Καθώς αρχίζουμε να ξύνουμε την επιφάνεια της Ιστορίας, αποκαλύπτονται θέματα τεραστίων διαστάσεων και προεκτάσεων, που μας κάνουν αναρωτηθούμε γιατί μάς ήταν εντελώς, ή σχεδόν, άγνωστα μέχρι σήμερα. Ένα από αυτά είναι η υπόθεση των μαζικών υιοθεσιών παιδιών από την Ελλάδα στις ΗΠΑ και στην Ολλανδία στις δεκαετίες του ‘50 και του ‘60. Για περίπου τέσσερις με 4,5 χιλιάδες ανθρώπους μιλούν οι εκτιμήσεις. Παιδιά που καταγράφηκαν ως ορφανά, έκθετα, εγκαταλελειμμένα ή διαθέσιμα προς υιοθεσία. Που πέρασαν από βρεφοκομεία, ιδρύματα, οργανώσεις, δικηγόρους, πρωτοδικεία και μεσάζοντες. Που άλλαξαν χώρα, γλώσσα, οικογένεια, όνομα. Και πίσω τους, μητέρες και οικογένειες που πολλές φορές έμειναν με κενά, σιωπή και χαμένους φακέλους.
Με αυτό το θέμα καταπιάνεται η νέα παράσταση της Νάντιας Δαλκυριάδου «Ζητούνται παιδιά από την Ελλάδα ή ο κερδισμένος τα παίρνει όλα», που κάνει πρεμιέρα στο Θέατρο Nous στις 14 Νοεμβρίου. Το υλικό στο οποίο βασίστηκε προέρχεται κυρίως από τα βιβλία της Gonda Van Steen «Ζητούνται παιδιά από την Ελλάδα» και της Μαρίας Καρδαρά «Φωνές των χαμένων παιδιών της Ελλάδας» που, με αφετηρία τα ντοκουμέντα και τις πηγές τους, την οδήγησαν σε μια μακροχρόνια έρευνα σε ένα ανεξάντλητο, όπως επισημαίνει η σκηνοθέτρια, πεδίο.
Λίγες ημέρες πριν από τη συνέντευξή μας διαβάζω στο Πρώτο Θέμα την ιστορία της Μπάρμπαρα Μπράουν: Γεννήθηκε στην Αθήνα το 1959 και υιοθετήθηκε σε βρεφική ηλικία από Αμερικανούς θετούς γονείς, οι οποίοι την πήραν μαζί τους στις Ηνωμένες Πολιτείες. Η Μπάρμπαρα γνώριζε ότι ήταν υιοθετημένη, όμως οι γονείς της, με φόβο μήπως τη χάσουν, δεν της επέτρεπαν να αναζητήσει τη βιολογική οικογένειά της. Μετά τον θάνατό τους ξεκίνησε την αναζήτηση, και με τη βοήθεια της ομάδας Ευτυχία Project και ενός τυχαίου τεστ DNA, από τον ανιψιό της, οδηγήθηκε στους εξ αίματος συγγενείς της.
Για περίπου τέσσερις χιλιάδες ανθρώπους μιλούν οι εκτιμήσεις. Παιδιά που καταγράφηκαν ως ορφανά, έκθετα, εγκαταλελειμμένα ή διαθέσιμα προς υιοθεσία. Που πέρασαν από βρεφοκομεία, ιδρύματα, οργανώσεις, δικηγόρους, πρωτοδικεία και μεσάζοντες. Που άλλαξαν χώρα, γλώσσα, οικογένεια, όνομα.
Η Ευτυχία Project πήρε το όνομα που είχαν δώσει στην ιδρύτριά της οι δικοί της βιολογικοί γονείς, προτού υιοθετηθεί στην Αμερική, όπως εξηγεί η Νάντια Δαλκυριάδου, προσθέτοντας ότι είναι μία, όπως και οι Ρίζες, από τις πολλές οργανώσεις που βοηθούν υιοθετημένους ανθρώπους να εντοπίσουν τη βιολογική οικογένειά τους. «Όταν αρχίσαμε να δουλεύουμε για την παράσταση, φίλοι και γνωστοί άρχισαν να μας λένε “κοίτα αυτό το άρθρο”. Οι υιοθετημένοι [εκείνης της εποχής] είναι σε μια ηλικία που αναζητούν τις ρίζες τους. Πριν από κάποια χρόνια ήταν μια ιστορία που μπορεί να συζητούσαν ιδιωτικά. Τώρα οι άνθρωποι μιλάνε διαφορετικά για αυτήν». Παλαιότερα, τουλάχιστον στην Ελλάδα, το θέμα της υιοθεσίας ήταν ταμπού, συμφωνεί.
Όπως διαπίστωσε στη διάρκεια της μακροχρόνιας έρευνάς της, τα παιδιά που δίνονταν προς υιοθεσία προέρχονταν από τις πιο ευάλωτες ομάδες. Για παράδειγμα, «από γυναίκες που γεννούσαν μόνες γιατί δεν υπήρχε σύζυγος, από κορίτσια που κάποιος είχε βιάσει, από υπηρέτριες που είχαν βιαστεί στα σπίτια όπου ζούσαν, από ανύπαντρα κορίτσια που δεν είχαν προίκα και δεν μπορούσαν να παντρευτούν. Μετά βλέπουμε περιπτώσεις ανθρώπων οι οποίοι μπορεί να ήταν παντρεμένοι, να γέννησαν κανονικά σε νοσοκομείο, και το παιδί να εξαφανίστηκε».
Τα παιδιά που δίνονταν προς υιοθεσία προέρχονταν από τις πιο ευάλωτες ομάδες. Για παράδειγμα, «από γυναίκες που γεννούσαν μόνες γιατί δεν υπήρχε σύζυγος, από κορίτσια που κάποιος είχε βιάσει, από υπηρέτριες που είχαν βιαστεί στα σπίτια όπου ζούσαν, από ανύπαντρα κορίτσια που δεν είχαν προίκα και δεν μπορούσαν να παντρευτούν».
Δεδομένου ότι μιλάμε για τη μεταπολεμική και (μετ)εμφυλιακή Ελλάδα, σε μια εποχή που η τότε βασίλισσα Φρειδερίκη μάζευε παιδιά στις Παιδοπόλεις της, αναρωτιέμαι αν κάποιες από εκείνες τις υιοθεσίες έγιναν και με πολιτικά κριτήρια. «Όπως δείχνουν όλα, ναι. Βλέπουμε ακόμα και μαρτυρίες που λένε “δίνουμε τα παιδιά για υιοθεσία σαν ορφανά, ενώ έχουν γονείς, για να τα απομακρύνουμε από τον κομμουνιστικό κίνδυνο”. Όπως βλέπουμε και μαρτυρίες για υιοθεσίες παιδιών από φυλακισμένες μητέρες. Μάλιστα στο βιβλίο της Gonda Van Steen υπάρχει η ιστορία των δύο μικρότερων κορών του Ηλία Αργυριάδη, ο οποίος είχε εκτελεστεί μαζί με τον Νίκο Μπελογιάννη. Τις πήγαν για υιοθεσία στην Αμερική, τους άλλαξαν ονόματα και υιοθετήθηκαν εκεί, από Ελληνοαμερικανούς, βάζοντας ουσιαστικά εμπόδιο σε κάθε προσπάθεια της μεγάλης αδερφής τους να τα βρει».
Επομένως, κάποιες υιοθεσίες γίνονταν χωρίς τη συναίνεση των βιολογικών γονιών και συγγενών των παιδιών. «Αυτό μπορούμε να το δούμε και στη μεγαλύτερη εικόνα», προσθέτει η Νάντια. «Δεν μπορεί η ελληνική κοινωνία, που είχε μάθει να μη δίνει τα παιδιά της αλλά, αν συνέβαινε κάτι στους γονείς, να τα μεγαλώνει ο παππούς, η γιαγιά, η αδερφή, η θεία, να είπε ξαφνικά: “ok, αυτή τη δεκαετία ας διώξουμε 4.000 παιδιά”. Όλα εκείνα τα παιδιά βρέθηκαν ξαφνικά στα αζήτητα; Ήταν παντελώς ορφανά από ευρύτερη οικογένεια – από παππούδες, θείους;».
«Δεν μπορεί η ελληνική κοινωνία, που είχε μάθει να μη δίνει τα παιδιά της αλλά, αν συνέβαινε κάτι στους γονείς, να τα μεγαλώνει ο παππούς, η γιαγιά, η αδερφή, η θεία, να είπε ξαφνικά: “ok, αυτή τη δεκαετία ας διώξουμε 4.000 παιδιά”. Όλα εκείνα τα παιδιά βρέθηκαν ξαφνικά στα αζήτητα; Ήταν παντελώς ορφανά από ευρύτερη οικογένεια – από παππούδες, θείους;».
Με τη νέα παράστασή της πρόθεσή της δεν είναι να σχολιάσει γενικά τον θεσμό της υιοθεσίας, αλλά τις συνθήκες υποθέσεων όπως ήταν οι μαζικές υιοθεσίες στην Ελλάδα των μέσων του 20ου αιώνα. Το πώς καταλήγει ένα παιδί να βρεθεί σε μια αγορά προσφοράς και ζήτησης. «Πολλοί υιοθετημένοι δεν είχαν καλή ζωή. Μιλάμε τώρα για υιοθεσίες που έγιναν με πληρεξούσιο. Έλεγες “θέλω ένα λευκό αγόρι, βρέφος” και το παραλάμβανες. Δηλαδή, πέρα από τη ρομαντική εικόνα κάποιου που βλέπει παιδιά [σε μια δομή] και λέει, αυτό το παιδί κάτι σκίρτησε μέσα μου, υπήρχαν υιοθεσίες όπου έστελνες χρήματα σε έναν δικηγόρο κι εκείνος επέλεγε ένα παιδί και σου το έστελνε».
Το θέμα φωτίζει, μεταξύ άλλων, την έμφυλη ανισότητα στην Ελλάδα εκείνης της εποχής. «Σε γενικές γραμμές, οι γυναίκες πλήρωσαν όλη αυτή την υπόθεση. Αν δεν υπήρχε σύζυγος, το παιδί χαρακτηριζόταν “εξώγαμο”, “νόθο”, και αν δεν εμφανιζόταν πατέρας η γυναίκα δεν είχε το δικαίωμα να πει “είναι αυτός”, για να μην “κηλιδώσει” το όνομά του. Αυτές οι γυναίκες λοιπόν, οι περισσότερες, ήταν αβοήθητες. Έδιναν το παιδί τους –το άφηναν, ας πούμε, ανώνυμα στις βρεφοδόχους που υπήρχαν έξω από ιδρύματα– και αισθάνονταν τύψεις για μια ζωή. Αυτό βλέπουμε τουλάχιστον στις περισσότερες αφηγήσεις».
Όπως υπογραμμίζει η σκηνοθέτρια, «το ζήτημα ήταν κατά βάση γυναικείο. Βιασμένη, 15 χρονών, δεν έχεις τι να κάνεις το παιδί; Το δίνεις. Δεν μας νοιάζει πώς νιώθεις, που είναι το πρώτο σου παιδί και δεν ξέρεις τι σου συμβαίνει. 20 χρονών και σου συμβαίνει κάτι στο χωράφι με τις ελιές; Το δίνεις. Θα κάνεις άλλο παιδί».
«Το ζήτημα ήταν κατά βάση γυναικείο. Βιασμένη, 15 χρονών, δεν έχεις τι να κάνεις το παιδί; Το δίνεις. Δεν μας νοιάζει πώς νιώθεις, που είναι το πρώτο σου παιδί και δεν ξέρεις τι σου συμβαίνει. 20 χρονών και σου συμβαίνει κάτι στο χωράφι με τις ελιές; Το δίνεις. Θα κάνεις άλλο παιδί».
Κάθε ιστορία που συνάντησε στην έρευνά της είναι, φυσικά, διαφορετική. Κάποιοι υιοθετημένοι άνθρωποι το γνώριζαν ανέκαθεν, από τότε που θυμούνται τον εαυτό τους. «Υπήρχαν όμως και περιπτώσεις που το μάθαιναν από μια θεία που ήθελε να του το πει “για καλό”. Υπήρχαν περιπτώσεις που το μάθαιναν κατά λάθος από μια γειτόνισσα. Υπήρχαν περιπτώσεις που το μάθαιναν μεγάλοι πια, από τον θετό γονιό τους λίγο πριν πεθάνει, γιατί το κουβαλούσε μέσα του».
Ακόμα και στις υιοθεσίες που έγιναν κάτω από συνθήκες όσο το δυνατόν πιο κοντά στο ιδανικό, η ψυχική κατάσταση των εμπλεκόμενων ήταν τουλάχιστον σύνθετη. «Είναι αυτό που λέει κάποιος σε μια αφήγησή του μέσα στο έργο: “Το γιατί φτάνει στον πυρήνα σου”. Και εκφράζεται σε δύο επίπεδα: Πώς μπόρεσε η μητέρα μου να με αποχωριστεί, για παράδειγμα, δέκα ημερών; Αλλά και πώς μπόρεσε η χώρα μου να με παραχωρήσει; Νιώθεις ότι είσαι αναλώσιμος».
«Είναι αυτό που λέει κάποιος σε μια αφήγησή του μέσα στο έργο: “Το γιατί φτάνει στον πυρήνα σου”. Και εκφράζεται σε δύο επίπεδα: Πώς μπόρεσε η μητέρα μου να με αποχωριστεί, για παράδειγμα, δέκα ημερών; Αλλά και πώς μπόρεσε η χώρα μου να με παραχωρήσει; Νιώθεις ότι είσαι αναλώσιμος».
Οι υιοθετημένοι άνθρωποι, ανεξάρτητα από το αν συνάντησαν τελικά τους βιολογικούς γονείς τους, μεγάλωσαν με το ένα πόδι σε έναν κόσμο και το άλλο σε άλλον. «Οι περισσότεροι λένε στις αφηγήσεις τους ότι “ήμουν Αμερικανός αλλά δεν ένιωθα πολύ Αμερικανός, ήμουν Έλληνας αλλά όχι πολύ Έλληνας”. Αυτό που μου κάνει εντύπωση είναι ότι διαβάζω ότι όταν ήρθαν στην Ελλάδα άνθρωποι που είχαν φύγει, ας πούμε, από μωρά, ένιωσαν οικειότητα από τις μυρωδιές. Λένε: “με το που μου χτύπησε αυτή η μυρωδιά, ένιωσα ότι είμαι στο σπίτι”».
Αλλά το θέμα της παράστασης φωτίζει και τις ανισότητες μεταξύ των χωρών. Σίγουρα δεν είναι τυχαίο το γεγονός ότι οι μαζικές υιοθεσίες έγιναν στη μεταπολεμική Ελλάδα του Σχεδίου Μάρσαλ, που λάμβανε βοήθεια από την Αμερική. Αυτή η ανισότητα, όπως και οι πελατειακές σχέσεις κάποιων υιοθεσιών, υπογραμμίζονται πιο έντονα από το γεγονός ότι «καθώς ανέβαινε στην Αμερική το βιοτικό επίπεδο, και ανέβαινε στη συνείδηση του κόσμου το μοντέλο της “επιτυχημένης” οικογένειας με παιδιά, υπήρχε ζήτηση για υιοθεσίες. Αλλά πριν από τον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο η Ελλάδα δεν ήταν στις πρώτες χώρες για υιοθεσία, γιατί δεν μας θεωρούσαν λευκούς. Οι Έλληνες θεωρήθηκαν λευκοί μετά τον πόλεμο».
«Καθώς ανέβαινε στην Αμερική το βιοτικό επίπεδο, και ανέβαινε στη συνείδηση του κόσμου το μοντέλο της “επιτυχημένης” οικογένειας με παιδιά, υπήρχε ζήτηση για υιοθεσίες. Αλλά πριν από τον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο η Ελλάδα δεν ήταν στις πρώτες χώρες για υιοθεσία, γιατί δεν μας θεωρούσαν λευκούς. Οι Έλληνες θεωρήθηκαν λευκοί μετά τον πόλεμο».
Μεταπολεμικά, πάντως, η Ελλάδα έγινε νούμερο ένα σε υιοθεσίες παιδιών «αναλογικά με τον πληθυσμό της και με το χρονικό διάστημα που εξετάζουμε το φαινόμενο. Σε μια χώρα που προσπαθεί να επανέλθει μετά τον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο και τον Εμφύλιο, είναι πολύ μεγάλο πλήγμα το να ανοίξεις ξαφνικά την πόρτα» στις νεότερες γενιές για το εξωτερικό. Η διαρροή συνεχίστηκε και όταν, κατόπιν, άνοιξαν οι πύλες για να εξάγει η χώρα μας φτηνό εργατικό δυναμικό στη Γερμανία.
Η παράσταση «Ζητούνται παιδιά από την Ελλάδα» είναι και πολιτική, με ισχυρή σύνδεση στο σήμερα, καταλήγει η Νάντια. «Το πώς θα διαχειριστείς τη νέα γενιά μιας χώρας και το μέλλον της είναι μια πολιτική απόφαση. Και δείχνει το πώς η σχέση με τη μητέρα σου μπορεί να ορίζεται από εξωτερικές συνθήκες, που φαίνονται μακρινές. Η παράσταση έχει μια πολύ ωραία ατάκα, όπου ένας από τους υιοθετημένους ανθρώπους λέει: όποια χώρα δέχεται να πουλήσει τα παιδιά της σαν κατσίκια στην εμποροπανήγυρη, μπορεί να πουλήσει τις θάλασσες, τα βουνά, τις πεδιάδες, τα χωράφια, τις αρχαιότητές της, τα πάντα».
Δείτε το τρέιλερ:
Info
Πρεμιέρα: Σάββατο 14 Νοεμβρίου. Παραστάσεις: Σάββατο στις 21.15 & Κυριακή στις 20.15. Theatro Nous – Creative space, Τροίας 34, Αθήνα. Διάρκεια: 100 λεπτά. Πληροφορίες: 21 0823 7333 & 6944 189698, 6943 224305. Ηλεκτρονική προπώληση: www.more.com
Συντελεστές
Σύλληψη/Σκηνοθεσία: Νάντια Δαλκυριάδου. Διασκευή, Δραματουργική Επεξεργασία: Νάντια Δαλκυριάδου, Σταύρος Μόσχης. Βοηθός Σκηνοθέτη: Μαρία Απατσίδου, Ήρα Ρόκου. Επιμέλεια Κίνησης, Χορογραφίες: Μαρίνα Μαυρογένη. Βοηθός Χορογράφου: Μαριάννα Σολωμονίδου. Σκηνικά, Κοστούμια: Βίκυ Πάντζιου. Bοηθός Σκηνογράφου/Ενδυματολόγου: Άννα Σάπκα. Μουσική: Βασίλης Κουτσιλιέρης. Φωτισμοί: Γιώργος Ψυχράμης. Αφίσα, Γραφιστικά: Στέφανος Μιχαηλίδης. Φωτογραφίες, Τρέιλερ, Creative Direction: Αγάπη Καλογιάννη, Φανούριος Καζάκης. Επικοινωνία Παράστασης: Cont Αct – Μαριάννα Παπάκη, Νώντας Δουζίνας. Παίζουν: Ξένια Αλεξίου, Λία Καράμπελα, Σταύρος Μόσχης, Τσαμπίκα Φεσάκη, Δημήτρης Χατζημιχαηλίδης
