόλις τελειώσει τις σπουδές μου στην Κοινωνιολογία και σκόπευα να κάνω μεταπτυχιακό, όταν ο πατέρας μου αρρώστησε σοβαρά και επέστρεψα. Απεβίωσε το 2015, οπότε ανέλαβα εξ ολοκλήρου το οικογενειακό κτήμα. Η κύρια καλλιέργεια τότε ήταν πορτοκαλιές και ελιές, αλλά βρισκόταν σε διαδικασία μετάβασης: λόγω αγροτικών εργασιών, το έδαφος είχε εκτεθεί στον ήλιο και είχαν αρχίσει να βγαίνουν καινούρια δέντρα. Έρχονταν γείτονες, ξαδέρφια και μου έλεγαν να το καθαρίσω, αλλά όταν στεκόμουν μπροστά σε εκείνα τα πανέμορφα δέντρα, μου φαινόταν παράλογο να τα κόψω, και έτσι τα αφήσαμε.
Παρακολουθώντας σεμινάρια, διαβάζοντας βιβλία και μέσα από τις συζητήσεις μου με πρωτοπόρους ανθρώπους που επισκέφτηκα στο εξωτερικό με δική μου πρωτοβουλία, σταδιακά άρχισα να μαθαίνω για τα βρώσιμα δάση και την αγροδασοπονία και να πειραματίζομαι στο κτήμα μου. Τα Σαββατοκύριακα πήγαινα σε άλλα κτήματα και οργανώσεις και βοηθούσα να φυτέψουν βρώσιμα δάση. Άρχισαν να μου τηλεφωνούν αγρότες από όλη την Ελλάδα ζητώντας βοήθεια για να κάνουν τη μετάβαση.
Αγροδασοπονία σημαίνει να φυτεύεις διάφορα είδη δέντρων στην ίδια σειρά με την κύρια καλλιέργεια. Μπορεί να έχεις μια πορτοκαλιά και στα δύο μέτρα ένα υποστηρικτικό δέντρο που δεσμεύει άζωτο ή απλά παράγει οργανική ύλη. Κλαδεύουμε πολύ εντατικά τα υποστηρικτικά είδη, θρυμματίζουμε τα κλαδεμένα κλαριά και αφήνουμε την οργανική ύλη στο έδαφος να το εμπλουτίσει. Δημιουργούμε έτσι ένα πιο ισορροπημένο οικοσύστημα, πιο ανθεκτικό σε ασθένειες και καιρικά φαινόμενα.
«Αγροδασοπονία σημαίνει να φυτεύεις διάφορα είδη δέντρων στην ίδια σειρά με την κύρια καλλιέργεια. Μπορεί να έχεις μια πορτοκαλιά και στα δύο μέτρα ένα υποστηρικτικό δέντρο που δεσμεύει άζωτο ή απλά παράγει οργανική ύλη. Κλαδεύουμε πολύ εντατικά τα υποστηρικτικά είδη, θρυμματίζουμε τα κλαδεμένα κλαριά και αφήνουμε την οργανική ύλη στο έδαφος να το εμπλουτίσει. Δημιουργούμε έτσι ένα πιο ισορροπημένο οικοσύστημα, πιο ανθεκτικό σε ασθένειες και καιρικά φαινόμενα»
Τα κύρια προϊόντα μας είναι λεμόνια, λάιμ, πορτοκάλια, γκρέιπφρουτ. Έχουμε πολλά ακόμα φρουτόδεντρα – τόσο πολλά που δεν προλαβαίνουμε να τα εκμεταλλευτούμε όλα!
Είναι σημαντικό οι νόμοι να είναι πιο ευνοϊκοί για μικρούς παραγωγούς. Κάποιοι πραγματικά δεν σου επιτρέπουν να καλλιεργήσεις οικολογικά. Σίγουρα θα έπρεπε να υπάρχουν φοροαπαλλαγές ή ελαφρύνσεις, για παράδειγμα στο πετρέλαιο, το οποίο, π.χ., στη Γαλλία έχει πολύ χαμηλότερη τιμή για τους αγρότες.
Ζω μέσα στο κτήμα, σε ένα σπιτάκι φυσικής δόμησης από άχυρο και πηλό. Από το παράθυρό μου βλέπω βιοποικιλότητα και άγρια ζωή – άπειρα λουλούδια, φυτά, έντομα. Είναι σαν να έχω απέξω το National Geographic!».
Ελένη Σιβρή, Λέσβος: «Ακρογωνιαίος λίθος, η σύνδεση με την παράδοση»
Πριν από δώδεκα χρόνια εγκατέλειψε τη δουλειά της σε αθηναϊκή τράπεζα και επέστρεψε με την οικογένειά της στο χωριό της, τη Φίλια Λέσβου. Στους ροδώνες των παππούδων της, το αγαπημένο μέρος της παιδικής ηλικίας της. Από τις πρώτες ύλες τους παρασκευάζει προϊόντα βασισμένα σε τοπικές συνταγές, όπως ροδόσταγμα, ροδόνερο και ξίδι με τριαντάφυλλο που έχουν φέρει στην οικοτεχνία της (Filia Rose) διεθνείς διακρίσεις.
«Για μένα η σύνδεση με την παράδοση αποτελεί ακρογωνιαίο λίθο της εξωστρέφειας μιας επιχείρησης. Σε αυτήν πρέπει να βασίζεται η συνταγή που περικλείει κάθε βάζο – κι ας μην είναι αμιγώς παραδοσιακή, κι ας είναι “πειραγμένη”. Ακόμα και άνθρωποι που δεν ζουν στη Λέσβο, με το που θα ανοίξουν μια συσκευασία είναι σαν να ξαναδένονται με τον τόπο. Είναι λες και η όσφρηση και η γεύση ανακαλούν αυτομάτως μνήμες των ανθρώπων που έχεις συνδέσει με ένα προϊόν. Λες και ακόμα κι αν εκείνοι έχουν πάψει να υπάρχουν στη ζωή σου, υπάρχουν οι αγκαλιές τους.
Αν δεν είχα την εμπειρική γνώση από τη γιαγιά μου, δεν θα ακουμπούσα καν κάποια προϊόντα όπως το ροδόσταγμα. Η γεύση και το άρωμά τους όπως είναι καταγεγραμμένα στον εγκέφαλό μου είναι το σημείο αναφοράς μου, το κριτήριο ότι τα προϊόντα μου μπορούν να τυποποιηθούν. Από την άλλη, αν δεν είχα κάνει σεμινάρια, πολύ πιθανόν να κυκλοφορούσαν σε πολύ μικρότερες ποσότητες, σε ένα μικρό κύκλο ανθρώπων και καταστημάτων στο νησί.
Οι κλιματικές συνθήκες έχουν αλλάξει τόσο πολύ και τόσο απότομα που πολλές φορές δημιουργούν έντονη ανασφάλεια. Οι τριανταφυλλιές μου λέγονται μαγιάτικες γιατί ανθίζουν τον Μάιο. Φέτος κάποιες άνθισαν μέσα Δεκέμβρη. Η Πρωτοχρονιά ξημέρωσε με χιονάκι, σαν να πασπαλίστηκε το χωριό με ζάχαρη άχνη, και από τότε οι θερμοκρασίες ήρθαν στα φυσιολογικά επίπεδα. Αλλά τα ανθάκια πάγωσαν, σαν να είχε ρίξει κάποιος πάνω βραστό νερό. Ξέρεις ότι η φύση έχει τις αντιστάσεις της, αλλά δεν παύεις να τηρείς τις επιφυλάξεις σου για το αν το φυτό θα αντέξει και αν στην εποχή της ανθοφορίας θα προσφέρει το υλικό που απαιτείται για να το μεταποιήσεις και να φτάσεις στο τελικό προϊόν.
«Οι κλιματικές συνθήκες έχουν αλλάξει τόσο πολύ και τόσο απότομα που πολλές φορές δημιουργούν έντονη ανασφάλεια. Οι τριανταφυλλιές μου λέγονται μαγιάτικες γιατί ανθίζουν τον Μάιο. Φέτος κάποιες άνθισαν μέσα Δεκέμβρη»
Επειδή ήρθα εδώ με έναν πολύ μικρό κλήρο γης και σε μια εποχή όπου δεν υπήρχε πρόσφορο έδαφος για χρηματοδοτήσεις, νιώθω πολύ μακριά μου όλη αυτή την υπόθεση με τις επιδοτήσεις. Από την άλλη, ως αγρότισσα αισθάνομαι ότι διαπράττεται μια κατάφωρη αδικία στους ανθρώπους που προσπαθούν αλλά δεν παίρνουν αυτά που τους αναλογούν. Μια δική μου περίπτωση: ενώ καταβάλλω στον ΕΛΓΑ ασφάλιστρα για ένα μικρό συκεώνα από τον οποίο παράγω βράσμα σύκου, όταν κάποια στιγμή έπαθα ζημιά από βροχοπτώσεις, μου είπαν ότι δεν δικαιούμαι αποζημίωση λόγω μεγέθους κλήρου».
Σαββούλα Στρούμπα, Ροδόπη: «Ήθελα να δώσω αξία στο ρεβίθι»
Πτυχιούχος τεχνολόγος γεωπόνος, εξέλιξε την παραδοσιακή καλλιέργεια ρεβιθιού στην περιοχή της, την Κομοτηνή. Στην εταιρεία που ίδρυσε το 2011 (Ilione) προχωρά στην τυποποίηση αλλά και στη μεταποίησή του σε δύο καινοτόμα προϊόντα, το φαλάφελ μιξ και το αλεύρι ρεβιθιού, βραβευμένα στα Specialist Awards 2025.
«Από μικρή ήθελα να γίνω γεωπόνος. Πήρα το ερέθισμα στο Δημοτικό, όπου στην πίσω μεριά της αυλής φυτεύαμε σποράκια, περιποιούμασταν τα φυτά και μετά τα συγκομίζαμε. Συν το ότι προέρχομαι από αγροτική οικογένεια – ο παππούς μου καλλιεργούσε χωράφια που στη συνέχεια κληρονόμησε ο πατέρας μου.
Όταν ολοκλήρωσα τις σπουδές μου και επέστρεψα στον τόπο κατοικίας μου, ήθελα να κάνω κάτι πιο δημιουργικό απ’ ό,τι είναι οι μεγάλες καλλιέργειες όπως το σιτάρι ή το καλαμπόκι. Εψαξα την ιστορία της περιοχής και είδα ότι παλαιότερα επικρατούσε εδώ η καλλιέργεια ρεβιθιού. Εκανα αίτηση στον οργανισμό Νέα Γεωργία Νέα Γενιά, ο οποίος, υπό την υποστήριξη του Ιδρύματος Σταύρος Νιάρχος, επιλέγει 15 καινοτόμες ιδέες. Πίστεψαν σε μένα και με κατεύθυναν στο πώς λειτουργεί μια οικοτεχνία.
Έχω αντιμετωπίσει προκαταλήψεις κυρίως από άνδρες μεγαλύτερης ηλικίας, που με ρωτούν συχνά γιατί ασχολούμαι με τον αγροτικό τομέα, “είναι δύσκολη η δουλειά για μια νέα κοπέλα”. Καμία δουλειά δεν είναι εύκολη, αλλά πιστεύω ότι αν αγαπάς κάτι βρίσκεις τρόπο να το εξελίξεις.
«Έχω αντιμετωπίσει προκαταλήψεις κυρίως από άνδρες μεγαλύτερης ηλικίας, που με ρωτούν συχνά γιατί ασχολούμαι με τον αγροτικό τομέα, “είναι δύσκολη η δουλειά για μια νέα κοπέλα”. Καμία δουλειά δεν είναι εύκολη, αλλά πιστεύω ότι αν αγαπάς κάτι βρίσκεις τρόπο να το εξελίξεις»
Έφτιαξα την Ilione για να δώσω αξία στο ρεβίθι. Σκέφτηκα, γιατί να το τρώμε μόνο σε σούπα; Ανακάλυψα ότι μπορεί να γίνει αλεύρι και να χρησιμοποιηθεί σε διάφορες συνταγές, όπως σε κέικ, πάνκεϊκ κ.λπ., ώστε να δελεάσεις ακόμα και παιδιά που δεν τρώνε όσπρια να το καταναλώσουν και να πάρουν τα θρεπτικά συστατικά του. Μετά, επειδή η καθημερινότητά μας είναι γρήγορη, ήρθε και το φαλάφελ μιξ, ένα έτοιμο μείγμα με ανατολίτικα μπαχαρικά, στο οποίο προσθέτεις νερό, το αναμειγνύεις, το πλάθεις, το τηγανίζεις και έχεις ένα ολοκληρωμένο γεύμα.
Συμμετέχω σε όλα τα στάδια παραγωγής, από τη σπορά μέχρι τις αποστολές προϊόντων. Δεν είμαι μόνη μου σε αυτό, με βοηθούν οι συνεργάτες μου και η οικογένειά μου – με τον πατέρα μου αλληλοσυμπληρωνόμαστε, εκείνος με την εμπειρία του, εγώ με τις γνώσεις μου. Και η αδελφή μου, που ζει στο εξωτερικό, βοηθάει στα social media.
Ένας λόγος που καλλιεργώ σε μικρή κλίμακα είναι για να έχω τον έλεγχο του τι καταλήγει στον καταναλωτή, να γνωρίζει ότι πίσω από το προϊόν βρίσκεται η Ilione, που είναι η Σαββούλα Στρούμπα, να ξέρει τι βάζει στο πιάτο του. Περισσότερο απολαμβάνω την ηρεμία της φύσης και την ανταπόκριση του κόσμου στα προϊόντα μου. Το να βλέπεις να τα δοκιμάζει και να μένει ικανοποιημένος είναι μια επιβράβευση».
Λενιώ Βρέντζου, Ηράκλειο: «Δεν άφησα περιθώριο σε κανέναν να με υποτιμήσει»
«Από τότε που γεννήθηκα, θυμάμαι τον εαυτό μου στα πρόβατα, στις ελιές και τα αμπέλια», μας λέει η αγρότισσα και κτηνοτρόφος από το Χαράκι Ηρακλείου. Μπορεί να μην ασχολείται πλέον με τα αμπέλια ελλείψει εργατικών χεριών, αλλά συνεχίζει να ζει για τους ελαιώνες και τα ζώα της.
«Μετά το σχολειό δεν ήθελα να κάνω άλλο πράγμα, ήθελα να μείνω στο χωριό και να ασχοληθώ μόνο με αυτό που γνώριζα και μου άρεσε. Ημουνα ελεύθερη. Δεν είχα κανέναν να με διαφεντεύει – και αυτό ήταν για μένα πολύ σημαντικό.
Παράγω μόνο βιολογικό λάδι. Ξεκίνησα πριν από επτά χρόνια όταν είδα ότι η τιμή του ήταν πολύ καλύτερη σε σχέση με το συμβατικό. Το ένα ήταν αυτό. Το δεύτερο ήταν ότι δεν θα χρειαζόταν να βάζω φάρμακα στις ελιές, οπότε θα μείωνα το κόστος παραγωγής. Από πρόβατα έχω μόνο την κρητική φυλή, που έχει μάθει στις συνθήκες του τόπου και είναι πολύ ανθεκτική.
Οι δυσκολίες είναι πολλές. Είναι η λειψυδρία. Είναι το κόστος παραγωγής, που κάθε μέρα τρέχει πιο γρήγορα απ’ ό,τι το εισόδημα. Είναι τα μεροκάματα που συνέχεια ανεβαίνουν και δεν μπορώ να τα σηκώσω μοναχή. Είναι η τεράστια δυσκολία να βρούμε εργάτες. Είναι οι εξωφρενικές τιμές στις ζωοτροφές και τα λιπάσματα. Είναι οι πρωτόγονοι αγροτικοί δρόμοι που καταστρέφουν ό,τι μηχανήματα έχουμε. Πάνω απ’ όλα, είναι οι εξευτελιστικές τιμές που παίρνω ως παραγωγός, την ώρα που ο καταναλωτής παίρνει τα προϊόντα σχεδόν στις δεκαπλάσιες τιμές.
Αν είχα απέναντί μου κάποιον από το κράτος, θα του έλεγα να έρθει να μείνει για λίγο μαζί μας. Να δει τι σημαίνει δουλειά χωρίς ωράριο, χωρίς αργίες, χωρίς σιγουριά. Τι πάει να πει να εξαρτάσαι από τον καιρό, την αγορά και τις αποφάσεις που παίρνουν άλλοι για εσένα. Δεν χρειαζόμαστε λόγια, αλλά δίκαιες τιμές και σεβασμό.
«Αν είχα απέναντί μου κάποιον από το κράτος, θα του έλεγα να έρθει να μείνει για λίγο μαζί μας. Να δει τι σημαίνει δουλειά χωρίς ωράριο, χωρίς αργίες, χωρίς σιγουριά. Τι πάει να πει να εξαρτάσαι από τον καιρό, την αγορά και τις αποφάσεις που παίρνουν άλλοι για εσένα. Δεν χρειαζόμαστε λόγια, αλλά δίκαιες τιμές και σεβασμό»
Παρά τις δυσκολίες, μου αρέσει που είμαι στην ύπαιθρο, που ζω τη χαρά της δημιουργίας από τα φυτά που θα φυτέψω, από τα αρνιά που θα τα δω να γίνονται πρόβατα και να παίρνω γάλα από αυτά.
Ποτέ δεν άφησα περιθώριο σε κανέναν, ούτε άνδρα ούτε γυναίκα, να με υποτιμήσει. Να σκεφτείς, σήκωνα τσουβάλια σαν τους άνδρες για να τα φορτώσω στο τρακτέρ. Με βλέπανε και αλλάζανε δρόμο!
Όταν ζούσαν οι γονείς μου, τα καλοκαίρια μαζεύαμε τις ελιές, τα σταφύλια και τις σταφίδες. Τα βράδια μέναμε με τον πατέρα μου έξω για να προστατεύσουμε τον καρπό από τους κλέφτες και τον κίνδυνο βροχής: έπρεπε να έχουμε έτοιμα τα πανιά, να τον σκεπάσουμε. Όταν θυμάμαι εκείνα τα καλοκαίρια, πραγματικά συγκινούμαι.
Κακά τα ψέματα, δεν είμαι πολύ αισιόδοξη για το μέλλον. Μόνο η νέα γενιά μού δίνει ελπίδα. Εχουμε πολλά κοπέλια μορφωμένα, γεωπόνους, γεωτεχνικούς, που θέλουν να ασχοληθούν με τη γεωργία. Αλλά άμα δεν τους δίνεις κίνητρο, πώς να το κάνουνε; Εγώ βέβαια μέχρι να βγει η ψυχή μου με αυτό θα ασχολούμαι, γιατί αυτό έμαθα και δεν κατέχω πράγμα άλλο».
Ευχαριστούμε τη Γενική Γραμματεία Ισότητας και Ανθρωπίνων Δικαιωμάτων για την παραχώρηση των ελληνικών και ευρωπαϊκών στατιστικών στοιχείων.
Θα ακολουθήσουν αναδημοσιεύσεις κάθε μίας συνέντευξης ξεχωριστά σε πιο εκτεταμένη μορφή στο marieclaire.gr.
