Πόσο όμορφη ήταν η Ωραία Ελένη; Να ένα ερώτημα που δεν θα απαντηθεί ακόμα κι αν εφεύρουμε την τηλεμεταφορά στο χρόνο – διότι σε ποιον χρόνο να πας να τη βρεις; Δεν έχουμε ιδέα αν υπήρξε στ’ αλήθεια, αν ήταν σκέτος μύθος, αν βασιζόταν σε ιστορικό πρόσωπο, αν έγινε ο Τρωικός Πόλεμος κι έψαχναν μετά οι νικητές να βρουν δικαιολογία για τις καταστροφές που είχαν κάνει, ή αν υπήρξε μια όμορφη βασίλισσα που παράτησε τον βασιλιά της κι εκείνος ονειρεύτηκε εκδίκηση και έγραψε ένα έπος.
Σε κάθε περίπτωση, ήταν όμορφη. Θα μπορούσαμε να κάνουμε έναν παγκόσμιο διαγωνισμό ομορφιάς με έπαθλο τον τίτλο της Ωραίας Ελένης -ποια είναι φέτος, ποια θα είναι του χρόνου-, οπότε όλα τα χρώματα και οι αποχρώσεις του ανθρώπινου δέρματος θα μπορούσαν να παρελάσουν (μαύρες, άσπρες, κίτρινες και κόκκινες), και να φανταζόμαστε σε κάθε τελετή ποια αλήθεια θα μπορούσε να είναι εκείνη η μία, η μοιραία, η ωραιότερη των ωραίων, που προκάλεσε έναν πόλεμο.
Αυτή την ιστορία τη μαθαίνουμε από μικρά παιδιά εδώ στην Ελλάδα. Προτού πάμε στο σχολείο συνήθως τη συναντάμε σε παιδικά βιβλία Ελληνικής Μυθολογίας, αλλά μπορεί να μας την πει και κάποιος μεγάλος σαν ένα ενδιαφέρον και τρομερό παραμύθι. Εμένα μου την είχαν πει προτού πάω σχολείο, και ύστερα τη διάβασα και την ξαναδιάβασα προσπαθώντας πάντα να λύσω ένα μυστήριο που δεν λύθηκε ποτέ, και που στην πραγματικότητα δεν έχω λύσει ακόμα.
Εντάξει, ήταν όμορφη η Ελένη, η Ωραία Ελένη, αλλά επίσης ήταν άνθρωπος. Αρα, μπορούσε να σκεφτεί ότι δεν είναι σωστό να κάνει κάτι που μπορεί να προκαλέσει πόλεμο. Αλλά πριν κι από αυτή την απορία είχα μιαν άλλη, αυτή που ουσιαστικά ακόμα δεν έχει λυθεί: από πού κι ως πού ήταν φυσιολογικό και αναμενόμενο να ξεκινήσουν πόλεμο οι Αχαιοί για να πάρουν πίσω μια γυναίκα; Τι λογική είχε αυτό; Αφού η ίδια είχε φύγει με την ελεύθερη βούλησή της, αυτοί γιατί έπρεπε να πολεμήσουν για να τη φέρουν πίσω στο πρώτο της παλάτι με το ζόρι;
Ολόκληρη εκστρατεία με καράβια και στρατό, τόσοι νεκροί, τόση δυστυχία; Πώς εξηγούνταν η δυσαναλογία του πράγματος; Πόσο όμορφη έπρεπε να είναι μια γυναίκα για να στέκει κάτι τέτοιο; Και όσο πιο όμορφη δηλαδή ήταν, τόσο λιγότερη ελεύθερη βούληση είχε; Τι είναι τελικά μια όμορφη γυναίκα, μια όμορφη βασίλισσα; Δεν είναι άνθρωπος; Δεν μπορεί να πει: «Γεια σας, φεύγω, αγάπησα και ακολουθώ την αγάπη μου»; Και οι άλλοι είναι τόσο ανίκανοι να την ακούσουν; Τι σόι βασίλισσα ήταν αυτή που δεν μπορούσε να εξηγήσει στους υπηκόους της ότι ήθελε να την αφήσουν ήσυχη να ακολουθήσει τον Πάρη;
Αυτή την αντρική ευθιξία που περιφρονούσε τελείως τη γυναικεία βούληση δεν μπορούσα να την καταλάβω ως παιδί, και τόσο πολύ με μπέρδευε που καθυστέρησα πολύ να μπω στον προβληματισμό για το πόσο ωραία έπρεπε να είναι η Ελένη. Η αλήθεια είναι ότι ακόμα με μπερδεύει. Ακόμα και τώρα όταν ξεκινώ να διηγηθώ τον Τρωικό Πόλεμο σε παιδιά ή μεγάλους που δεν τον ξέρουν, και πρέπει να τον μάθουν διότι είναι βασικό κομμάτι της Μυθολογίας, κι αν δεν τον ξέρεις πώς θα μάθεις τι εστί «Ιλιάδα» και «Οδύσσεια» και πώς θα προχωρήσεις παραπέρα στην Ιστορία, στα γεγονότα, στα έπη, στον τουρισμό; Δεν γίνεται. Ακόμα και τώρα, λοιπόν, καθώς ξεκινώ να λέω την υπόθεση, περιμένω κάποιος να με σταματήσει εκεί που κλέβει ο Πάρις την Ελένη («μα πώς την έκλεψε; Βάζο ήταν;» απορούσα μικρή) και μετά οι Αχαιοί αποφασίζουν να επιτεθούν στην Τροία, κάποιος να με διακόψει και να ρωτήσει: «Μα γιατί δεν την άφηναν ήσυχη; Αφού ήθελε να φύγει, με το ζόρι θα την έφερναν πίσω;».
Ευτυχώς που τσακωνόμαστε για το αν η Ελένη ήταν μαύρη ή άσπρη και ξανθιά για να αλαφραίνει το πράγμα. Τι να λέμε, πόσο κτήματα υπήρξαν των αντρών ακόμα και οι βασίλισσες; Πόσο άβουλες και ανίσχυρες επί αιώνες, πόσο κάτι σαν νομίσματα λειτουργούσαν;
Αλλά γενικά κανείς δεν ρωτάει και κανείς δεν απορεί, το δεχόμαστε όλοι ότι έγινε για την Ελένη ο Τρωικός Πόλεμος και ψάχνουμε να βρούμε το βαθμό της ομορφιάς της. Η ίδια η Μυθολογία έχει μια εξήγηση: είχαν δώσει όρκο όλοι οι υποψήφιοι για το χέρι της Ελένης, πριν παντρευτεί τον Μενέλαο, ότι θα δέχονταν την επιλογή της, τότε στην αρχή, κανείς δεν θα έκανε επίθεση σε όποιον εκείνη διάλεγε, και μετά θα έμεναν σύμμαχοι. Οπότε, όταν ο ξένος την πήρε, έπρεπε οι σύμμαχοι να βοηθήσουν τον απατημένο σύζυγο.
Και γιατί δεν βρέθηκε ένας να του πει «όπως δεχτήκαμε τότε την επιλογή της, να τη δεχτούμε και τώρα; Να μείνουμε ήσυχοι στα μέρη μας, να καλλιεργούμε τα χωράφια και τους κήπους μας»!
Φυσικά το κακό είχε ξεκινήσει από την Αφροδίτη και τα μαγικά της, από τον εγωισμό της να πάρει το μήλο της Εριδας. Δεν ήξεραν από τήρηση κανόνων εκείνοι οι θεοί. Υποσχέθηκε την Ελένη σαν να ήταν αντικείμενο, μια πορσελάνινη ή έστω μαρμάρινη κούκλα, και ύστερα καθόταν και παρακολουθούσε τον πόλεμο σαν να ήταν πρωτάθλημα ή κάτι παρόμοιο. Ισως ψήνοντας και ποπ κορν στα ηφαίστεια του νόμιμου συζύγου της. Τέρας.
Είναι αβάσταχτη η αλήθεια των ανθρώπινων χαρακτήρων έτσι όπως μας τους σχεδιάζουν οι μύθοι, κι άλλο τόσο αβάσταχτη η ιστορία των γυναικών όπως διαφαίνεται στο τρελό αυτό παραμύθι. Ευτυχώς που τσακωνόμαστε για το αν η Ελένη ήταν μαύρη ή άσπρη και ξανθιά για να αλαφραίνει το πράγμα. Τι να λέμε, πόσο κτήματα υπήρξαν των αντρών ακόμα και οι βασίλισσες; Πόσο άβουλες και ανίσχυρες επί αιώνες, πόσο κάτι σαν νομίσματα λειτουργούσαν; Δεν αντέχεται.
Το καλοκαίρι ανεβαίνει στο Λονδίνο το μιούζικαλ «Hercules», κοινώς «Ηρακλής», εξ ολοκλήρου με μαύρους τραγουδιστές – απ’ ό,τι φαίνεται τουλάχιστον στις διαφημίσεις. Ελπίζω να γυριστεί και ταινία για να έχουμε να κάνουμε σοβαρές συζητήσεις για τον μαύρο Ηρακλή από φθινόπωρο.
