Καλυμμένοι από την κορυφή ώς τα νύχια με μαύρες γούνες, στολισμένοι με καπέλα σε αλλόκοτα σχήματα, κέρατα και κουδούνες, οι «Αράπηδες», ένα διονυσιακό έθιμο που επιβιώνει στη Δράμα ώς τις μέρες μας, εγγεγραμμένο πλέον στο Εθνικό Ευρετήριο Άυλης Πολιτιστικής Κληρονομιάς της Ελλάδας, αν και κάπως σκιαχτικοί μάς βοηθούν να διαχειριστούμε τους βαθύτερους φόβους μας με τη συμβολική δύναμη ενός φυλακτού και κυρίως τη λυτρωτική συλλογικότητα των τελετών τους μέσα στο σκοτάδι.
Απηχούν, κατά κάποιον τρόπο, την εμπειρία του κινηματογράφου και έγιναν η έμπνευση της οπτικής ταυτότητας του 49ου Διεθνούς Φεστιβάλ Ταινιών Μικρού Μήκους Δράμας, που υπέγραψε για ακόμα μία φορά ο Κωνσταντίνος Παυλίδης, designer με έδρα τη Δράμα, ο οποίος εξήγησε ότι «η επιλογή των μορφών των τριών εμβληματικών κωδωνοφόρων δεν έγινε για λόγους διακόσμησης, αλλά επειδή αποτελούν το πιο ζωντανό, αρχέγονο κομμάτι της πολιτισμικής ταυτότητας της περιοχής, λειτουργώντας ως φύλακες της διονυσιακής παράδοσης».
Από τους κωδωνόφορους εμπνεύστηκε και η σκηνοθέτρια Ισαβέλλα Μαργάρα το σποτ της φετινής διοργάνωσης, η οποία είπε πως «πριν από το σινεμά, υπήρχε ο Διόνυσος. Πριν από την αίθουσα, υπήρχε η πλατεία, η νύχτα, η κλαγγή των κουδουνιών που ξύπναγε τη φύση, έδιωχνε το κακό και καλούσε τους ανθρώπους να μαζευτούν. Ο κωδονοφόρος είναι ένας παλιός συγγενής του σινεμά. Και οι δύο γεννήθηκαν από την ίδια ανθρώπινη ανάγκη: να χαθούμε για λίγο μέσα στην έκσταση του συνόλου, να σβήσει ο εαυτός μέσα στη συλλογική μέθη».
Μια από τις πρώτες καλές ειδήσεις από το 49ο Φεστιβάλ Δράμας ήρθε με την αποκάλυψη της οπτικής ταυτότητάς του, το καλοκαίρι που μας πέρασε, στην Ταινιοθήκη της Αθήνας. Επιβεβαίωσε ότι βρισκόμαστε μπροστά σε μια νέα γενιά δημιουργών που ισορροπούν, με τα σχέδιά τους που ντύνουν τα ελληνικά φεστιβάλ, ανάμεσα στην αυθόρμητη γοητεία του εμπορικού και την υποδόρια και διαχρονική δύναμη του καλλιτεχνικού.
Η επόμενη καλή είδηση είναι ο αριθμός των ταινιών που υποβλήθηκαν φέτος στο φεστιβάλ, από όλο τον κόσμο και την Ελλάδα, μια έκρηξη δημιουργικότητας και έμπνευσης: 3.420, από τις οποίες επιλέχθηκαν να προβληθούν συνολικά 157. Στο εθνικό διαγωνιστικό πρόγραμμα, τουλάχιστον, οι γυναίκες κινηματογραφίστριες πλειοψηφούν, καθώς από τις 30 ταινίες του, υπέγραψαν τις 18. «Είναι πολύ όμορφο, γιατί δεν υπήρξε καν προσπάθεια για κάτι τέτοιο» εξηγεί στο Marie Claire ο καλλιτεχνικός διευθυντής του, Γιώργος Αγγελόπουλος. «Έγινε οργανικά, γιατί πραγματικά υπήρχαν πολύ αξιόλογες δουλειές από γυναίκες».
Στο εθνικό διαγωνιστικό πρόγραμμα, τουλάχιστον, οι γυναίκες κινηματογραφίστριες πλειοψηφούν, καθώς από τις 30 ταινίες του, υπέγραψαν τις 18. «Είναι πολύ όμορφο, γιατί δεν υπήρξε καν προσπάθεια για κάτι τέτοιο» εξηγεί στο Marie Claire ο καλλιτεχνικός διευθυντής του Φεστιβάλ Δράμας, Γιώργος Αγγελόπουλος. «Έγινε οργανικά, γιατί πραγματικά υπήρχαν πολύ αξιόλογες δουλειές από γυναίκες».
Όπως αντιλαμβάνεται κάποιος και από τους αριθμούς, μόνο ένα κλάσμα των ταινιών που υποβάλλονται φτάνει να προβληθεί στη Δράμα. «Πάντα ψάχνουμε για ποιοτικές ταινίες που έχουν να προτείνουν κάτι καινούριο, κάτι διαφορετικό, κάτι αξιόλογο αλλά ταυτόχρονα, επειδή προέρχονται από νέους δημιουργούς, έχουν μια υπόσχεση, μια πρόταση από ένα ταλέντο το οποίο θεωρούμε ότι θα μας απασχολήσει στο μέλλον. Θέλουμε επίσης να υπάρχει ποικιλία στα προγράμματα: να εκπροσωπούνται διαφορετικά είδη, στυλ, θεματικές και, όσον αφορά τα διεθνή, διαφορετικές χώρες, πολιτισμοί, κουλτούρες». Επιπλέον, αφού «πιστεύουμε πολύ στην επικοινωνία των ταινιών με το κοινό, δεν μας ενδιαφέρει ένα “δύσκολο” ή πολύ σινεφίλ πρόγραμμα, που μπορεί να αποξενώσει τους λιγότερο εκπαιδευμένους».
Πράγματι, το κοινό ανταποκρίθηκε εντυπωσιακά στο φετινό πρόγραμμα. Από την πρώτη ημέρα στο Φεστιβάλ Δράμας, οι καλές ειδήσεις γίνονται βίωμα. Φτάνοντας στην αίθουσα προβολών, στον ιστορικό κινηματογράφο Ολύμπια, συναντώ ουρά στην είσοδο. Δεν έχει να κάνει τις προβολές της συγκεκριμένες ημέρας: όλες είναι φέτος γεμάτες, όπως διαπιστώνω, από κατοίκους της πόλης και επισκέπτες. Η προσέλευση του κόσμου είναι τόσο αθρόα, που στο τέλος της διοργάνωσης προβληματίζει τον καλλιτεχνικό διευθυντή: «Ο κόσμος έμενε απέξω, πήγαιναν στις επαναληπτικές προβολές και έμεναν κι εκεί απέξω. Από τη μία, χαιρόμασταν πάρα πολύ γιατί βλέπουμε ότι το ενδιαφέρον έχει μεγαλώσει τρομερά. Από την άλλη, στεναχωριόμασταν για αυτούς που έμεναν απέξω. Ήδη σκεφτόμαστε πώς μπορούμε να προσαρμοστούμε, ώστε του χρόνου να απολαύσουν περισσότεροι τις ταινίες. Αλλά κινούμαστε με συγκεκριμένο αριθμό αιθουσών και χωρητικότητες».
«Ο κόσμος έμενε απέξω, πήγαιναν στις επαναληπτικές προβολές και έμεναν κι εκεί απέξω. Από τη μία, χαιρόμασταν πάρα πολύ γιατί βλέπουμε ότι το ενδιαφέρον έχει μεγαλώσει τρομερά. Από την άλλη, στεναχωριόμασταν για αυτούς που έμεναν απέξω. Ήδη σκεφτόμαστε πώς μπορούμε να προσαρμοστούμε, ώστε του χρόνου να απολαύσουν περισσότεροι τις ταινίες».
Τουλάχιστον, οι ταινίες που κάποιος δεν μπορεί να παρακολουθήσει στη μεγάλη οθόνη -ελλείψει χωρητικότητας στην αίθουσα προβολής ή επειδή απλά βρίσκεται πολύ μακριά από τη Δράμα- είναι διαθέσιμες για δωρεάν προβολή, με μια απλή εγγραφή στην online πλατφόρμα, για όσο διαρκεί το φεστιβάλ.
Αυτή η μεγάλη γιορτή, ωστόσο, συνεχίζεται και έξω από τις σκοτεινές αίθουσες. Η πόλη γεμίζει από κινηματογραφιστές, κριτικούς, ακαδημαϊκούς, δημοσιογράφους, φίλους του σινεμά οι οποίοι, ανάμεσα στις άλλες δράσεις του Φεστιβάλ Δράμας, συζητήσεις, εργαστήρια, παρουσιάσεις βιβλίων, εκπαιδευτικά προγράμματα, πάρτι -που στην πραγματικότητα συνεχίζονται όλο τον χρόνο, αλλά αυτές τις ημέρες πολλαπλασιάζονται και απλώνονται από το πρωί μέχρι αργά το βράδυ-, περπατούν στα σοκάκια και τις λεωφόρου της πόλης, με τα αρχοντικά, απομεινάρια της εποχής άνθησης της καπνοβιομηχανίας, διάσπαρτα ανάμεσα στις πολυκατοικίες των τελευταίων δεκαετιών, τα παλιά εργαστήρια, τα μοντέρνα καφέ και καταστήματα. Δίνουν ραντεβού στα στέκια της Δράμας αλλά και στο κατάφυτο πάρκο της, με τις πηγές της Αγίας Βαρβάρας οι οποίες, σε αντίθεση με άλλες χρονιές ξηρασίας, φέτος ξεχειλίζουν από νερό και υδρόβια ζωή – να μια ακόμα καλή είδηση.
Τα θέματα που καλύπτουν οι ταινίες της φετινής σοδειάς αντικατοπτρίζουν όλα όσα μάς απασχολούν: από τους πολέμους που μαίνονται σε διαφορετικές γωνιές του κόσμου, τη μετανάστευση και την κλιματική αλλαγή μέχρι τα προβλήματα στις οικογενειακές, φιλικές και ερωτικές σχέσεις, χωρίς να απουσιάζει η εκπροσώπηση της LGBTQ+ κοινότητας. Για το εθνικό διαγωνιστικό, ειδικότερα, ο Γιώργος Αγγελόπουλος, που είναι head programmer του, σχολιάζει πως «οι ελληνικές ταινίες μικρού μήκους είναι σαν πολύχρωμες ψηφίδες. Μπορεί σε κάποιες οι γωνίες τους να είναι λίγο “φαγωμένες” ή να τους λείπει μια γυαλάδα. Όλες μαζί όμως, τελικά, συνθέτουν ένα εντυπωσιακό ψηφιδωτό και μια υπόσχεση για το μέλλον του ελληνικού κινηματογράφου». Ο ίδιος μάλιστα, όπως προσθέτει στο Marie Claire, θεωρεί «ό,τι καλύτερο» το γεγονός ότι στην εγχώρια παραγωγή δεν διαφαίνεται μια κυρίαρχη τάση, όπως συνέβαινε ας πούμε παλαιότερα με το Greek Weird Wave, αλλά διανύουμε μια περίοδο όπου «διερευνούμε και πειραματιζόμαστε».
Ανάμεσα στα θέματα με τα οποία καταπιάνονται οι Έλληνες μικρομηκάδες είναι η εργατική ασυδοσία που αντιμετωπίζουν πολλοί νέοι. Στην ταινία «SHIFT» (εθνικό διαγωνιστικό τμήμα, Eύφημος Mνεία από ΟΚΛΕ), για παράδειγμα, την καταγραφή της νυχτερινής βάρδιας μιας φοιτήτριας η οποία εργάζεται στο σέρβις ενός καφέ-μπαρ και αναρωτιέται πώς θα γυρίσει με ασφάλεια στο σπίτι της χωρίς να δώσει όλο το ημερομίσθιό της σε ταξί, η σκηνοθέτρια, Ιωάννα Σκυλογιάννη, μετέφερε κάτι από την προσωπική της εμπειρία, από την εποχή που, ενώ σπούδαζε κινηματογράφο, δούλευε πέντε ημέρες την εβδομάδα ως σερβιτόρα.
Τις δύσκολες εργασιακές συνθήκες στην τουριστική βιομηχανία σχολιάζει, με λοξό χιούμορ, η ταινία «Free Eliza. Notes on an Anatomical Imperfection» (εθνικό διαγωνιστικό τμήμα, Βραβείο Γυναικείας Ερμηνείας και Βραβείο Σεναρίου). Η δημιουργός της, Αλεξάνδρα Ματθαίου, που είδε το καλλιτεχνικό παιδί της να κάνει πρεμιέρα στο Φεστιβάλ των Καννών, επίσης βασίστηκε σε προσωπική εμπειρία της.
«Είχα μείνει για λίγες μέρες στο ξενοδοχείο που βλέπετε στην ταινία και μια μέρα στο πρωινό συνάντησα μια σερβιτόρα που είχε το πιο θλιμμένο, μελαγχολικό βλέμμα που έχω δει στη ζωή μου. Έτσι όπως την είδα, πίνοντας τον καφέ μου και χαζεύοντας τους φοίνικες, μου αποτυπώθηκε αυτή η εικόνα και συγκράτησα το βλέμμα και το καρτελάκι της, που έγραφε “Ελίζα”. Είναι μια ηρωίδα που αγαπώ κυρίως γιατί, από τη θέση μου ως γυναίκα, νομίζω ότι υπάρχει μια πολύ μεγάλη σύμβαση στο πώς έχουμε εκπαιδευτεί να είμαστε πολύ ευπροσήγορες, πολύ δεκτικές, γιατί έτσι μάλλον φαινόμαστε και πιο ακίνδυνες. Ενώ εδώ έχουμε μια ηρωίδα η οποία αδυνατεί να χαμογελάσει ανατομικά, κι αυτός είναι ο περιορισμός της, αλλά θέλω να πιστεύω ότι γνωρίζοντάς την καταλαβαίνεις ότι και να μπορούσε δεν θα χαμογελούσε. Είναι αναπολογητικά ο εαυτός της».
Αυτοβιογραφικά στοιχεία έχει και η μεγάλη νικήτρια ταινία του φεστιβάλ, «Wheel to live» (Χρυσός Διόνυσος, Βραβείο Κοινού, βραβεία ΟΚΛΕ και Onassis Film Award), όχι όμως της σκηνοθέτριάς της, Βίκυς Αναστασιάδου, αλλά του πρωταγωνιστή της, Νίκου Τσογγίδη. Ο Νίκος απέκτησε μια αναπηρία μετά από ατύχημα. Η κινηματογραφική ιστορία του αρχίζει και τελειώνει στην περίοδο που πέρασε σε κέντρο αποκατάστασης. Η Βίκυ και ο Νίκος γύριζαν μαζί την πτυχιακή τους, για το Τμήμα Κινηματογράφου του ΑΠΘ όταν, το 2020, τα γυρίσματα διακόπηκαν από το ατύχημά του. Τρία χρόνια αργότερα, ο Νίκος τής πρότεινε να σκηνοθετήσει την ιστορία του. «Αν είναι να το κάνω, ο όρος είναι να παίξεις εσύ», απάντησε εκείνη. Τα γυρίσματα έγιναν στο αληθινό κέντρο αποκατάστασης, που παραχώρησε στο συνεργείο μια ολόκληρη πτέρυγα για πέντε ημέρες. Παλιές ηχογραφήσεις και βίντεο έγιναν πηγή έμπνευσης και εμπλουτίστηκαν με στοιχεία μυθοπλασίας, σε ένα έργο που θολώνει τα όρια ανάμεσα στο fiction και το ντοκιμαντέρ.
Το ντοκιμαντέρ ως είδος αγκαλιάστηκε φέτος από το Φεστιβάλ Δράμας μέσα από μια σειρά δράσεων που εισήγαγε ο Γιώργος Αγγελόπουλος, στο δεύτερο έτος της θητείας του ως καλλιτεχνικού διευθυντή. Όπως είναι το Διεθνές Διαγωνιστικό Ντοκιμαντέρ, το οποίο αγκάλιασε αμέσως ο κόσμος αφού, όπως επισημαίνει ο ίδιος, «δημιουργήθηκε από τη Γιάννα Σαρρή ένα πολύ ωραίο πρόγραμμα». Οι προβολές πλαισιώθηκαν, μεταξύ άλλων, από μια συζήτηση για το ντοκιμαντέρ στα Βαλκάνια, ένα εργαστήριο νέων δημιουργών, αλλά και ένα αφιέρωμα στην Αλίντα Δημητρίου, μια από τις σημαντικότερες δημιουργούς του στη χώρα μας, η οποία σκηνοθέτησε πάνω από πενήντα ταινίες τεκμηρίωσης δίνοντας φωνή σε αφανείς προσωπικότητες της Ελλάδας – ανάμεσά τους, και σε πολλές γυναίκες. Ένας από τους επόμενους στόχους του φεστιβάλ, σύμφωνα με τον καλλιτεχνικό διευθυντή του, είναι να αποκτήσει σύντομα «το δικό του εθνικό διαγωνιστικό πρόγραμμα ντοκιμαντέρ».
Το Φεστιβάλ Δράμας έχει κάνει πολύ δρόμο. Ξεκίνησε από μια κινηματογραφική λέσχη, για να φτάσει να γίνει μέλος της Ευρωπαϊκής Ακαδημίας Κινηματογράφου, να αποκτήσει πιστοποίηση για την Αμερικανική Ακαδημία Κινηματογράφου (Oscar Qualified) και, πρόσφατα, τη Βρετανική Ακαδημία Κινηματογράφου (BAFTA Qualified). Είναι, όπως το περιγράφει συνοπτικά ο Γιώργος Αγγελόπουλος, «το σημαντικότερο φεστιβάλ μικρού μήκους της χώρας μας».
Αν θα μπορούσε λοιπόν ο καλλιτεχνικός διευθυντής του να ζητήσει κάτι λίγο πριν από την επετειακή, 50η διοργάνωση το 2027, είναι «να αποκτήσει μια διοικητική και οικονομική αυτοτέλεια, γιατί ακόμα υπάγεται σε έναν δημοτικό πολιτιστικό οργανισμό δημοσίου δικαίου. Έχει πολλές αγκυλώσεις στο κομμάτι των διαδικασιών που, δυστυχώς, δεν του επιτρέπουν να αναπτυχθεί στο βαθμό που του πρέπει».
Φέτος η βραδινή τελετή απονομής των μεγαλύτερων βραβείων, παρόλο που έχει προηγηθεί και μια πρωινή, γεμίζει όχι μία αλλά δύο αίθουσες του Δημοτικού Ωδείου, προσφάτως ανακαινισμένες μαζί με τον κινηματογράφο Ολύμπια – μια ακόμα καλή είδηση.
Μετά την προβολή ενός βίντεο με μερικές από τις σημαντικότερες στιγμές της διοργάνωσης που οδεύει προς το τέλος της, ο Γιώργος Αγγελόπουλος ανεβαίνει στη σκηνή και, χωρίς γραπτό κείμενο στα χέρια του, μοιράζεται κάτι από τις δυσκολίες του παρασκηνίου: «Σε κάθε πλάνο έβλεπα τι είχε προηγηθεί, πόσο με είχε απασχολήσει το κάθε τι όλη τη χρονιά, πόσο είχαμε κυνηγήσει κάποια πράγματα… Το να δουλεύεις για ένα φεστιβάλ είναι μια ομαδική δουλειά, όπως ακριβώς ένα γύρισμα. Πολλά μπορούν να πάνε λάθος». Ήταν μία δύσκολη χρονιά και συχνά έβλεπε το ποτήρι μισοάδειο, αλλά σήμερα, υπογραμμίζει, αισθάνεται ευχαριστημένος.
Αργότερα, στη συνέντευξή μας, λέει ότι η τελετή βράβευσης του χάρισε μερικές από τις δικές του κορυφαίες στιγμές από το φεστιβάλ. «Η απονομή του Χρυσού Διόνυσου στο “Wheel to live” συγκίνησε, νομίζω, όλο τον κόσμο. Δεν συμβαίνει συχνά το βραβείο της επιτροπής να συμπίπτει με το βραβείο κοινού: είναι πολύ σπάνιο και όμορφο όταν συμβαίνει. Χάρηκα που είδα αυτά τα νέα παιδιά να αντιλαμβάνονται την αγάπη που πήρε η ταινία τους, η οποία έγινε με τόσο κόπο και δυσκολίες. Αυτό ήταν, νομίζω, το πιο όμορφο συναίσθημα. Όπως είναι και σε όλες τις βραβεύσεις».
Μερικά ακόμα διαμαντάκια, που αξίζει να δείτε αν έχετε την ευκαιρία:
Info
Δείτε όλα τα βραβεία και περισσότερες πληροφορίες για το Φεστιβάλ Δράμας εδώ.
Το σποτ της 49ης διοργάνωσης, με την υπογραφή της Ισαβέλλας Μαργαρά:
Κεντρική φωτογραφία: Τελετή λήξης. Όλοι οι νικητές των φετινών βραβείων.
