Πώς είναι να ζεις αυτοεξόριστος από μία χώρα που υποφέρει εδώ και δεκαετίες από τους πολέμους και την καταστολή; Ειδικά αν έχεις αφήσει πίσω τους ηλικιωμένους γονείς σου και καλείσαι, πέρα από τη νοσταλγία για την πατρίδα, να διαχειριστείς και το αίσθημα ανημποριάς να τους φροντίσεις; Μπορεί μια οθόνη να υποκαταστήσει την επαφή;
Αυτή την εμπειρία αγγίζει με ποιητικότητα το ντοκιμαντέρ «Past Future Continuous» των Ιρανών δημιουργών Morteza Ahmadvand και Firouzeh Khosrovani, που θα κάνει ελληνική πρεμιέρα στο 11ο Beyond Borders Διεθνές Φεστιβάλ Ντοκιμαντέρ Καστελλορίζου (23-30 Αυγούστου 2026). Αφηγείται την ιστορία της Maryam, η οποία, αφού δραπετεύει από το ιρανικό καθεστώς ως persona non grata σε πολύ νεαρή ηλικία, κρυμμένη ανάμεσα σε ένα κοπάδι προβάτων, τοποθετεί κάμερες στο πατρικό της για να είναι, με έναν τρόπο, παρούσα στην καθημερινότητα των γονιών της. Μέσα από την οθόνη, από χιλιάδες χιλιόμετρα μακριά, τους παρακολουθεί να μαραζώνουν μέρα με τη μέρα βυθισμένοι στη μοναξιά, αλλά και να απολαμβάνουν μικρές στιγμές χαράς.
Οι Ahmadvand και Khosrovani συνεργάζονται εδώ και πάνω από μια δεκαετία – το προηγούμενο έργο τους, «Radiograph of a Family», ήδη μας φέρνει σε επαφή με τη μοναδική κινηματογραφική αφήγησή τους, μέσα από την αληθινή ιστορία αγάπης των γονιών της Firouzeh. Στους οικογενειακούς δεσμούς εστιάζει και το «Past Future Continuous», που οι σκηνοθέτες χαρακτηρίζουν «έναν στοχασμό για το ξεθώριασμα της ζεστασιάς των σπιτιών που απομένουν άδεια αλλά και την αγάπη που επιβιώνει παρά την απόσταση».
Πώς προέκυψε η ιδέα για αυτή την ταινία; Ποια είναι η Maryam;
Morteza Ahmadvand: «Η ταινία γεννήθηκε από τη στενή επαφή μας με την αληθινή ιστορία της Maryam, που είναι η ξαδέρφη της Firouzeh. Η προσωπική εμπειρία της αντικατοπτρίζει το πεπρωμένο μιας ολόκληρης γενιάς Ιρανών, οι οποίοι αναγκάστηκαν να εγκαταλείψουν την πατρίδα τους αλλά ποτέ δεν την άφησαν πραγματικά πίσω».
«Η ταινία γεννήθηκε από τη στενή επαφή μας με την αληθινή ιστορία της Maryam, που είναι η ξαδέρφη της Firouzeh. Η προσωπική εμπειρία της αντικατοπτρίζει το πεπρωμένο μιας ολόκληρης γενιάς Ιρανών, οι οποίοι αναγκάστηκαν να εγκαταλείψουν την πατρίδα τους αλλά ποτέ δεν την άφησαν πραγματικά πίσω», Morteza Ahmadvand
Γιατί επιλέξατε να αναπαραστήσετε τα γεγονότα και όχι να βασιστείτε στο αυθεντικό υλικό από τις κάμερες;
M.A.: «Δεν ήταν απλώς μια αισθητική επιλογή, ήταν μια αναγκαιότητα. Πολλά από τα σημαντικότερα γεγονότα της ζωής της Maryam δεν καταγράφηκαν ποτέ, και το διαθέσιμο οπτικό υλικό δεν μπορούσε να μεταφέρει όλα τα συναισθηματικά και ψυχολογικά επίπεδα της εμπειρίας της. Η αναπαράσταση μάς επέτρεψε να προσεγγίσουμε τη συναισθηματική αλήθεια της ιστορίας της. Σύντομα, ωστόσο, εξελίχθηκε σε μια πιο αλληγορική οπτική γλώσσα. Ως καλλιτέχνης πολυμέσων είχα ήδη εξερευνήσει, χρόνια πριν, παρόμοιες προσεγγίσεις στις βιντεογκαταστάσεις και τα πολυμεσικά έργα μου. Σταδιακά, η ταινία βρήκε τη δική της οπτική γλώσσα – η οποία εστίαζε λιγότερο στην αναπαράσταση της πραγματικότητας και περισσότερο στην έκφραση των συναισθημάτων, της μνήμης και της ευθραυστότητάς της».
Μέχρι πού μπορεί να φτάσει ένας κινηματογραφιστής που αφηγείται μια οικογενειακή ιστορία, χωρίς τον κίνδυνο να γίνει παραβιαστικός;
M.A.: «Είναι μια εξαιρετικά λεπτή ισορροπία. Αν ένας κινηματογραφιστής επιδιώκει να εκθέσει ή να κρίνει τους άλλους, το αποτέλεσμα μπορεί να γίνει εύκολα επιζήμιο. Αλλά αν προσεγγίσει την ιστορία με ενσυναίσθηση, σεβασμό και αποδοχή της ανθρώπινης πολυπλοκότητας, μια οικογενειακή ιστορία μπορεί να αποκτήσει καθολικό χαρακτήρα. Πρόθεσή μας δεν ήταν ποτέ να ασκήσουμε κριτική σε οποιονδήποτε σε αυτή την οικογένεια. Θέλαμε να εξερευνήσουμε το πώς η πολιτική ιστορία μπαίνει αθόρυβα στους πιο προσωπικούς χώρους της ζωής μας και αναδιαμορφώνει τις στενότερες σχέσεις μας».
Μετά την Ιρανική Επανάσταση, τι μπορούσε να κάνει μια πολύ νέα γυναίκα -σχεδόν παιδί ακόμα- σαν τη Maryam στόχο για το καθεστώς;
M.A.: «Στα χρόνια μετά την Επανάσταση, πολλοί νέοι έγιναν στόχοι μόνο και μόνο λόγω του οικογενειακού παρελθόντος τους, των ιδεών τους ή ακόμα και λόγω μιας απλής υποψίας. Η Maryam ανήκε σε εκείνη τη γενιά».
«Στα χρόνια μετά την Επανάσταση, πολλοί νέοι έγιναν στόχοι του καθεστώτος μόνο και μόνο λόγω του οικογενειακού παρελθόντος τους, των ιδεών τους ή ακόμα και λόγω μιας απλής υποψίας», Morteza Ahmadvand
Το φύλο της Maryam έκανε πιο επικίνδυνο το ενδεχόμενο της επιστροφής στην πατρίδα της;
M.A.: «Παρόλο που οι συνθήκες έχουν αλλάξει μέσα στα χρόνια, η επιστροφή στο Ιράν παραμένει αβέβαιη και επικίνδυνη για πολλούς εξορισμένους, ειδικά για όσους είναι ορατοί για πολιτικούς ή πολιτισμικούς λόγους. Στην περίπτωση της Maryam, το φύλο της πρόσθεσε ένα ακόμα επίπεδο ευαλωτότητας, καθώς οι γυναίκες συνεχίζουν να αντιμετωπίζουν επιπρόσθετους νομικούς και κοινωνικούς περιορισμούς, που καθορίζουν την αίσθηση ασφάλειας και ελευθερίας τους».
Τι μας λένε ιστορίες όπως αυτή της Maryam για τις λιγότερο ορατές συνέπειες της αυτοεξορίας τόσο πολλών νέων Ιρανών;
M.A.: «Αυτό που παραμένει συχνά αόρατο είναι οι συναισθηματικές συνέπειες που υφίσταται κάποιος που αναγκάζεται να μεταναστεύσει: η ενοχή της φυγής, η απόσταση από τους γονείς που μεγαλώνουν, η αδυναμία να πει “αντίο”, και η αίσθηση ότι ζει διαρκώς ανάμεσα σε δύο κόσμους. Αυτές οι πληγές μπορεί να αντέξουν περισσότερο από την ίδια την εξορία, γιατί εξορία δεν σημαίνει μόνο απώλεια μιας πατρίδας αλλά και απώλεια της παρουσίας μας στις ζωές των αγαπημένων μας».
«Αυτό που παραμένει συχνά αόρατο είναι οι συναισθηματικές συνέπειες που υφίσταται κάποιος που αναγκάζεται να μεταναστεύσει: η ενοχή της φυγής, η απόσταση από τους γονείς που μεγαλώνουν, η αδυναμία να πει “αντίο”, και η αίσθηση ότι ζει διαρκώς ανάμεσα σε δύο κόσμους», Morteza Ahmadvand
Ποια είναι η δύναμη μιας οικογενειακής ιστορίας που συνυφαίνεται με την Ιστορία μιας χώρας, όπως στην ταινία «Past Future Continuous»;
M.A.: «Συνήθως αφηγούμαστε την Ιστορία μέσα από πολέμους, πολιτικές εξελίξεις και στατιστικές. Αλλά, στην πραγματικότητα, οι άνθρωποι τη ζουν μέσα στο ίδιο τους το σπίτι. Όταν τη βιώνουμε μέσα από μια οικογένεια, γίνεται απτή και βαθιά ανθρώπινη. Ο κόσμος, αντί να ακούει για μια μακρινή χώρα, συναντά τη σχέση μιας κόρης με τους γονείς της. Αυτή η συναισθηματική σύνδεση έχει τη δύναμη να ξεπεράσει σύνορα και πολιτισμούς. Ίσως γι’ αυτό πιστεύουμε ότι, κάποιες φορές, η ιστορία μίας οικογένειας μπορεί να αφηγηθεί την Ιστορία μιας χώρας με περισσότερη αλήθεια από πολλά ιστορικά βιβλία».
Οι Έλληνες συνήθως προτιμάμε να φροντίσουμε τους ηλικιωμένους γονείς μας παρά να τους μεταφέρουμε σε δομές φροντίδας. Αν και οι Ιρανοί μοιράζονται αυτή την κουλτούρα, πώς είναι για κάποιον που αναγκάζεται να τους αφήσει πίσω;
M.A.: «Στην ιρανική κουλτούρα, η φροντίδα των γονιών μας δεν είναι απλώς μια ευθύνη – είναι μέρος της ταυτότητάς μας. Όταν κάποιος αναγκάζεται να ζήσει μακριά τους ηλικιωμένους γονείς του, αυτό σημαίνει συχνά ότι κουβαλάει μαζί του ατελείωτη νοσταλγία, ενοχή και ανημποριά. Δεν είναι μόνο η γεωγραφική απόσταση: είναι η επώδυνη συνειδητοποίηση ότι μπορεί να λείπεις από πολύτιμες στιγμές – και ότι ο χρόνος δεν γυρίζει πίσω. Αυτό το συναίσθημα δεν συνηθίζεται ποτέ».
«Όταν κάποιος αναγκάζεται να ζήσει μακριά τους ηλικιωμένους γονείς του, αυτό σημαίνει συχνά ότι κουβαλάει μαζί του ατελείωτη νοσταλγία, ενοχή και ανημποριά. Δεν είναι μόνο η γεωγραφική απόσταση: είναι η επώδυνη συνειδητοποίηση ότι μπορεί να λείπεις από πολύτιμες στιγμές – και ότι ο χρόνος δεν γυρίζει πίσω. Αυτό το συναίσθημα δεν συνηθίζεται ποτέ», Morteza Ahmadvand
Firouzeh, σπούδασες στην Ιταλία. Γιατί αποφάσισες μετά να επιστρέψεις στο Ιράν; Και ποιους περιορισμούς ενείχε αυτή η απόφαση για την καθημερινότητα και το καλλιτεχνικό έργο σου;
Firouzeh Khosrovani: «Ανέκαθεν αισθανόμουν ότι οι ιστορίες που ήθελα να αφηγηθώ ανήκαν στην κοινωνία όπου είχα μεγαλώσει. Παρόλο που η ζωή και η εργασία στο Ιράν συνοδεύεται από πολλούς περιορισμούς, η εγγύτητά μου σε αυτή την πραγματικότητα αποτελεί επίσης τη μεγαλύτερη πηγή έμπνευσής μου. Αυτή η επιλογή σημαίνει, φυσικά, το να αντιμετωπίζεις διαρκώς λογοκρισία, επαγγελματικούς περιορισμούς και πολλές πρακτικές δυσκολίες στη δημιουργία ταινιών κάτω από τέτοιες συνθήκες».
Πώς έχει αλλάξει η κατάσταση για τις γυναίκες μετά τον θάνατο της Mahsa Amini και το κίνημα «Γυναίκα, Ζωή, Ελευθερία»;
F.K.: «Το κίνημα μεταμόρφωσε βαθιά την ιρανική κοινωνία, παρόλο που πολλοί νόμοι έμειναν ίδιοι. Αλλά η μεγαλύτερη ίσως επιτυχία είναι ότι άλλαξε κάτι βαθύτερο από τη νομοθεσία: η συλλογική συνείδησή μας. Σήμερα πολλές Ιρανές, παρόλο που συνεχίζουν να αντιμετωπίζουν τους ίδιους περιορισμούς, δεν βλέπουν πλέον τον εαυτό τους με τον ίδιο τρόπο. Η αλλαγή είναι πολιτισμική, συναισθηματική, με βαθιές ρίζες – πολύ δύσκολα μπορεί να αντιστραφεί».
Ως καλλιτέχνες αισθάνεστε αναγκασμένοι να αυτολογοκρίνεστε;
F.K.: «Κάθε καλλιτέχνης που δουλεύει κάτω από συνθήκες περιορισμού αναγκάζεται να διαπραγματεύεται διαρκώς τον χώρο ανάμεσα στη σιωπή και την έκφραση. Αυτές οι αποφάσεις δεν είναι ποτέ απλές, αλλά περισσότερο μετράει η διαφύλαξη της ειλικρίνειας ενός έργου».
«Το κίνημα μετά τον θάνατο της Mahsa Amini μεταμόρφωσε βαθιά την ιρανική κοινωνία, παρόλο που πολλοί νόμοι έμειναν ίδιοι. Αλλά η μεγαλύτερη ίσως επιτυχία είναι ότι άλλαξε κάτι βαθύτερο από τη νομοθεσία: η συλλογική συνείδησή μας. Σήμερα πολλές Ιρανές δεν βλέπουν πλέον τον εαυτό τους με τον ίδιο τρόπο», Firouzeh Khosrovani
Το «Past Future Continuous» έχει καταφέρει να βρει διανομή;
F.K.: «Μέχρι στιγμής συναντά τους θεατές του κυρίως σε διεθνή κινηματογραφικά φεστιβάλ. Ελπίζουμε στο μέλλον να συνεχίσει να έρχεται σε επαφή με ένα όλο και ευρύτερο κοινό μέσα από τη διανομή του σε κινηματογράφους, στην τηλεόραση και σε πλατφόρμες streaming».
Σύμφωνα με τα όσα γνωρίζετε για την Ελλάδα, ποια είναι τα κοινά της με το Ιράν;
F.K.: «Αισθάνομαι ότι οι κουλτούρες μας μοιράζονται κάτι ιδιαίτερα σημαντικό: τον κεντρικό ρόλο της οικογένειας, της φιλοξενίας και της ιστορικής μνήμης. Και οι δύο χώρες διαμορφώθηκαν από αρχαίους πολιτισμούς των οποίων το παρελθόν παραμένει ζωντανό και παρόν στην καθημερινή ζωή – στο φαγητό, στη μουσική, στη μυθολογία, στον τρόπο με τον οποίο οι ιστορίες μεταφέρονται από γενιά σε γενιά».
Πώς είναι η καθημερινή ζωή στο Ιράν σε αυτές τις ταραγμένες μέρες; Οι περιορισμοί στο διαδίκτυο και τα ταξίδια σας κάνουν να αισθάνεστε απομονωμένοι; Για το μέλλον κυριαρχεί η αισιοδοξία ή η απαισιοδοξία;
F.K.:«Η ζωή στο Ιράν σήμερα σημαδεύεται από διαρκή βεβαιότητα. Οι περιορισμοί στο διαδίκτυο και τα ταξίδια, οι οικονομικές αντιξοότητες κάνουν την επαφή με τον έξω κόσμο όλο και πιο δύσκολη. Αυτή τη στιγμή, ενώ απαντάω στις ερωτήσεις, είναι πραγματικότητα ένας πόλεμος σε πλήρη κλιμάκωση, σε μια κοινωνία που ήδη υποφέρει εδώ και πολλά χρόνια.
«Οι κουλτούρες της Ελλάδας και του Ιράν μοιράζονται τον κεντρικό ρόλο της οικογένειας, της φιλοξενίας και της ιστορικής μνήμης. Και οι δύο χώρες διαμορφώθηκαν από αρχαίους πολιτισμούς των οποίων το παρελθόν παραμένει ζωντανό και παρόν στην καθημερινή ζωή – στο φαγητό, στη μουσική, στη μυθολογία, στον τρόπο με τον οποίο οι ιστορίες μεταφέρονται από γενιά σε γενιά», Firouzeh Khosrovani
»Η επιλογή του τίτλου της ταινίας “Past Future Continuous” ήταν συνειδητή αλλά, ειλικρινά, δεν είχαμε φανταστεί ότι λιγότερο από έναν χρόνο αργότερα θα βλέπαμε την ιστορία να επαναλαμβάνεται για ακόμα μία φορά. Στη Μέση Ανατολή, το παρελθόν σπάνια μένει πίσω μας: επιστρέφει ξανά και ξανά. Επομένως ο τίτλος της ταινίας περιγράφει και τη μοίρα αυτού του τόπου.
»Παρ’ όλα αυτά, η ιρανική κοινωνία ξεχειλίζει ακόμα από δημιουργικότητα και μια απίστευτη επιθυμία για ζωή. Κάποιες μέρες μάς κυριεύει η απόγνωση αλλά, τελικά, πιστεύω ότι η ελπίδα συνεχίζει να εμπνέει τους ανθρώπους να δημιουργούν, να αντέχουν και να φαντάζονται ένα διαφορετικό μέλλον».
Δείτε το τρέιλερ του Past Future Continuous:
Info
Το «Past Future Continuous» (Σκηνοθεσία: Morteza Ahmadvand, Firouzeh Khosrovani | Ιράν – Ιταλία – Νορβηγία, 76’, 2025) θα προβληθεί στο Κυρίως Διαγωνιστικό Τμήμα του Beyond Borders. Περισσότερες πληροφορίες: beyondborders.gr
