Η τεχνητή νοημοσύνη έχει μπει πλέον σε πολλές πλευρές της καθημερινότητάς μας. Από τη δουλειά και την οργάνωση της ημέρας μέχρι τις αγορές και τα ταξίδια, τα AI εργαλεία έχουν γίνει για πολλούς μια εύκολη και άμεσα διαθέσιμη λύση. Τώρα, όμως, φαίνεται πως αποκτούν έναν ακόμη ρόλο: αυτόν του ψηφιακού συνομιλητή για θέματα ψυχικής υγείας.
Η χρήση της τεχνητής νοημοσύνης για θεραπεία και συντροφιά βρίσκεται πλέον πολύ ψηλά στις προτιμήσεις των χρηστών. Παράλληλα, όλο και περισσότεροι στρέφονται σε εφαρμογές και chatbots όταν χρειάζονται να μιλήσουν για άγχος, σχέσεις, οικογενειακά ζητήματα ή δύσκολες αποφάσεις.
Ο λόγος είναι εύκολο να κατανοηθεί. Η ψυχοθεραπεία μπορεί να έχει σημαντικό κόστος, ενώ ένα chatbot είναι διαθέσιμο όλο το εικοσιτετράωρο και σε αρκετές περιπτώσεις δωρεάν. Για κάποιον που δεν έχει πρόσβαση σε υπηρεσίες ψυχικής υγείας ή δεν μπορεί να τις υποστηρίξει οικονομικά, η επιλογή αυτή μοιάζει ιδιαίτερα δελεαστική.
Πώς λειτουργεί η AI ψυχοθεραπεία; Τα AI chatbots βασίζονται σε μεγάλα γλωσσικά μοντέλα, τα οποία έχουν εκπαιδευτεί σε τεράστιες ποσότητες πληροφοριών. Αναλύουν όσα γράφουμε, εντοπίζουν στοιχεία που σχετίζονται με το συναίσθημά μας και δημιουργούν απαντήσεις που μοιάζουν με εκείνες μιας υποστηρικτικής ανθρώπινης συνομιλίας.
Ορισμένες πλατφόρμες επιτρέπουν μάλιστα να επιλέξουμε τον τρόπο επικοινωνίας που προτιμάμε, όπως πιο ζεστό και καθησυχαστικό ή πιο άμεσο και προσανατολισμένο στη λύση προβλημάτων. Κάποιες χρησιμοποιούν επίσης τεχνικές γνωσιακής συμπεριφορικής θεραπείας και προτείνουν ασκήσεις ή τρόπους διαχείρισης του άγχους.
Αυτό μπορεί να είναι χρήσιμο όταν χρειαζόμαστε άμεση υποστήριξη. Η συζήτηση είναι διαθέσιμη οποιαδήποτε ώρα, χωρίς αναμονή και χωρίς το άγχος μιας πρόσωπο με πρόσωπο συνεδρίας.
Υπάρχει όμως μια σημαντική διαφορά ανάμεσα σε μια υποστηρικτική συνομιλία και στην πραγματική ψυχοθεραπεία. Ένα chatbot μπορεί να απαντήσει μέσα σε δευτερόλεπτα και να προσφέρει πολλές πληροφορίες, όμως αυτό δεν σημαίνει ότι έχει κατανοήσει πραγματικά την προσωπική μας κατάσταση.
Σε μια δοκιμή, για παράδειγμα, μια σύντομη συζήτηση γύρω από οικογενειακές σχέσεις ήταν αρκετή ώστε το ChatGPT να προτείνει ακόμη και περιορισμό ή διακοπή της επαφής με συγκεκριμένα άτομα. Μια τέτοια απόφαση, όμως, μπορεί να έχει σημαντικές συνέπειες και δύσκολα μπορεί να αξιολογηθεί σωστά μέσα από λίγα λεπτά συνομιλίας.
Ένα ακόμη ζήτημα είναι ότι η τεχνητή νοημοσύνη μπορεί να ενισχύσει τις ήδη υπάρχουσες απόψεις μας. Αντί να μας βοηθήσει να δούμε μια κατάσταση από διαφορετική οπτική, υπάρχει κίνδυνος να μας επιβεβαιώσει σε αυτό που ήδη πιστεύουμε. Αυτό είναι ιδιαίτερα σημαντικό όταν μιλάμε για σχέσεις, οικογενειακές συγκρούσεις ή αποφάσεις που δύσκολα παίρνονται πίσω.
Αυτό δεν σημαίνει απαραίτητα ότι η AI ψυχοθεραπεία δεν μπορεί να είναι χρήσιμη. Για ανθρώπους που δεν έχουν οικονομική δυνατότητα, ασφάλιση ή εύκολη πρόσβαση σε υπηρεσίες ψυχικής υγείας, μπορεί να αποτελέσει ένα πρώτο βήμα.
Η ανωνυμία, η διαθεσιμότητα όλο το εικοσιτετράωρο και η απουσία χρονικού περιορισμού είναι επίσης στοιχεία που κάνουν την εμπειρία πιο εύκολη για αρκετούς χρήστες. Υπάρχουν ήδη ενδείξεις ότι τέτοια εργαλεία μπορεί να βοηθούν σε ζητήματα όπως το άγχος και η κατάθλιψη, αν και χρειάζεται περισσότερη έρευνα για να γνωρίζουμε με ακρίβεια πόσο αποτελεσματικά είναι.
Όσο εξελιγμένο κι αν είναι ένα σύστημα, δεν μπορεί να παρατηρήσει τη στάση του σώματός μας, τις εκφράσεις του προσώπου ή τις μικρές αλλαγές στη φωνή μας με τον τρόπο που μπορεί ένας άνθρωπος. Δεν έχει προσωπικές εμπειρίες και δεν μπορεί να δημιουργήσει την ίδια ανθρώπινη σχέση που αποτελεί σημαντικό κομμάτι της ψυχοθεραπείας.
Υπάρχει επίσης ο κίνδυνος να δώσει υπερβολικά γενικές ή ακατάλληλες συμβουλές, ιδιαίτερα σε πιο σύνθετες καταστάσεις. Σε περιπτώσεις αυτοκτονικών σκέψεων, παραληρημάτων ή σοβαρών προβλημάτων ψυχικής υγείας, οι περιορισμοί αυτοί γίνονται ακόμη πιο σημαντικοί.
Η AI μπορεί λοιπόν να αποτελέσει ένα εργαλείο υποστήριξης, αλλά σίγουρα δεν είναι ο αντικαταστάτης της ψυχοθεραπείας. Αν επιλέξουμε να τη χρησιμοποιήσουμε, χρειάζεται να κρατάμε μια κριτική στάση απέναντι στις απαντήσεις της και κυρίως να αποφεύγουμε να αντιμετωπίζουμε κάθε πρόταση ως προσωπική διάγνωση ή οδηγία. Η ευκολία και η χαμηλή τιμή της είναι αναμφισβήτητα σημαντικά πλεονεκτήματα, όμως στα θέματα ψυχικής υγείας η σωστή καθοδήγηση έχει μεγαλύτερη σημασία από μια γρήγορη απάντηση.
