Τα smartphones, η τεχνητή νοημοσύνη και η υπερπληθώρα πληροφοριών επηρεάζουν τον τρόπο με τον οποίο λειτουργεί ο εγκέφαλός μας. Το να διαβάζουμε περισσότερο, αλλά κυρίως να αλλάξουμε τον τρόπο με τον οποίο διαβάζουμε, μπορεί να βοηθήσει στο να καταπολεμήσουμε το brain rot, δηλαδή το «σάπισμα» του εγκεφάλου μας που προκαλείται από τη διαρκή εναλλαγή εικόνων και ειδήσεων στο κινητό μας τηλέφωνο, το τάμπλετ ή τον υπολογιστή μας
Το κατά πόσο οι άνθρωποι συνεχίζουν να διαβάζουν αποτελεί ένα σημαντικό ζήτημα της εποχής μας. Στις ΗΠΑ, οι επιδόσεις στην κατανόηση κειμένου συνεχίζουν να υποχωρούν, ενώ πολλοί φοιτητές δυσκολεύονται να ολοκληρώσουν ακόμη και ένα ολόκληρο βιβλίο. Παράλληλα, σύμφωνα με έρευνα του Pew Research Center το 2025, η πλειονότητα των Αμερικανών δήλωσε ότι διάβασε πέντε ή λιγότερα βιβλία την προηγούμενη χρονιά.
Την ίδια στιγμή, ωστόσο, όλο και περισσότεροι εκπρόσωποι της Gen Z δηλώνουν ότι αγαπούν το διάβασμα. Οι λέσχες ανάγνωσης γνωρίζουν νέα άνθηση, οι αναγνώστες συμμετέχουν σε οργανωμένες συναντήσεις για να διαβάσουν μαζί, ενώ τα βιβλία αποκτούν ακόμη και ρόλο αξεσουάρ.
Το βασικό ερώτημα, λοιπόν, δεν είναι αν διαβάζουμε περισσότερο ή λιγότερο από ό,τι παλαιότερα. Είναι το πώς διαβάζουμε και κατά πόσο αφιερώνουμε πραγματικά χρόνο στην ουσιαστική ανάγνωση.
Το αντίθετο του ατελείωτου scrolling
Στην εποχή των smartphones, της τεχνητής νοημοσύνης και της συνεχούς ροής πληροφοριών, το λεγόμενο deep reading, δηλαδή η συγκεντρωμένη, ουσιαστική ανάγνωση, κατά την οποία αφοσιωνόμαστε πλήρως σε ένα βιβλίο, γίνεται όλο και πιο δύσκολο.
Το φαινόμενο του brain rot (πνευματική κόπωση και εξασθένηση της συγκέντρωσης λόγω υπερβολικής έκθεσης σε χαμηλής ποιότητας ψηφιακό περιεχόμενο) είναι πλέον ευρέως διαδεδομένο. Σύμφωνα με έρευνα του Pew Research Center το 2025, το 63% των Αμερικανών ηλικίας 18 έως 29 ετών δήλωσε ότι βρίσκεται στο διαδίκτυο «σχεδόν συνεχώς».
Αυτή η αδιάκοπη ενασχόληση με περιεχόμενο που επιλέγουν οι αλγόριθμοι συχνά μας αφήνει με την αίσθηση της πνευματικής εξάντλησης. Μάλιστα, μελέτη του 2025 έδειξε ότι η έκθεση σε περιεχόμενο που συνδέεται με το brain rot μπορεί να οδηγήσει σε συναισθηματική αποστασιοποίηση, γνωστική υπερφόρτωση και αρνητικά συναισθήματα για τον εαυτό μας.
Το deep reading λειτουργεί αντίθετα. Δεν σημαίνει ότι καταναλώνουμε παθητικά ό,τι εμφανίζεται στην οθόνη μας, χωρίς να το εξετάζουμε ή να σταματάμε για να το σκεφτούμε. Σημαίνει ότι επιβραδύνουμε τον ρυθμό μας και προσεγγίζουμε το κείμενο με κριτική και αναλυτική σκέψη. Όταν διαβάζουμε λογοτεχνία, για παράδειγμα, προσπαθούμε να μπούμε στη θέση των χαρακτήρων και να δούμε τον κόσμο μέσα από τη δική τους οπτική.

Στόχος δεν είναι μόνο η απόκτηση γνώσεων, αλλά και η ουσιαστική κατανόηση. Έρευνες δείχνουν, μάλιστα, ότι η βαθιά ανάγνωση μπορεί να συμβάλει στην αντιμετώπιση της παραπληροφόρησης, αλλά και στη μείωση του στρες και της μοναξιάς.
«Ήταν πιο εύκολο να το κάνουμε σε παλαιότερες εποχές, όταν η πιο διαδεδομένη τεχνολογία που είχαμε στη διάθεσή μας ήταν το έντυπο βιβλίο», εξηγεί ο JT Torres στο Fastcompany.com, καθηγητής εκπαιδευτικής ψυχολογίας στο Washington and Lee University και διευθυντής του Κέντρου Διδασκαλίας και Μάθησης του πανεπιστημίου.
Η μετάβαση στην ψηφιακή ανάγνωση φαίνεται ότι έχει αρνητικές συνέπειες στην κατανόηση κειμένου από τα παιδιά, σύμφωνα με μετα-ανάλυση του 2023. «Η βασική μας αλληλεπίδραση με τα smartphones γίνεται μέσω του κειμένου. Το γρήγορο ξεφύλλισμα πληροφοριών στις οθόνες των κινητών και των υπολογιστών έχει γίνει σχεδόν αναπόφευκτο. Ωστόσο, δεν διαβάζουμε πλέον με την ίδια προσήλωση όπως παλαιότερα. Και οι συνέπειες δεν περιορίζονται στη μείωση της διάρκειας της προσοχής μας. Υπάρχει ισχυρή συσχέτιση ανάμεσα στην ανάγνωση λογοτεχνίας και στην καλύτερη κατανόηση των άλλων ανθρώπων», αναφέρει ο ειδικός.
Αν η βαθιά ανάγνωση ενισχύει την ενσυναίσθηση και τη συμπόνια, το αντίθετο μπορεί να συμβεί με τα ψηφιακά μέσα, τα οποία συχνά ενισχύουν την πόλωση και μας εγκλωβίζουν σε κλειστές ομάδες ανθρώπων με παρόμοιες απόψεις.
Δείτε αυτή τη δημοσίευση στο Instagram.
Γιατί υποχωρούν οι γνωστικές μας δεξιότητες
Η πρόσφατη εξάπλωση της τεχνητής νοημοσύνης και η υπερβολική εξάρτηση από εργαλεία όπως το ChatGPT φαίνεται να επιβαρύνουν ακόμη περισσότερο την κριτική μας σκέψη. Σύμφωνα με τον ειδικό, εκεί βρίσκεται και η πραγματική κρίση στον τομέα της ανάγνωσης.
«Δεν έχει να κάνει με το αν οι άνθρωποι διαβάζουν ή όχι. Έχει να κάνει με το γεγονός ότι δεν τους μαθαίνουμε πώς να διαβάζουν με κριτική διάθεση και πώς να αξιολογούν όσα διαβάζουν», εξηγεί.
Όταν διαβάζουμε επιφανειακά ένα κείμενο, τα μάτια μας κινούνται με έναν χαρακτηριστικό τρόπο, ακολουθώντας μια πορεία που θυμίζει ζιγκ ζαγκ. Αυτό επηρεάζει και τον τρόπο με τον οποίο ο εγκέφαλος επεξεργάζεται τις πληροφορίες, ιδιαίτερα όταν καλείται να διαχειριστεί μεγάλο όγκο περιεχομένου, όπως συμβαίνει στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης.
Όταν ο εγκέφαλός μας συνηθίζει επί χρόνια να επεξεργάζεται τις πληροφορίες με αυτόν τον τρόπο, γίνεται δυσκολότερο να επανακτήσει την ικανότητα της παρατεταμένης συγκέντρωσης. Ωστόσο, η κριτική σκέψη δεν είναι μια δεξιότητα με την οποία γεννιόμαστε. Καλλιεργείται μέσα από την εξάσκηση.
Πώς θα εξασκήσετε το deep reading
Για όσους θέλουν να αναπτύξουν την ικανότητα της βαθιάς ανάγνωσης, ο Torres προτείνει να ξεκινήσουν θέτοντας στόχους που δεν σχετίζονται ούτε με τον αριθμό των βιβλίων ούτε με την ταχύτητα ανάγνωσης.
«Ο στόχος θα πρέπει να είναι ο χρόνος που αφιερώνουμε στο διάβασμα και όχι το πόσα βιβλία μπορούμε να ολοκληρώσουμε», εξηγεί. «Σκεφτείτε το σαν ένα είδος γυμναστικής για τον εγκέφαλο».
Αφιερώστε μία ώρα την ημέρα στην ανάγνωση, ανεξάρτητα από το αν θα καταφέρετε να διαβάσετε πέντε ή πενήντα σελίδες. Επίσης, δεν έχει ιδιαίτερη σημασία το είδος του βιβλίου. «Από την άποψη των γνωστικών οφελών, η ανάγνωση ως δεξιότητα μπορεί να καλλιεργηθεί μέσα από οποιοδήποτε κείμενο».
Δείτε αυτή τη δημοσίευση στο Instagram.
Η εξάσκηση στο deep reading σημαίνει, πάνω απ’ όλα, ότι επιτρέπουμε στον εαυτό μας να επιβραδύνει και να απολαύσει αυτό που διαβάζει. Μπορούμε να σταματήσουμε για λίγο σε ένα απαιτητικό απόσπασμα, να σκεφτούμε το νόημά του, να φανταστούμε πώς θα αντιδρούσαμε αν βρισκόμασταν στη θέση ενός λογοτεχνικού χαρακτήρα ή πώς θα αντιμετωπίζαμε την κεντρική σύγκρουση της ιστορίας.
Αυτή η συνήθεια μπορεί να αποδειχθεί χρήσιμη και πέρα από τη λογοτεχνία. Έρευνες έχουν δείξει ότι ακόμη και μια μικρή παύση λίγων δευτερολέπτων κατά την ανάγνωση μπορεί να μειώσει την ευκολία με την οποία παρασυρόμαστε από την παραπληροφόρηση.
«Όταν έρχεστε αντιμέτωποι με μια πληροφορία, για παράδειγμα με μια ανάρτηση στο Facebook, είναι πιο πιθανό να εφαρμόσετε και εκεί αυτές τις συνήθειες», εξηγεί ο ειδικός. «Αντί να αποδεχτείτε αμέσως έναν ισχυρισμό ως αληθινό, είναι πιθανότερο να τον αμφισβητήσετε, να αναζητήσετε στοιχεία που τον επιβεβαιώνουν και να τον διασταυρώσετε με άλλες πηγές. Νομίζω ότι το σημαντικότερο είναι να μην προσπαθείτε διαρκώς να φτάσετε γρήγορα σε ένα συμπέρασμα ή να τελειώσετε όσο το δυνατόν πιο σύντομα ένα βιβλίο. Αυτό είναι το βασικό όφελος που προσφέρει η βαθιά ανάγνωση», καταλήγει.



