Κάποια καλοκαίρια είναι πιο δροσερά, άλλα πιο ζεστά, όμως το καλοκαίρι του 1816 δεν ήρθε, εξ ου και το προσωνύμιο του έτους («Η χρονιά χωρίς καλοκαίρι»). Ακόμα και στην καρδιά του -ημερολογιακού- καλοκαιριού του, σημειώθηκαν ακραία καιρικά φαινόμενα όπως πλημμύρες, χιονοθύελλες, παγετώνες και ιστορικά χαμηλές θερμοκρασίες.
Την πρόσκαιρη κλιματική αλλαγή προκάλεσε η μεγαλύτερη έκρηξη ηφαιστείου που έχει καταγραφεί στην ιστορία, τον Απρίλιο του 1815 στο Ταμπόρα, κοντά στο Μπαλί της Ινδονησίας, που οδήγησε χιλιάδες κατοίκους της περιοχής στον θάνατο (σύμφωνα με κάποιες εκτιμήσεις οι νεκροί έφταναν τους 90.000). Τους μήνες που ακολούθησαν, οι συνέπειες έφτασαν μέχρι την άλλη άκρη του κόσμου. Η ηφαιστειακή τέφρα και τα αέρια που πλημμύρισαν την ατμόσφαιρα σκέπασαν τον ήλιο και σκοτείνιασαν τον ουρανό, επηρεάζοντας για τα επόμενα χρόνια το κλίμα του πλανήτη.
«Σε όλη τη διάρκεια της σεζόν, ο ήλιος ανέτελλε κάθε πρωί λες κι ήταν μέσα σε ένα σύννεφο καπνού, κόκκινος και χωρίς ακτίνες, εκπέμποντας ελάχιστο φως ή ζεστασιά. Τη νύχτα έδυε πίσω από ένα πυκνό σύννεφο ατμού, μετά βίας αφήνοντας ένα ίχνος από το πέρασμά του από την επιφάνεια της Γης» σύμφωνα με το περιοδικό American Magazine of History.
«Σε όλη τη διάρκεια της σεζόν, ο ήλιος ανέτελλε κάθε πρωί λες κι ήταν μέσα σε ένα σύννεφο καπνού, κόκκινος και χωρίς ακτίνες, εκπέμποντας ελάχιστο φως ή ζεστασιά. Τη νύχτα έδυε πίσω από ένα πυκνό σύννεφο ατμού, μετά βίας αφήνοντας ένα ίχνος από το πέρασμά του από την επιφάνεια της Γης», American Magazine of History
Οι σοδειές καταστράφηκαν και οι τιμές των λιγοστών, πολύτιμων αποθεμάτων τροφής εκτοξεύτηκαν. Ξέσπασαν λιμοί και επιδημίες. Ο κόσμος, αγνοώντας την αιτία των δεινών του, συγκεντρωνόταν στις αγορές και διαμαρτυρόταν, κάποιες φορές καταφεύγοντας ακόμα και σε λεηλασίες. Η περίοδος 1816-1817 έγινε η πιο βίαιη στην Ευρώπη μετά τη Γαλλική Επανάσταση.
Κάποιες περιοχές της ηπείρου αντίκρισαν εικόνες που έμοιαζαν βγαλμένες από βιβλικές καταστροφές. Στην Ιταλία έπεφτε κόκκινο χιόνι σε όλη τη διάρκεια του χρόνου.
Μερικές συνέπειες είχαν και τα παράπλευρα οφέλη τους. Οι μεταφορές της εποχής διεξάγονταν κατά κύριο λόγο με άλογα, αλλά η βασική τροφή τους, η βρόμη, ήταν σε έλλειψη. Πιθανόν αυτός να ήταν ένας από τους παράγοντες που ώθησε τον Γερμανό εφευρέτη Karl Drais να επινοήσει το ποδήλατο.
Οι μεταφορές της εποχής διεξάγονταν κατά κύριο λόγο με άλογα, αλλά η βασική τροφή τους, η βρόμη, ήταν σε έλλειψη. Πιθανόν αυτός να ήταν ένας από τους παράγοντες που ώθησε τον Γερμανό εφευρέτη Karl Drais να επινοήσει το ποδήλατο.
Διαφορετική ήταν η έμπνευση που έδωσε η «χρονιά χωρίς καλοκαίρι» σε μια παρέα συγγραφέων. Ο Λόρδος Μπάιρον, ο γιατρός του, Τζον Πολιντόρι, ο Πέρσι Σέλεϊ, η μελλοντική γυναίκα του, Μέρι, και η αδερφή της, Κλερ, συγκεντρώθηκαν στη Βίλα Ντιοντάτι, κοντά στη Γενεύη, ελπίζοντας να κάνουν καλοκαιρινές διακοπές στην ομορφιά της φύσης. Καθώς ο καιρός δεν επέτρεπε τις βόλτες, κατέληξαν να περνούν τα κρύα βράδια τους κλεισμένοι μέσα, με αφηγήσεις και αναγνώσεις ιστοριών τρόμου.
Όταν ο Μπάιρον πρότεινε να γράψουν τις δικές τους τρομακτικές ιστορίες, η Μέρι Σέλεϊ, εμπνευσμένη από τα πειράματα του Ιταλού γιατρού και φυσικού Dr Luigi Galvani, που διοχέτευε ηλεκτρικό ρεύμα στο νευρικό σύστημα νεκρών, έγραψε τον «Φρανκενστάιν», ενώ ο Τζον Πολιντόρι τον «Βρικόλακα», τον πρόγονο του Δράκουλα και της ρομαντικής λογοτεχνίας τρόμου.
Ο Λόρδος Μπάιρον έγραψε ένα ποίημα με τίτλο «Σκοτάδι», που αρχίζει με αυτούς τους στίχους: «Είχα ένα όνειρο, που δεν ήταν μόνο ένα όνειρο./Ο λαμπερός ήλιος έσβησε, και τα αστέρια/Περιπλανήθηκαν σκοτεινά στον αιώνιο χώρο,/Χωρίς ακτίνες, και χωρίς μονοπάτια, και η παγωμένη γη/Γύριζε τυφλή και μαυρίζοντας στον αέρα χωρίς φεγγάρι./Η αυγή ήρθε και πέρασε—και ήρθε, και δεν έφερε μέρα».
«Είχα ένα όνειρο, που δεν ήταν μόνο ένα όνειρο./Ο λαμπερός ήλιος έσβησε», Λόρδος Μπάιρον, ποίημα «Σκοτάδι»
Ενώ η Ευρώπη διένυε ήδη μια ψυχρή περίοδο, που έχει ονομαστεί «μικρή παγετώδης», η ακραία φτώχεια και εξαθλίωση που προκάλεσε σε ολόκληρη την Ευρώπη, και στην Ελλάδα, η ηφαιστειακή έκρηξη του Ταμπόρα ενδέχεται να επηρέασε ακόμα και τη χρονική στιγμή που ξέσπασε η Επανάσταση του ’21. Σύμφωνα με μια επιστημονική εργασία του Κέντρου Ερεύνης Φυσικής της Ατμόσφαιρας και Κλιματολογίας της Ακαδημίας Αθηνών, μπορεί να έγινε μια από τις σπίθες της εθνικής εξέγερσης.
«Η Χρονιά Χωρίς Καλοκαίρι»
Στο 1816 και το πιο κρύο καλοκαίρι όλων των εποχών μάς μεταφέρει το έργο του Γιάννη Καλαβριανού «Η Χρονιά Χωρίς Καλοκαίρι», που παρουσιάζεται για λίγες παραστάσεις έως και τις 15 Μαΐου. Ο Λόρδος Μπάιρον, ο γιατρός του, Τζον Πολιντόρι, ο Πέρσι Σέλεϊ, η μελλοντική γυναίκα του, Μέρι, και η αδερφή της Κλερ, ερμηνεύονται από μια ομάδα νέων ηθοποιών, που ζωντανεύουν τη συνάντησή τους στη Βίλα Ντιοντάτι. Το Φουαγιέ του Ολύμπια Δημοτικό Μουσικό Θέατρο «Μαρία Κάλλας» μεταμορφώνεται σε σκοτεινό αστικό σαλόνι στη λίμνη της Γενεύης. Οι θεατές βρίσκονται ανάμεσα στους ηθοποιούς, έναν αόρατο αφηγητή, έναν μυστηριώδη πιανίστα και μία εικαστική εγκατάσταση από πίνακες και γλυπτά που φτιάχτηκαν με αφορμή την ιστορία των ηρώων. Διάρκεια: 70 λεπτά. Γενική είσοδος: 15 ευρώ. Προπώληση: www.more.com
Ταυτότητα της παράστασης
Κείμενο-Σκηνοθεσία: Γιάννης Καλαβριανός. Διαμόρφωση σκηνικού χώρου: Μαρία Καραθάνου. Κοστούμια: Βάνα Γιαννούλα. Μουσική σύνθεση και εκτέλεση: Αλέξανδρος Γκόνης. Σχεδιασμός φωτισμών: Νίκος Βλασόπουλος. Βοηθός σκηνοθέτη-Επιμέλεια κίνησης: Αλεξία Μπεζίκη. Φωτογραφίες: Ελίνα Γιουνανλή. Social Media: Nαυσικά Κίρκη. Επικοινωνία: Μάρθα Κοσκινά. Οργάνωση Παραγωγής: Ευάγγελος Βογιατζής-Ρόζα Καλούδη. Παίζουν (αλφαβητικά): Μαργαρίτα Αλεξιάδη, Μαρίνα Δημητριάδη, Θάνος Μάνος, Παναγιώτης Παυλίδης, Στέλιος Χρυσαφίδης. Αφήγηση: Γιώργος Γλάστρας. Επιμέλεια εγκατάστασης: Ίρις Κρητικού. Με ζωγραφικά και γλυπτά έργα τους συμμετέχουν οι εικαστικοί: Μάριος Βουτσινάς, Λυδία Μαργαρώνη, Μηνάς Μαυρικάκης, Μάνος Μπατζόλης, Χρίστος Παπαδάκης και Μαριέττα Παπαχειμώνα. Παραγωγή: Εταιρεία Θεάτρου Sforaris με τη συνεργασία του ΟΠΑΝΔΑ. Η παράσταση επιχορηγήθηκε από το Υπουργείο Πολιτισμού.
