Ανήκω σ’ αυτή τη γενιά των ηλικιωμένων millennials που θυμόμαστε πώς είναι να μπορείς να παρακολουθήσεις μια ολόκληρη ταινία στο σινεμά, από την αρχή μέχρι το τέλος, χωρίς να τσεκάρεις ενδιάμεσα το κινητό σου. Αλλά η ανάμνηση ήδη φαντάζει σαν κάτι μακρινό – τόσο απομακρυσμένο από την τωρινή μου καθημερινότητα όσο και οι γραμμωμένοι κοιλιακοί που είχα κάποτε για μερικούς μήνες στα 17 μου.
Η αλήθεια είναι πως τώρα τελευταία, ούτε 40λεπτο επεισόδιο κάποιου σίριαλ δεν καταφέρνω να δω χωρίς να τσεκάρω το κινητό μου αρκετές φορές ενδιάμεσα. Ας μη μετρήσουμε καν πόσες φορές σταμάτησα να πληκτρολογώ αυτό το άρθρο για να «ψάξω κάτι σχετικό» και κατέληξα να χαζεύω στο Instagram. Και δυστυχώς, δυστυχέστατα, δεν είμαι η μόνη.
Προσοχή που συρρικνώνεται, ένα TikTok τη φορά
Ερευνα της Consumer Affairs δείχνει ότικατά μέσο όρο οι Αμερικανοί τσεκάρουν το κινητό τους πάνω από 200 φορές την ημέρα, με πάνω από 4μιση ώρες ημερήσια χρήση, νούμερο που φαίνεται να συνάδει με τον παγκόσμιο μέσο όρο. Και μπορεί στην Ελλάδα να τα πηγαίνουμε λίγο καλύτερα, αλλά πρόσφατη έρευνα της Focus Bari δείχνει πάνω από 2 ώρες ημερήσιας χρήσης για το μέσο Ελληνα και πάνω από 4 ώρες συνολικά στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης.
Το χειρότερο είναι ότι σύμφωνα με την ίδια έρευνα δεν διασκεδάζουμε και πολύ με αυτή μας τη συνήθεια: 2 στους 3 Ελληνες ηλικίας 18-64 ετών παραδέχονται ότι «χαζεύουν άσκοπα στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης», ποσοστό που ανεβαίνει στο 69% στις γυναίκες. Βιώνουμε αυτό που ερευνητές αποκαλούν «συνεχή μερική προσοχή»: είμαστε πάντα συνδεδεμένοι, αλλά ποτέ πλήρως παρόντες. Ο εγκέφαλός μας, ο οποίος εξελικτικά έχει προγραμματιστεί για συγκεντρωμένη προσοχή και περιοδική ανάπαυση, είναι πλέον παγιδευμένος σε μια κατάσταση διαρκούς εγρήγορσης – αναζητώντας την επόμενη ειδοποίηση, την επόμενη ψηφιακή επιβράβευση. Και το χέρι μας πλέον πάει τόσο ασυναίσθητα στο κινητό μας, όπως κάποτε πήγαινε στο πακέτο με τα τσιγάρα ή στο μάσημα των νυχιών μας.
Γιατί, ναι, πρόκειται για βλαβερή συνήθεια – όχι συγκρίσιμη με το τι μπορεί να κάνει το τσιγάρο στον οργανισμό μας, σίγουρα, αλλά όχι και αμελητέα. Πρόσφατη έρευνα που δημοσιεύτηκε στο επιστημονικό περιοδικό NeuroImage, που ασχολείται με τη νευροαπεικόνιση του ανθρώπινου εγκεφάλου, δείχνει πώς η κατανάλωση σύντομων βίντεο στις πλατφόρμες κοινωνική δικτύωσης γίνεται πολύ γρήγορα εθιστική και αλλάζει ολόκληρη την αρχιτεκτονική του εγκεφάλου μας. Η διαρκής «τζούρα» ντοπαμίνης που παίρνουμε από τα βίντεο λίγων δευτερολέπτων μάς κάνει πιο επιρρεπείς σε αρνητικά συναισθήματα όπως η ζήλια και σε παρορμητικές αντιδράσεις, μειώνοντας την ικανότητα συγκέντρωσης και τη διαχείριση του συναισθηματικού μας κόσμου. Παραδόξως, τα βίντεο που είναι μεγαλύτερα σε διάρκεια (όπως στο YouTube) δεν φαίνεται να προκαλούν την ίδια τρικυμία εν κρανίω. Μήπως να το γυρίσουμε όλοι στα podcasts;
Συναισθηματικοί βρικόλακες τσέπης
Φυσικά αυτή η έλλειψη συγκέντρωσης και δυνατότητα χειρισμού των συναισθημάτων μας έχει μεγάλες επιπτώσεις (το εύρος των οποίων ακόμα μελετάται από τους ειδικούς) στην ψυχική και τη σωματική μας υγεία. Ο υπερβολικός χρόνος μπροστά στην οθόνη σχετίζεται με αυξημένο άγχος, ανησυχία, κοινωνική απομόνωση, διαταραχές ύπνου και γνωστική παρακμή. Το πρόβλημα είναι ιδιαίτερα σοβαρό στους εφήβους, τα ποσοστά κατάθλιψης των οποίων αυξάνονται κάθε χρόνο. Και μπορεί οι παράγοντες γι’ αυτό να είναι πολλοί και να μην περιορίζονται στις οθόνες, όμως οι οθόνες παίζουν το ρόλο τους: έρευνα του Brain & Behavior Research Foundation βρήκε ότι ο χρόνος που περνούν τα παιδιά μπροστά σε οθόνες από 9-13 ετών είναι ανάλογος με αυξημένα συμπτώματα κατάθλιψης και αυτοκτονικής ιδέασης στην πρώιμη εφηβεία. Δεν είναι τυχαίο που πλέον πολλές χώρες περιορίζουν τη χρήση των social media κάτω των 16 ετών.
Κι εμείς οι ενήλικοι; Νιώθουμε ολοένα πιο κουρασμένοι, ολοένα πιο ευερέθιστοι: η υπερέκθεση στο κινητό «ρουφάει» την ενέργειά μας σαν άλλος βρικόλακας και μας κάνει πιο χαζούς, πιο ανυπόμονους και πιο άυπνους. Ενας τεράστιος αριθμός ερευνών έχει δείξει ότι η χρήση smartphone καταστρέφει την ποιότητα του ύπνου και ότι το καλύτερο που μπορούμε να κάνουμε είναι να μην το χρησιμοποιούμε τουλάχιστον μία ώρα πριν. Σύμφωνα με την κλινική του Cleveland, ο χειρότερος υπαίτιος είναι το μπλε φως που εκπέμπει η συσκευή, το οποίο καταστέλλει τη φυσική παραγωγή μελατονίνης του οργανισμού μας και διαταράσσει τους κιρκάδιους ρυθμούς, ενώ η αυξανόμενη ντοπαμίνη που παίρνουμε από το doom scrolling μάς κρατάει ξύπνιους έως αργότερα. Δεν ξέρω για εσάς, αλλά εγώ προτιμώ τους βρικόλακές μου με λιγότερο blue light και περισσότερο σαν τον Ερικ στο «True Blood».
Λιγότερες οθόνες, περισσότερη φύση
Τα καλά νέα είναι πως τα προβλήματα που μας προκαλεί η υπερέκθεση στις οθόνες μπορούν να λυθούν με έναν πολύ απλό τρόπο: με λιγότερη έκθεση στις οθόνες. Πιο εύκολο να το λέει από το να το κάνει κανείς, βέβαια. Σε μια περίεργη αντιστροφή προτεραιοτήτων που συνέβη σταδιακά με την άνοδο των smartphones και πλέον θεωρείται ο «νορμάλ» τρόπος ύπαρξης, δίνουμε προτεραιότητα στα pixels αντί στον παράδεισο γύρω μας. Αντιμετωπίζουμε τα πεντάλεπτα διαλείμματα στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης ως ανταμοιβή, ενώ θεωρούμε έναν 10λεπτο περίπατο κάτι για το οποίο «δεν έχουμε χρόνο». Προγραμματίζουμε με θρησκευτική ευλάβεια το χρόνο που περνάμε μπροστά στην οθόνη, τις συναντήσεις, τις κλήσεις, το inbox zero, αλλά αντιμετωπίζουμε το χρόνο στη φύση ως προαιρετικό, κάτι για τα Σαββατοκύριακα και τις διακοπές. Και στις διακοπές; Κοιτάξτε γύρω σας. Βάζω στοίχημα πως οι περισσότεροι γείτονές σας στις ξαπλώστρες είναι μάλλον επικεντρωμένοι στη μικρή γυάλινη οθόνη στα χέρια τους, τραβώντας φωτ. και βίντεο του εαυτού τους στην παραλία αντί να ζουν τη στιγμή.
Ευτυχώς, δεν θέλει και πολύ για να επιστρέψουμε σε μια κάποια ισορροπία. Δεν χρειάζεται να γίνουμε εντελώς Λουδίτες. Μια ανάλυση του Πανεπιστημίου του Στάνφορντ που περιελάμβανε 449 μελέτες αποκάλυψε ότι μόλις 10 έως 20 λεπτά στη φύση προσφέρουν μετρήσιμα οφέλη για την ψυχική υγεία. Όχι ώρες. Όχι μέρες. Λεπτά. Οι ερευνητές διαπίστωσαν επίσης ότι τα επίπεδα κορτιζόλης μειώνονται, ο καρδιακός μας ρυθμός σταθεροποιείται και η διάθεσή μας βελτιώνεται. Αυτές οι θετικές επιπτώσεις είναι άμεσα μετρήσιμες στο σάλιο και το αίμα ατόμων που περνούν ακόμη και σύντομα διαστήματα στη φύση. Τα γνωστικά οφέλη είναι εξίσου εντυπωσιακά: μελέτη του Πανεπιστημίου του Μίσιγκαν διαπίστωσε ότι ακόμη και ένας σύντομος περίπατος στη φύση βελτίωσε τη μνήμη και την προσοχή κατά περίπου 20%, κάτι που καμία εφαρμογή παραγωγικότητας δεν έχει καταφέρει να αναπαράγει.
Κι επειδή είμαστε στην Ελλάδα, καλό είναι να προσθέσουμε ότι «φύση» δεν χρειάζεται να είναι μόνο το πράσινο: το απέραντο γαλάζιο κάνει εξίσου καλή δουλειά. Ψυχολόγοι στο Πανεπιστήμιο της Βιρτζίνια πιστεύουν ότι τα υδάτινα τοπία αλληλεπιδρούν μοναδικά με το παρασυμπαθητικό νευρικό μας σύστημα, λειτουργώντας σαν ένα κοσμικό φρένο που ενημερώνει τον εγκέφαλό μας ότι καλό θα ήταν να σταματήσουμε και να πάρουμε μια ανάσα. Και το κολύμπι, είτε στον ωκεανό είτε σε άλλα σώματα νερού, μπορεί να βοηθήσει στο άγχος και την κατάθλιψη, στην αντιμετώπιση πεπτικών προβλημάτων – ακόμα και στην αντιμετώπιση των συμπτωμάτων της εμμηνόπαυσης και της γεροντικής άνοιας, σύμφωνα με το Πανεπιστήμιο του Κέιμπριτζ.
Το καλύτερο είναι πως ο χρόνος στη φύση δεν κοστίζει τίποτα. Δεν χρειάζεται να κατεβάσουμε κάποια εφαρμογή, να πληρώσουμε κάποια συνδρομή ή να πληκτρολογήσουμε κάποιον κωδικό πρόσβασης (για την ώρα, τουλάχιστον, μέχρι να αποφασίσει κάποιος δισεκατομμυριούχος ότι ο καθαρός αέρας μπορεί να γίνει monetized). Το μόνο που χρειάζεται είναι να αρχίσουμε να παίρνουμε το χρόνο που περνάμε στην ύπαιθρο εξίσου σοβαρά με το χρόνο που περνάμε ελέγχοντας τα email μας ή τα μηνύματά μας στο Instagram. Κάντε το προτεραιότητα κάθε μέρα, ακόμα κι αν δεν βρίσκεστε σε διακοπές. Πηγαίνετε στο κοντινότερο πάρκο ή όαση πρασίνου αν ζείτε σε πόλη. Αναπνεύστε βαθιά, ακούστε τους ήχους της φύσης και παρατηρήστε τι συμβαίνει στο άγχος, στη διάθεσή σας και στην ικανότητά σας να συγκεντρωθείτε όταν αφήνετε κάτω την οθόνη και στρέφετε το βλέμμα σας στον έξω κόσμο.
