Υπάρχουν πολλά γεγονότα που μπορούν να φέρουν τη μαμά δύο εφήβων κοριτσιών στο χείλος της απελπισίας, όμως αυτό δεν το περίμενα. Η μεγάλη μου κόρη μου ανακοίνωσε στα 16 της ότι θα κάνει επέμβαση στη μύτη της. «Είδα στο TikTok ότι μπορείς με ενέσεις με υαλουρονικό οξύ να διορθώσεις τη μύτη σου. Θέλω να με πας στο δερματολόγο», ήταν το πρώτο σοκ που δέχτηκα πριν από δύο χρόνια. Το αρχικό πικρό ποτήρι γρήγορα ξεχείλισε. «Είδα στο TikTok (πού αλλού;) τον τάδε πλαστικό χειρουργό που κάνει τρομερές μύτες. Να, δες εδώ το πριν και το μετά. Σ’ αυτόν να πάμε».
Κι ενώ η μανούλα άλλαζε χρώματα από την απόγνωσή της, η κορούλα συνέχιζε: «Μήπως να πάω στην Τουρκία; Oλες οι TikTokers εκεί πηγαίνουν και κάνουν πολύ ωραίες μύτες». Μέχρι τώρα έχω εξαντλήσει όλα τα λογικά επιχειρήματα για να υπερασπιστώ την ομορφιά της φυσικής μύτης, αλλά μου φαίνεται ότι δεν υπάρχει ελπίδα όταν χρησιμοποιείς τη λογική για να τα βάλεις με έναν αποφασισμένο έφηβο. Το υαλουρονικό οξύ της αρχικής ιδέας απορρίφθηκε με την αιτιολογία της ανεπαρκούς αποτελεσματικότητας, η Τουρκία επίσης βγήκε από το παιχνίδι γιατί δεν θέλουμε να πονάμε σε ξένες γλώσσες και μας έμεινε ο τάδε πλαστικός χειρουργός. Το όριο των 18 ετών που είχα θέσει ως προϋπόθεση πλέον δεν υφίσταται γιατί το παιδί ενηλικιώθηκε. Και τώρα, τι γίνεται; Η ρινοπλαστική είναι στο καθημερινό ρεπερτόριο των απαιτήσεων με χειριστικά επιχειρήματα του τύπου «δεν θα υποστηρίξεις το παιδί σου που θέλει να είναι ευτυχισμένο;». Εν τω μεταξύ, ο μόνος που βλέπει πρόβλημα στη μύτη του είναι το ίδιο το παιδί.
Οι πιο δημοφιλείς αισθητικές πράξεις
Δεν είναι μόνο η κόρη μου. Σύμφωνα με στοιχεία της American Society of Plastic Surgeons, οι αισθητικές πράξεις σε εφήβους στην Αμερική αυξήθηκαν από 14.000 το 1997 σε περισσότερες από 260.000 ετησίως σήμερα, με τη μεγαλύτερη άνοδο να αφορά μη επεμβατικές θεραπείες, όπως ενέσεις με fillers και λέιζερ. Από τις εγχειρήσεις, οι πιο δημοφιλείς είναι η ρινοπλαστική, η αύξηση στήθους και η ωτοπλαστική. Νομοθεσία που να θέτει όριο ηλικίας δεν υπάρχει σε καμία χώρα, όμως σε όλες είναι απαραίτητη η γονική συναίνεση για ασθενείς κάτω των 18 και σε μερικές συστήνεται αξιολόγηση από ψυχίατρο. Μόνο η Αγγλία θέσπισε νόμο το 2021 που καθιστά ποινικό αδίκημα τη χορήγηση μπότοξ ή άλλων ενέσιμων σε ανήλικους.
Στην Ελλάδα δεν έχουμε σχετικούς νόμους, ούτε στοιχεία, έχουμε όμως τον χειρουργό ωτορινολαρυγγολόγο Αθανάσιο Σκούρα, ιδρυτή και πρόεδρο της Ελληνικής Εταιρείας Λειτουργικής Ρινοπλαστικής που έχει περισσότερες από 30.000 ρινοπλαστικές στo ενεργητικό του.
«Eρχονται κορίτσια 15 χρονών με τη μητέρα τους και θέλουν να τους χειρουργήσω τη μύτη. Τους εξηγώ ότι δεν γίνεται και ότι πρέπει να περιμένουν. Εκείνα κλαίνε, χτυπιούνται, φωνάζουν ότι έχουν ψυχολογικά προβλήματα εξαιτίας της μύτης, κι εγώ προσπαθώ να το τρενάρω μέχρι να μεγαλώσουν λίγο. Στα 16 μπορούμε, αλλά και πάλι δεν θα της κάνω τη μύτη που έχει δει στο TikTok, θα της κάνω αυτή που είναι λειτουργική και ταιριάζει στο πρόσωπό της. Εκεί αντιδρούν ξανά τα παιδιά γιατί δεν καταλαβαίνουν τον κίνδυνο που συνεπάγεται μια κακοχειρουργημένη μύτη. Όχι μόνο στην εμφάνιση, αλλά και διότι δεν αναπνέει. Τα social επηρεάζουν πάρα πολύ τους εφήβους. Μου δείχνουν στο κινητό τις μύτες που θέλουν και νομίζουν ότι αν αποκτήσουν την ίδια με την influencer, θα ζούνε και την ίδια λαμπερή ζωή. Εν τω μεταξύ, οι μύτες που μου δείχνουν είναι όλες κατεστραμμένες από κακά χειρουργεία. Τα παιδιά δεν το καταλαβαίνουν αυτό, όμως εγώ το βλέπω με την πρώτη ματιά. Κι όμως, μου ζητάνε τέτοιες. Θέλουν υπερβολές, όπως πολύ ανασηκωμένο ακρορίνιο ή μεγάλη καμπύλη. Εγώ αυτά τα πράγματα δεν τα κάνω γιατί έχουν ολέθριες επιπτώσεις. Αν αφαιρέσεις τη ράχη της μύτης, θα καταρρεύσει. Τελικά πηγαίνουν αλλού, την καταστρέφουν και μετά έρχονται σε μένα για να τη διορθώσω. Οι μισές από τις επεμβάσεις που κάνω είναι επαναληπτικές. Όμως αυτό το χειρουργείο είναι πιο πολύπλοκο. Για να κάνω την ανασύσταση παίρνω χόνδρο από άλλα μέρη του σώματος, όπως τα πλευρά, και τον μεταμοσχεύω. Αν το χειρουργείο της ρινοπλαστικής είναι 2-3 ώρες, για τη διόρθωση χρειάζομαι 4-5».
Το πείσμα ενός νέου για πλαστικές μπορεί να τον οδηγήσει μέχρι την Τουρκία, τη χώρα-σούπερ μάρκετ αισθητικών επεμβάσεων όπου μπορείς με λίγα χρήματα να μοιάσεις σε όποια infuencer θέλεις. Αλλωστε πολλές από αυτές έχουν χειρουργηθεί εκεί και έχουν ανεβάσει τη διαδικασία βήμα-βήμα διαφημίζοντας τον γιατρό που δεν πλήρωσαν. «Στην Τουρκία κάνουν μία πολύ συγκεκριμένη μύτη με καμπύλη ανεξάρτητα από το πρόσωπο», μας λέει ο κ. Σκούρας. «Μπορώ να ξεχωρίσω από μακριά τη μύτη που έχει χειρουργηθεί εκεί. Το πρόβλημα είναι ότι αυτή η μύτη δεν θα αντέξει στο χρόνο. Τώρα πηγαίνουν και στην Αλβανία, για οικονομικούς λόγους».
Μου δείχνουν στο κινητό τις μύτες που θέλουν και νομίζουν ότι αν αποκτήσουν την ίδια με την influencer, θα ζούνε και την ίδια λαμπερή ζωή. Εν τω μεταξύ, οι μύτες που μου δείχνουν είναι όλες κατεστραμμένες από κακά χειρουργεία.
Η τελευταία μόδα είναι το lip lift, η επέμβαση που αφαιρεί ένα κομμάτι από το δέρμα ανάμεσα στο άνω χείλος και τη μύτη ώστε να μικρύνει η απόστασή τους και συγχρόνως το άνω χείλος να φαίνεται μονίμως ανασηκωμένο. «Αυτή όμως είναι μια επικίνδυνη επέμβαση γιατί αλλάζει τις αναλογίες του προσώπου, αφήνει εμφανείς τομές και παραμορφώνει την περιοχή καθώς γερνάμε. Ηρθε προ ημερών μια κοπέλα που είχε αποτυχημένη μύτη, φουσκωμένο χείλος και μια ουλή ανάμεσά τους από το lip lift και μου ζήτησε να την αναλάβω. Εκεί δεν υπάρχουν περιθώρια βελτίωσης».
Ανήλικοι στην αίθουσα
Κοιτώντας πίσω, συνειδητοποιώ ότι αυτή η εξέλιξη δεν πρέπει να με σοκάρει. Τα κορίτσια μας μεγάλωσαν με τις ταινίες της Barbie, έβαλαν μάσκαρα στα 13 τους και απέκτησαν iPhone καλύτερο από το δικό μας στα 15 τους χρόνια. Είναι μια γενιά που ζει μέσα στο TikTok από την πρώτη του μέρα και η αλήθεια είναι ότι δεν έχουμε καταφέρει να οριοθετήσουμε την πρόσβαση σε αυτό αφού «το κάνουν όλα τα παιδιά». Τα social media είναι το διάλειμμά τους από το διάβασμα, η επικοινωνία με τους φίλους τους, η ενημέρωση, το παράθυρο μέσα από το οποίο βλέπουν τον κόσμο.
Αν και λυπάμαι πολύ γι’ αυτό, το TikTok και το Instagram θέτουν τα πρότυπα προς μίμηση.
Ωστόσο ο μηχανισμός είναι πιο περίπλοκος και πιο ύπουλος απ’ όσο φαίνεται. «Δεν μιλάμε απλώς για επιρροή των social media. Μιλάμε για αναδιαμόρφωση αντίληψης», μας λέει ο Αντώνης Ντακανάλης, καθηγητής Ψυχιατρικής και Ψυχοθεραπείας στο Πανεπιστήμιο του Μιλάνου και ερευνητής με πολλές δημοσιευμένες μελέτες πάνω σε θέματα αυτοεικόνας των εφήβων.
«Στην πλειονότητά τους δηλώνουν ότι συγκρίνουν συστηματικά την εμφάνισή τους με τις εικόνες που βλέπουν, ενώ η χρήση φίλτρων έχει γίνει σχεδόν καθολική πρακτική. Μια 14χρονη μου είπε πρόσφατα: “Στο TikTok δείχνω καλύτερη απ’ ό,τι στον καθρέφτη μου”. Το επικίνδυνο σήμερα είναι ότι οι έφηβοι συγκρίνουν τον εαυτό τους όχι με άλλους ανθρώπους, αλλά με ψηφιακές χίμαιρες, με πρόσωπα που είναι είτε φιλτραρισμένα, είτε ΑΙ. Τα κορίτσια νιώθουν ανεπαρκή όχι επειδή κάτι δεν τους αρέσει πάνω τους, αλλά γιατί νιώθουν ότι “υστερούν” απέναντι σε ένα πρότυπο που ουσιαστικά δεν υπάρχει. Ετσι, βλέπουμε όλο και συχνότερα εφήβους να αναζητούν αισθητικές επεμβάσεις όχι επειδή έχουν μια πραγματική ανάγκη ή ώριμη επιθυμία, αλλά για να μη μείνουν εκτός παιχνιδιού. Και εδώ βρίσκεται η μεγάλη παγίδα: η αυτοεικόνα χειρουργείται πριν καν ωριμάσει. Η επίδραση των social είναι βαθιά ψυχική. Είναι θέμα ταυτότητας».
Μπορούν τα κοινωνικά δίκτυα να διαμορφώσουν την αυτοεκτίμηση και την αυτοεικόνα των εφήβων ή αυτές χτίζονται από την πρώιμη ηλικία;
«Η βάση δομείται στο σπίτι. Η ενίσχυση ή η αποδόμηση γίνονται στον έξω κόσμο. Η αυτοεκτίμηση έχει ρίζες στον τρόπο που το παιδί αγκαλιάστηκε, ακούστηκε, επιβεβαιώθηκε, αγαπήθηκε. Αν έχει μάθει από νωρίς ότι αξίζει επειδή υπάρχει και όχι επειδή αρέσει, τότε τα social media το επηρεάζουν λιγότερο. Αν όμως η αποδοχή στο σπίτι ήταν υπό όρους, το σώμα σχολιαζόταν διαρκώς, η εμφάνιση υπερτονιζόταν, τότε τα κοινωνικά δίκτυα έρχονται να ενεργοποιήσουν την ανασφάλεια. Όταν η αξία συνδέεται με την εμφάνιση, το παιδί μαθαίνει να βλέπει τον εαυτό του και το σώμα του ως έργο προς διόρθωση, όχι σαν σπίτι προς κατοίκηση. Τα κοινωνικά δίκτυα είναι επιταχυντής. Το πρώτο “φίλτρο” ενός παιδιού δεν είναι το Instagram, είναι το βλέμμα των γονιών του. Και οι πιο ευάλωτοι έφηβοι είναι εκείνοι που έχουν μάθει να αμφισβητούν τον εαυτό τους περισσότερο απ’ όσο τον ακούν. Εκεί έρχεται η δική μας δουλειά: να τους υπενθυμίσουμε ότι η ταυτότητά τους δεν χτίζεται με ράμματα και fillers. Χτίζεται με εμπειρίες, σχέσεις και μια αργή, γεμάτη αγάπη συμφιλίωση με τον εαυτό τους».
Τι θα λέγατε σε μια 15χρονη που πιστεύει ότι αν αλλάξει τη μύτη της, θα αλλάξει η ζωή της;
«Οι έφηβες δεν ζητούν την αλλαγή για να μεταμορφωθούν. Τη ζητούν για να μην εκτεθούν. Συχνά πίσω από αυτή τη φράση κρύβεται η επιθυμία “να γίνω πιο αποδεκτή”, “να νιώσω πιο επιθυμητή”, “να πάψει το άγχος της σύγκρισης”. Ομως η χειρουργική πράξη μπορεί να αλλάξει ένα σχήμα, όχι το αφήγημα. Το νυστέρι δεν επηρεάζει τον τρόπο που κάποιος βλέπει τον εαυτό του ή που ερμηνεύει το βλέμμα των άλλων. Στη 15χρονη, θα έλεγα με ηρεμία: “Αν η ζωή σου εξαρτάται από ένα χαρακτηριστικό, τότε το βάρος που κουβαλάς δεν είναι στη μύτη σου. Είναι στις προσδοκίες σου, στην ερμηνεία που δίνεις στον εαυτό σου”. Στα 15, η ταυτότητα ακόμη χτίζεται. Εμείς οι ειδικοί το ξέρουμε καλά: η σχέση με τον εαυτό μας αλλάζει τη ζωή μας. H αληθινή μεταμόρφωση ξεκινάει όταν μαθαίνουμε να αγαπάμε αυτά που δεν μπορούμε να διορθώσουμε».
Η αυτοεκτίμηση έχει ρίζες στον τρόπο που το παιδί αγκαλιάστηκε, ακούστηκε, επιβεβαιώθηκε, αγαπήθηκε. Αν έχει μάθει από νωρίς ότι αξίζει επειδή υπάρχει και όχι επειδή αρέσει, τότε τα social media το επηρεάζουν λιγότερο.
Σε μια ιδανική κοινωνία θα έπρεπε να υπάρχει νομικό πλαίσιο που να απαγορεύει τέτοιες πράξεις πριν από τα 18 ή τα 21 χρόνια. «Ξεκάθαρα, ναι. Η ανηλικότητα δεν είναι απλώς αριθμός ή νομική έννοια. Είναι νευροβιολογική πραγματικότητα, αναπτυξιακή φάση. Ο προμετωπιαίος φλοιός, υπεύθυνος για την κρίση και τον έλεγχο των παρορμήσεων, ωριμάζει μέχρι τα 24-25 έτη. Δεν μπορεί ένας εγκέφαλος υπό κατασκευή να πάρει μόνιμες αποφάσεις για ένα σώμα που ακόμη σχηματίζεται. Αφού προστατεύουμε τους ανήλικους από το αλκοόλ, την οδήγηση και τη δικαιοπρακτική ικανότητα, πρέπει να τους προστατεύουμε και από μη αναστρέψιμες αισθητικές παρεμβάσεις».
