Διαβάζοντας το «Ανατολικά της Εδέμ», το magnum opus του Νομπελίστα John Steinbeck, δοκιμάζονται διάφορα πράγματα μέσα σου. Δεν σε ενοχλεί η μεγάλη του έκταση, λαμβάνεις ως δεδομένο το ότι υπάρχουν κάποιοι συγγραφείς που χρειάζονται το χώρο τους. Σε προβληματίζει, ωστόσο, ο κεντρικός πρωταγωνιστικός χαρακτήρας και η κοινωνιοπάθεια από την οποία άγεται και φέρεται. Σχεδόν δεν μπορείς να πιστέψεις πώς μπορεί να γράφτηκε η ιστορία της Cathy Ames, η οποία στη μεταπολεμική λογοτεχνία μπορεί να θεωρηθεί η αρχετυπική γυναίκα αντιηρωίδα. Οι πράξεις της αποκτούν σταδιακά τέτοιο επίπεδο νοσηρότητας, που αναρωτιέσαι διαρκώς αν αυτό που αντικατοπτρίζεται στον χαρακτήρα είναι η συγγραφική φαντασία που τερμάτισε κάποιο κοντέρ ή που έχασε κάποιο στοίχημα ή που εμπνεύστηκε από μια πραγματική κατάσταση, η απόδοση της οποίας ξέφυγε στον γραπτό λόγο και πλέον αποτελεί συνώνυμο του «χαοτικού κακού».
Ο Steinbeck κρατούσε ένα ημερολόγιο σχετικά με τη συγγραφή του μεγάλου αυτού έργου και το περιεχόμενό του ρίχνει αρκετό φως στον τρόπο με τον οποίο διαμόρφωσε την Cathy. Παρότι κάποιοι μελετητές θεώρησαν πως είχε βασίσει τον χαρακτήρα στη δεύτερή του σύζυγο (κάτι που θυμίζει τον Philip Roth και το «I married a communist»), προκύπτει μάλλον πως πρόθεσή του ήταν να διοχετεύσει στην ηρωίδα του τους μύχιους φόβους που είχε πως τελικά ο ίδιος ήταν ένα τέρας: «Δεν έχω πρόθεση να πεθάνω, αλλά θυμάμαι από όταν ήμουν παιδί, μέχρι και σήμερα το πρωί, ότι δεν θα επιθυμούσα να έχω υπάρξει. Σε αυτό το βαθμό είμαι ένα τέρας, όπως η Cathy», αναφέρει σε κάποιο σημείο το ημερολόγιό του.
Η λέξη τέρας, συνδυαστικά με τη σκηνοθεσία και την εξαιρετική ερμηνεία της Florence Pugh ως Cathy, δίνει τον τόνο του πρώτου επεισοδίου της σειράς East of Eden, μιας παραγωγής του Netflix, με την οποία ασχολείται η Zoe Kazan εδώ και πολλά χρόνια, έχοντας συμφωνήσει με την Pugh να παίξει τον πιο κρίσιμο ρόλο της ιστορίας ήδη από το 2020. «Υπάρχουν σε αυτό τον κόσμο τέρατα που έχουν γεννηθεί από γονείς που είναι άνθρωποι», αναφέρει η αφηγήτρια Pugh στην πρώτη σκηνή της σειράς, όπου ο χαρακτήρας της σέρνεται αιμόφυρτος σε ένα χωράφι, προσπαθώντας να φτάσει στο κατώφλι ενός ξύλινου σπιτιού. Καθώς έρπει, για όποιον ξέρει τη συνέχεια του βιβλίου, θυμίζει απευθείας το φίδι που συνάντησε η Εύα στον παράδεισο και την έβαλε στον πειρασμό που καθόρισε τη μετέπειτα πορεία της ανθρωπότητας – τουλάχιστον από θεολογικής άποψης. Όπως και το φίδι του παραδείσου, έτσι και η Cathy θα ανέβει ψηλά κάποια στιγμή – αν όχι σε ένα δέντρο, σε άλλο κοινωνικό status – και θα προ(σ)καλέσει άλλους στην αμαρτία. Ωστόσο, όπως φρόντισε ο Steinbeck και δεκαετίες μετά εξέλιξε αφηγηματικά η Kazan, η Cathy θα παίξει και το φίδι και την Εύα. Στην περίπτωση της τηλεοπτικής σειράς, ωστόσο, οι πράξεις της Cathy/Εύας θα βρουν κάποιο επεξηγηματικό υπόβαθρο που δεν θα είναι απλώς υπαρξιακή αναζήτηση ενός μεσήλικα άνδρα.
Η Kazan, εγγονή του σκηνοθέτη Elia Kazan, που μετέφερε στο σινεμά το βιβλίο του Steinbeck το 1955, φέρει ομοίως ένα προπατορικό αμάρτημα. Ο παππούς της κατέδωσε συναδέλφους του από το χώρο του θεάματος στην Επιτροπή Αντιαμερικανικών Ενεργειών που είχε δημιουργήσει στα μέσα του 20ού αιώνα, με πρόσχημα την κομμουνιστική απειλή στις ΗΠΑ, ο γερουσιαστής Joseph Mccarthy. Η καριέρα του Kazan στις ΗΠΑ συνεχίστηκε απρόσκοπτα, ενώ αυτή των συναδέλφων του για τους οποίους υπήρξαν έστω υπόνοιες πως ήταν κομμουνιστές, είτε διακόπηκε, είτε μεταφέρθηκε σε άλλα μέρη του κόσμου. Η Zoe Kazan δεν προσπαθεί να ξεπλύνει τη μνήμη του παππού της, αλλά να αποδώσει το κλασικό λογοτεχνικό έργο με τη δική της φωνή, «διορθώνοντας» το κενό λογικής που ακολουθεί στο βιβλίο τον χαρακτήρα της Cathy.
«Γιατί είσαι τόσο κακιά, Cathy;», θα μπορούσε να ρωτήσει κάποιος την εικόνα της Pugh στην οθόνη και η υποθετική απάντηση δεν θα ήταν καν το «Γιατί έτσι μου αρέσει». Η απάντηση δεν θα υπήρχε, ίσως διότι ο ίδιος ο Steinbeck δεν κατόρθωσε να τη βρει ποτέ. Ακόμα και προς το τέλος του βιβλίου, που η πρωταγωνίστρια μοιάζει πιο ανθρώπινη από την αρχική της «ζωγραφιά» (που θυμίζει κάτι από το πορτρέτο του Dorian Grey), πάντα αιωρείται στο κεφάλι του αναγνώστη το ερώτημα «τι είναι αυτό που θέλεις τελικά και συμπεριφέρεσαι έτσι;». Η απάντηση μπορεί να βρίσκεται στον ελεγχόμενα χαοτικό τρόπο με τον οποίο ο Steinbeck κατάφερε να βάλει σε μια σειρά τα πλούσια γεγονότα του βιβλίου του. Ενδεχομένως μέσα από αυτή η διαδικασία να προσπάθησε να απλοποιήσει τα πράγματα και να θέλησε να βάλει ανάμεσα στους λοιπούς χαρακτήρες μια ανθρώπινη εκδοχή του ίδιου του Διαβόλου, μιας και ολόκληρο το βιβλίο βασίζεται στην ιστορία του Κάιν και του Άβελ. Το retelling των πρώτων κεφαλαίων της Βίβλου απαιτεί την ύπαρξη του απόλυτου κακού, ωστόσο επειδή εδώ μιλάμε για τον πραγματικό κόσμο, οι πράξεις της Cathy κάπως, κάπου πρέπει να αιτιολογηθούν. Εδώ υπεισέρχεται η ανάγνωση της Kazan, που φροντίζει να δώσει ένα μικρό, αλλά σημαντικό spin στην ιστορία της και κάπως να παράσχει στον θεατή μια εξήγηση, ένα επαρκές background για την κατανόηση του ρόλου της στην ιστορία.
Θα θέλαμε να μην πιστεύουμε πως ο Steinbeck απλά φόρτωσε στην Cathy τις – δεδομένες για την εποχή – πατριαρχικές αντιλήψεις ότι μια γυναίκα μπορεί να καταστρέψει μια οικογένεια – τη δική της εν προκειμένω. Η αλήθεια μάλλον είναι πιο πολύπλοκη από αυτή την εξήγηση πρώτου επιπέδου. Παραμένει, βέβαια, ένας άνδρας που έγραψε έναν γυναικείο χαρακτήρα ως ένα σημείο ακατανόητο, δεν θα τον «ακυρώσουμε» όμως γι’ αυτό το λόγο. Θα ευχαριστήσουμε όμως την Kazan που αποφάσισε να πάρει στα χέρια της αυτή την ιστορία και την παρουσίασε ξανά στο κοινό, ώστε να έχει την ευκαιρία να αναζητήσει μόνο του τι συμβολίζει κάθε χαρακτήρας αυτού του κλασικού βιβλίου. Θα έλεγε κανείς ότι η δημιουργός της σειράς των επτά επεισοδίων αξιοποίησε στο έπακρο τη φράση του Θεού στον Κάιν, ότι «μπορεί να θριαμβεύσει επί της αμαρτίας». Όπου «αμαρτία» μπορεί να είναι κάθε κακώς κείμενο, κάθε αδυναμία, κάθε υπαρξιακή αναζήτηση, κάθε φίδι και κάθε μήλο.
To βιβλίο Ανατολικά της Εδέμ κυκλοφορεί στα ελληνικά από τις Εκδόσεις Παπαδόπουλος (μετάφραση: Μιχάλης Μακρόπουλος) και η τηλεοπτική σειρά είναι διαθέσιμη για streaming στο Netflix.
