«Τα χωριά στο νησί της Τήνου έχουν κυτταρική δομή και αποτελούνται από σπίτια στο κέντρο, κήπους, μποστάνια και χωράφια… Τα περισσότερα χωριά έχουν πυρηνική μορφή, η οποία αναπτύχθηκε με διαδοχικές επεκτάσεις τους» γράφει η αρχιτέκτονας Μαρία Βιδάλη στο βιβλίο της «Γη και Χωριό. Τα ξωκλήσια της Τήνου» (εκδ. Futura, 2009). «Τα καλλιεργημένα κτήματα λειτουργούν σαν μέτωπο μεταξύ των σπιτιών. Κατά αυτό τον τρόπο, ο κατοικημένος χώρος του χωριού συνδέεται με τα χωράφια. Μοιάζουν με μεμβράνη που διαπερνάται από τα μονοπάτια του χωριού». Η ανθρώπινη δράση, που αναπτύσσεται μεταξύ των κατοικημένων τμημάτων του χωριού και των αγρών, προσθέτει, «θα μπορούσε να χαρακτηριστεί ένα κομμάτι ύφασμα που φτιάχνεται και αποκαλύπτονται καθώς μπλέκονται τα νήματά του».

Ακολουθώντας ένα από αυτά τα νήματα μέχρι το εσωτερικό των σπιτιών, μπορούμε να δούμε γυναίκες της Τήνου να υφαίνουν αντικείμενα που, πέρα από τον λειτουργικό ρόλο που έχουν, να ντύνουν ανθρώπους και κατοικίες, είναι και φορείς συμβόλων και δυνάμεων που προστατεύουν και εμψυχώνουν. Βγαίνοντας ξανά από τα σπίτια και ακολουθώντας το νήμα μέχρι τον ναό του Αγίου Αγαπητού στο χωριό Αγάπι, στην ενδοχώρα, μπαίνουμε στο μουσείο της εκκλησίας, όπου συναντάμε τον κληρικό, ιστορικό, αρχειονόμο και συγγραφέα π. Μάρκο Φώσκολο, να μας δείχνει ένα από τα πολυτιμότερα εκθέματα, «που πρέπει να έχει τουλάχιστον 250 χρόνια στην πλάτη του», μια ολομέταξη σημαία που ύφαναν οι γυναίκες του χωριού.

Στο μουσείο του Αγίου Αγαπητού, στο χωριό Αγάπι, συναντάμε τον κληρικό, ιστορικό, αρχειονόμο και συγγραφέα π. Μάρκο Φώσκολο. Μας δείχνει ένα από τα πολυτιμότερα εκθέματα, «που πρέπει να έχει τουλάχιστον 250 χρόνια στην πλάτη του», μια ολομέταξη σημαία που ύφαναν οι γυναίκες του χωριού.

Βρισκόμαστε στις καλλιτεχνικές, ερευνητικές, εκπαιδευτικές και γαστρονομικές δράσεις «Αόρατο Νήμα Υφαίνει», στη φθινοπωρινή Τήνο, που διοργανώνουν δύο γυναίκες, η εικαστικός Αλεξάνδρα Γρυπάρη και η αναλύτρια Σοφία Ζησίμου. Γνωρίστηκαν πριν από λίγα χρόνια, όταν η Σοφία ήρθε στο νησί να εργαστεί για το Εικονικό Μουσείο Τήνου. Το 2021 ίδρυσαν μαζί την ΑμΚΕ ΝΩΜΩ, που διοργανώνει κάθε χρόνο εκδηλώσεις, φέτος όμως ξεπέρασε τον εαυτό της απλώνοντάς τις σε τρεις εβδομάδες του Οκτωβρίου. Θεμέλιο των δράσεων, η έννοια της Φροντίδας. Επίκεντρό τους, το Αγάπι (ή Αγάπη), ένας από τους παλαιότερους και πιο ιδιαίτερους αυθεντικούς και γραφικούς οικισμούς, στην αρχή μιας γόνιμης κοιλάδας, με έντονα τα ίχνη της ενετικής κυριαρχίας στο νησί, και όχι μόνο ως ιστορικό αποτύπωμα – μέχρι σήμερα, για παράδειγμα, οι κάτοικοί του είναι Καθολικοί.

 

View this post on Instagram

 

A post shared by Toichos Project (@toichos.project)

Η σύλληψη και υλοποίηση της ιδέας του «Αόρατο Νήμα Υφαίνει» ανήκει σε αυτές τις δύο γυναίκες, με μία ακόμα να παίζει καθοριστικό ρόλο: την εικαστικό Ελένη Γλύνη, επιμελήτρια της έκθεσης «Αόρατο Νήμα», που με αφετηρία τις «Αόρατες Πόλεις» του Ίταλο Καλβίνο τοποθετεί δεκατέσσερα έργα δεκατριών Ελλήνων εικαστικών σε μια διαδρομή που, αρχίζοντας από το παλιό σχολείο του χωριού, εκτείνεται εκτός των οικιστικών ορίων και γίνεται η αφορμή για να εξερευνήσουμε τα περίχωρα. Φτάνουμε μέχρι τον παλιό, ανακαινισμένο νερόμυλο και την Αγία Σοφία, ένα «συγκλονιστικό εκκλησάκι», όπως λέει η Ελένη, όπου τα σύγχρονα εικαστικά έργα συνομιλούν με την αρχιτεκτονική του, στην οποία δεν υπάρχει ούτε μία ευθεία γραμμή, και τις αγιογραφίες, που η ιστορία τους χάνεται στα βάθη του χρόνου.

Στον παλιό νερόμυλο του Αγάπι η εικαστικός και επιμελήτρια Ελένη Γλύνη στερεώνει στο παράθυρο το έργο της Μάρως Φασουλή, μιας εικαστικού με χαρακτηριστικά υφαντά μεγάλης κλίμακας.

Την τελευταία ημέρα των δράσεων ένα μεγάλο πλήθος κατοίκων του χωριού αλλά και από ολόκληρο το νησί και τον κόσμο συγκεντρώνεται στο Αγάπι να παρακολουθήσει την πρωτότυπη in situ περιπατητική performance «Κοινωνία», που σχεδίασε η Ιταλίδα καλλιτέχνιδα Nerina Cocchi, ιδρύτρια της καλλιτεχνικής ομάδας InOutPut μέσα από ένα σύντομο πρόγραμμα φιλοξενίας. Στην πλατεία, πλάι στη ρεματιά, μια ομάδα περφόρμερ από τον Χορευτικό Σύλλογο Γυναικών Τήνου, το χορευτικό σωματείο «Εν Συνθέσει» και το Διεθνές Συμβούλιο Χορού-Τμήμα Τήνου αναβιώνουν τις μικρές γυναικείες κοινότητες που στήνονταν στο παλιό πλυσταριό.

Performance «Κοινωνία»: Γυναίκες αναβιώνουν τις κοινότητες που στήνονταν παλιά στο πλυσταριό του Αγάπι.

Στη συνέχεια, τις ακολουθούμε μέσα από τα σοκάκια του χωριού, σαν σε ιδιότυπη λιτανεία εκτός θρησκευτικής γιορτής, με κεράκια να φωτίζουν ατμοσφαιρικά τους πέτρινους τοίχους των σπιτιών και τις καμάρες και ηχογραφημένες αφηγήσεις ηλικιωμένων γυναικών να αναπαράγονται σε λούπα, μέσα από διακριτικά τοποθετημένα ηχεία, σε διάφορα σημεία της διαδρομής, για να μας μεταφέρουν στην καθημερινότητά τους αλλά και στον δικό τους κόσμο των παραδόσεων και των μύθων. Όταν αναρωτιέμαι γιατί οι αφηγήτριες είναι μόνο γυναίκες, η Σοφία και η Αλεξάνδρα εξηγούν ότι δεν αποκλείστηκαν σκόπιμα οι άντρες, αλλά πως οι γυναίκες του χωριού ήταν πρόθυμες να μοιραστούν ένα κομμάτι από τις μνήμες τους.

Performance «Κοινωνία»: Μια ιδιότυπη φθινοπωρινή λιτανεία στο Αγάπι.

Η διαδρομή καταλήγει στην εκκλησία του Αγίου Αγαπητού. Μετά από μια performance στο προαύλιο, μια χορωδία τόσο απροσχεδίαστη και ευλαβική, που σου δίνει την αίσθηση ότι είναι θείας προέλευσης, μας καλεί στο εσωτερικό του ναού, για να απολαύσουμε γυναίκες του χωριού να συνοδεύουν τον ψάλτη σε καθολικούς ύμνους.

Performance «Κοινωνία»: Ολοκληρώνεται στο προαύλιο του ναού του Αγίου Αγαπητού.

Οι δράσεις ολοκληρώνονται στο πολιτιστικό κέντρο, όπου έχει στηθεί ένα Κοινό Τραπέζι, με τον σεφ Αντώνη Ψάλτη να μην επιμελείται μόνο το μενού, πάνω σε τοπικές πρώτες ύλες, αλλά και να σερβίρει ο ίδιος τον κόσμο. Τα πιάτα συνοδεύονται από ετικέτες οινοποιών που έχουν ενταχθεί στην πρωτοβουλία Slow Wine Ελλάδος, η οποία επέλεξε την Τήνο για να κάνει την πρώτη της πανελλαδική εμφάνιση.

Η διαδρομή καταλήγει στην εκκλησία του Αγίου Αγαπητού. Μετά από μια performance στο προαύλιο, μια χορωδία τόσο απροσχεδίαστη και ευλαβική, που σου δίνει την αίσθηση ότι είναι θείας προέλευσης, μας καλεί στο εσωτερικό του ναού, για να απολαύσουμε γυναίκες του χωριού να συνοδεύουν τον ψάλτη σε καθολικούς ύμνους.

Σαν να βρεθήκαμε σε ένα σύμπαν όπου οι παραδοσιακοί έμφυλοι ρόλοι έχουν αντιστραφεί: οι γυναίκες στα ηνία της διοργάνωσης, οι άντρες στην προετοιμασία της τροφής και την υποδοχή των καλεσμένων. Ένα αυθόρμητο πείραμα που καταλήγει σε μια μεγάλη γιορτή στο Αγάπι, πρωτόγνωρη για το χωριό σε αυτή την εποχή, όπου επισκέπτες από την Ελλάδα και το εξωτερικό γνωρίζουν Τηνιακούς, ανταλλάσσουν μνήμες και ιδέες.

Στα περίχωρα του χωριού Αγάπι, ακολουθώντας τη διαδρομή της έκθεσης «Αόρατο Νήμα».

Η Αλεξάνδρα αναφέρεται με μεγάλη αγάπη στα παιδικά χρόνια της στο νησί, όπου ανέκαθεν ένιωθε πως η έννοια της φροντίδας καθόριζε την κοινότητά της σε πολλά πλαίσια και πολύ βαθιά επίπεδα. Έτσι, «έγινε κομμάτι της καθημερινής μου ζωής και της τέχνης μου». Οι σπουδές της, επιπλέον, στην Ανωτάτη Σχολή Καλών Τεχνών και στη Σχολή Μαρμαρογλυπτικής του Πύργου, την ενέπνευσαν να δει ανέκαθεν την πολιτιστική κληρονομιά σαν ένα σώμα με τη σύγχρονη δημιουργία. Μια φιλοσοφία που διαπνέει ολόκληρο το «Αόρατο Νήμα Υφαίνει».

 

View this post on Instagram

 

A post shared by Toichos Project (@toichos.project)

Στη διάρκεια των δράσεων αναφέρεται πολλές φορές η λέξη «μητριαρχία», η οποία εκφράζει την άτυπη έστω συνθήκη που επικρατούσε σε ελληνικά και όχι μόνο νησιά στο παρελθόν, όταν ο ανδρικός πληθυσμός αποδεκατιζόταν όχι απαραίτητα από πολέμους αλλά και σε ειρηνικές εποχές, από την αλιεία και τη ναυτιλία, που τους ανάγκαζαν να εξορίζονται στη θάλασσα για μέρες ή ακόμα και για μήνες. Για να γνωρίσω, λοιπόν, τις γυναίκες της Τήνου ακολουθώ το νήμα και στους αγρούς, όπου το «Αόρατο Νήμα Υφαίνει», μέσα από δράσεις για όλες τις ηλικίες, εστιάζει και στις «αόρατες» διεργασίες της αγροτικής παραγωγής, όπως λέει η Σοφία, «όπως σπέρνω, αλωνίζω, φρεζάρω». Όπως αστειεύεται: «μας αρέσει η βρομιά και πιστεύουμε ότι κάνει καλό και στις νεότερες γενιές».

Πανοραμική άποψη του χωριού Αγάπι. Ο Κορνήλιος Καστοριάδης είχε χαρακτηρίσει «χειροποίητο» το νησί της Τήνου, σμιλεμένο απ’ άκρη σ’ άκρη όχι μόνο από φυσικούς αλλά και από ανθρώπινους παράγοντες (γεμάτο με αναβαθμίδες, λατομεία, πηγές, ανεμόμυλους, περιστεριώνες, νερόμυλους).

Στο «χειροποίητο» νησί της Τήνου, όπως το είχε χαρακτηρίσει ο Κορνήλιος Καστοριάδης, σμιλεμένο απ’ άκρη σ’ άκρη και από φυσικούς και από ανθρώπινους παράγοντες (γεμάτο με αναβαθμίδες, λατομεία, πηγές, ανεμόμυλους, περιστεριώνες, νερόμυλους), φανταζόμαστε επίσης τις γυναίκες να φροντίζουν τα ζώα, σε έναν τόπο όπου, από την εποχή της ενετοκρατίας, πέρα από αιγοπρόβατα υπήρχαν η εκτροφή περιστεριών για το κρέας τους, εκλεκτή λιχουδιά, αλλά και κοπάδια αγελάδων, αρχικά ως εργαλεία δουλειάς, στη συνέχεια για γαλακτοπαραγωγή. Μάλιστα η μακρά κτηνοτροφική παράδοση της Τήνου οδήγησε σε μια εξαιρετικά πλούσια τυροκομία -με τα τυράκια της να ωριμάζουν ώς τις μέρες μας σε φυσικές σπηλιές, τομάρια ζώων, κεραμικά δοχεία, πλεκτά καλάθια και νεροκολοκύθες- που μαζί με τις υπόλοιπες Κυκλάδες διεκδικεί την εγγραφή της στον Αντιπροσωπευτικό Κατάλογο Άυλης Πολιτιστικής Κληρονομιάς της UNESCO.

Στο τυροκομείο Μανταλένα: Το παραδοσιακό τηνικό τυρί καρίκι συνεχίζει να ωριμάζει σε νεροκολοκύθα.

Μόνο σεβασμός στις γυναίκες της υπαίθρου, που τολμούσαν να τα βάλουν ακόμα και με τα στοιχεία της φύσης. «Ο γεωργός έχει πάντα δυναμισμό», πιστεύει ο πατέρας Μάρκος, «γιατί αν δεν τα βάλει με τη φύση, δεν θα μπορέσει να επιζήσει. Αυτός ο δυναμισμός, που μεταδίδεται από γενιά σε γενιά, μπορεί να αντιμετωπίσει και τους άλλους ανθρώπους, αν χρειαστεί». Το Αγάπι, όπως εξηγεί, ένας οικισμός που έμεινε για πολλά χρόνια απομονωμένος αναπτύσσοντας αυτάρκεια αλλά ακόμα και το δικό του γλωσσικό ιδίωμα, στο πλιάτσικο που ακολούθησε μετά την Επανάσταση του ‘21 «οι κάτοικοί του αισθάνθηκαν την ανάγκη να υπερασπιστούν τον χώρο και την εργασία τους. Διόρισαν δύο άτομα που ανέλαβαν να κυβερνήσουν το χωριό και τη γύρω περιοχή, μέχρι που έφτιαξαν και ένα ποινολόγιο για να τιμωρούν τους κλέφτες που θα έμπαιναν στα χωράφια τους για να μαζεύουν τις ελιές, να παίρνουν τα σταφύλια».

Στα περίχωρα του χωριού Αγάπι, ακολουθώντας τη διαδρομή της έκθεσης «Αόρατο Νήμα».

Η προστασία της τροφής ήταν, τότε, ζήτημα επιβίωσης. Ένα ζώο στο σπίτι άξιζε σχεδόν όσο ένα ανθρώπινο ζωτικό όργανο. Στα τάματα του μουσείου του Αγίου Αγαπητού ο πατέρας Μάρκος ξεχωρίζει και μας δείχνει ένα χρυσό γουρουνάκι. «Για να το κάνουν τάμα, σημαίνει ότι ήταν πάρα πολύ σημαντικό για τη ζωή της οικογένειας το γεγονός ότι σώθηκε – γιατί έπεσε μέσα στα νερά στο λαγκάδι και δεν πνίγηκε ή γιατί αρρώστησε και έγινε καλά. Ήταν το κρέας όλου του χρόνου».

Και η θρησκεία στην Τήνο τοποθετεί τη γυναίκα στο επίκεντρο, ενίοτε αναθέτοντάς της ρόλους πρωτοποριακούς για την εποχή τους. Από την Παναγία της Χώρας, που έφερε τον προσκυνηματικό τουρισμό στο νησί, μέχρι τη Μονή Ουρσουλίνων, που ιδρύθηκε το 1862 σε ένα άλλο χωριό της ενδοχώρας, τα Λουτρά, από την 37χρονη Βρετανίδα πολίτικης καταγωγής Μαρία-Άννα Ληβς, μέλος του Τάγματων των Ουρσουλινών. Οι μοναχές οργάνωσαν εκεί σχολείο θηλέων, όπου την περίοδο της ακμής του, στο πρώτο μισό του εικοστού αιώνα, φοίτησαν ως οικότροφες θυγατέρες αριστοκρατικών οικογενειών από όλο τον ελλαδικό χώρο, αλλά και τα παράλια της Μικράς Ασίας και της Μεσογείου.

Οι μοναχές οργάνωσαν στη Μονή Ουρσουλίνων σχολείο θηλέων, όπου την περίοδο της ακμής του, στο πρώτο μισό του εικοστού αιώνα, φοίτησαν ως οικότροφες θυγατέρες αριστοκρατικών οικογενειών από όλο τον ελλαδικό χώρο, αλλά και τα παράλια της Μικράς Ασίας και της Μεσογείου.

Στο σχολείο του Αγάπι, που πλέον έχει αδειάσει από παιδιά, όπως σχεδόν όλα στα χωριά της Τήνου, ένα από τα έργα της έκθεσης «Αόρατο Νήμα», το «Serviam» με την υπογραφή του Νίκου Ποδιά, είναι εμπνευσμένο από παλιές φωτογραφίες μαθητριών των Ουρσουλίνων που, μέσα από την επεξεργασία τους, αναδύονται στο σήμερα σχεδόν σαν φασματικές μορφές. Έχουν μια ενδιαφέρουσα διαφορά από άλλα, βλοσυρά πορτρέτα του παρελθόντος: χαμογελούν στον φακό. Σαν να μπορούν να κοιτάξουν στο μέλλον τους, δηλαδή στο τώρα, και να δουν αυτή τη γυναικοκρατούμενη γιορτή, που γεμίζει ζωή την καρδιά του νησιού μέσα στο φθινόπωρο.

Νίκος Ποδιάς, Serviam. Παραχώρηση του καλλιτέχνη και της CITRONNE Gallery.

Για το «Αόρατο Νήμα υφαίνει»

Στον παραδοσιακό οικισμό Αγάπι της Τήνου υλοποιήθηκε καθ’ όλη τη διάρκεια του Οκτωβρίου μια πρωτότυπη, πολυεπίπεδη καλλιτεχνική, εικαστική πρωτοβουλία, η οποία πλαισιώθηκε από ερευνητικές, εκπαιδευτικές και γαστρονομικές δράσεις και προβολές με τη Φροντίδα ως θεμελιώδη πολιτιστική, κοινωνική και χωρική αξία σε σύνδεση με την άυλη πολιτιστική κληρονομιά των Κυκλάδων. Ειδικά δε οι δράσεις προώθησης της τηνιακής και, σε ευρύτερη κλίμακα, κυκλαδικής γαστρονομίας και τυροκομίας, αποκτούν ιδιαίτερη βαρύτητα ενόψει της εξέτασης του ελληνικού φακέλου ένταξης της κυκλαδίτικης τυροκομίας στον Αντιπροσωπευτικό Κατάλογο Άυλης Πολιτιστικής Κληρονομιάς της UNESCΟ, η οποία θα πραγματοποιηθεί τις επόμενες ημέρες.

Οι δράσεις προώθησης της τηνιακής και, σε ευρύτερη κλίμακα, κυκλαδικής γαστρονομίας και τυροκομίας, αποκτούν ιδιαίτερη βαρύτητα ενόψει της εξέτασης του ελληνικού φακέλου ένταξης της κυκλαδίτικης τυροκομίας στον Αντιπροσωπευτικό Κατάλογο Άυλης Πολιτιστικής Κληρονομιάς της UNESCΟ.

Κεντρικό πυλώνα του προγράμματος αποτέλεσε μια μεγάλη, ομαδική εικαστική έκθεση (9-25/10) σε επιμέλεια της εικαστικού και επιμελήτριας Ελένης Γλύνη. Στην έκθεση συμμετείχαν διακεκριμένοι καλλιτέχνες που συνδέονται με την Τήνο και τη σύγχρονη ελληνική τέχνη και συγκεκριμένα οι (αλφαβητικά): Δημήτρης Αναστασίου, Ελένη Γλύνη, Αλεξάνδρα Γρυπάρη, Γιάννης Ευθυμίου, Αλέκος Κυραρίνης, Κωνσταντίνος Λαδιανός, Αλέξανδρος Λάιος, Εμμανουήλ Μπιτσάκης, Λευτέρης Ναύτης, Αχιλλέας Παπακώστας, Νίκος Ποδιάς, Δημήτρης Σκαλκώτος, Μάρω Φασουλή.

Το παλιό σχολείο στο Αγάπι έγινε ο βασικός χώρος της έκθεσης-διαδρομής «Αόρατο Νήμα».

Η έκθεση πλαισιώθηκε, μεταξύ άλλων, από την περιπατητική περφόρμανς «Κοινωνία» της Nerina Cocchi, πάνελ συζητήσεων με αφορμή την Παγκόσμια Ημέρα Άυλης Πολιτιστικής Κληρονομιάς (17 Οκτωβρίου), δράσεις μαγειρικής και γευσιγνωσίας που συχνά πάντρευαν την κυκλαδίτικη τυροκομία και οινοποιία με την ιταλική, αλλά και την προβολή του ντοκιμαντέρ «Πώς να ζούμε στη Γη» (How to Live on Earth), σε σκηνοθεσία Fredi Devas, με αφηγητή τον Benedict Cumberbatch.

Διοργανωτής φορέας ήταν η ΝΩΜΩ ΑμΚΕ που δραστηριοποιείται στο σημείο τομής της τέχνης, της επιστήμης και της τεχνολογίας και η οποία έχει υλοποιήσει και άλλα προγράμματα στην Τήνο, όπως το Toichos project, 2025, το μηνιαίο πρόγραμμα φιλοξενίας Γάλλων αρχιτεκτόνων σχεδιαστών Σμιλεύοντας τη Μνήμη, 2024-2025, τη δράση προφορικής ιστορίας σχετικά με το οικοσύστημα παραδοσιακών τεχνών του νησιού, ΙΧΝΗ, 2024 τη δράση ψηφιακής τεκμηρίωσης με άξονα τη σιδηρουργία και το The Inherited Earth, 2023, ένα διεθνές πρόγραμμα φιλοξενίας καλλιτεχνών. Για τη συγκεκριμένη δράση η ΝΩΜΩ συνεργάστηκε με το Ιταλικό Μορφωτικό Ινστιτούτο, καθώς και με το Υπουργείο Πολιτισμού της Ελλάδας, αλλά και με πολλούς φορείς, οργανισμούς και ομάδες κατοίκων της Τήνου.

Με προορισμό το μοναδικής αρχιτεκτονικής ξωκλήσι της Αγίας Σοφίας στο Αγάπι, έναν από τους σταθμούς της έκθεσης-διαδρομής «Αόρατο Νήμα».

Info

Περισσότερες πληροφορίες θα βρείτε στο nwmw.gr

 

View this post on Instagram

 

A post shared by NWMW / ΝΩΜΩ (@__nwmw__)

Advertisement - Continue Reading Below
Advertisement - Continue Reading Below