Βγαίνει σήμερα στις αίθουσες μια ταινία αληθινά διαφορετική, ένα ντοκυμαντέρ-τροφή για σκέψη και κάλεσμα για δράση για να ζήσουμε σε μια καλύτερη κοινωνία, κοιτώντας βαθιά μέσα μας: Από τι είμαστε φτιαγμένοι; ρωτά ο σκηνοθέτης Σιαμάκ Ετεμάντι, ακολουθώντας τον Άρη Κατσούλη, έναν νέο τετραπληγικό φοιτητή ψυχολογίας καθώς ξεκινά την πτυχιακή του πάνω στα στερεότυπα που περιβάλλουν τη σεξουαλικότητα των ατόμων με αναπηρία. Η έρευνά του μεταμορφώνεται σε ένα πενταετές προσωπικό ταξίδι. Αναζητώντας απαντήσεις για την επιθυμία, την οικειότητα και τη σεξουαλικότητα, ο Άρης συναντά ανθρώπους που αλλάζουν την οπτική του: από την κωμικό Κατερίνα Βρανά μέχρι τον Δημήτρη Ζώρζο, τον πρώτο επαγγελματία σεξουαλικό βοηθό στην Ελλάδα, και από νεαρά ζευγάρια στα πρώτα τους βήματα μέχρι συντρόφους ζωής που βίωσαν την απώλεια. Μια εξερεύνηση του έρωτα και του ερωτικού σώματος μέσα από το πρίσμα της αναπηρίας.
Θέλοντας να μάθουμε περισσότερα για την ταινία, αναζητήσαμε τον σκηνοθέτη της, τον γεννημένο στο Ιράν Σιαμάκ Ετεμάντι, που ήρθε στην Ελλάδα πριν από τρεις δεκαετίες και άφησε τις σπουδές στο Πολυτεχνείο για τα κινηματογραφικά μονοπάτια (Cavo d’Oro, 2012, Pari, 2020).
Στην ταινία σας, Από τι είμαστε φτιαγμένοι; συνδέετε την ευαλωτότητα του ανάπηρου σώματος με την ευαλωτότητα του ερωτευμένου ανθρώπου. Φτάσατε σε αυτή τη σκέψη μέσα από τις συζητήσεις με τον Άρη ή προέκυψε συναντώντας και άλλους ανθρώπους στην κατάστασή του;
Nομίζω ότι αυτή είναι μια σκέψη που λίγο-πολύ όλοι κουβαλάμε μέσα μας. Προσωπικά, με απασχολούν πολύ αυτά τα ζητήματα, γιατί αισθάνομαι ότι η εποχή μας, για κάποιο λόγο, προσπαθεί να βάζει τη θεωρία μπροστά σαν μια ασπίδα, σαν κάτι που μας προστατεύει από τα έντονα συναισθήματα, από την εμπλοκή, από τον πόνο, από μια – θα έλεγα – πιο πλούσια συναισθηματική ζωή. Αυτό το ένιωσα πολύ γρήγορα και στον χώρο που πραγματεύεται η ταινία, η αναπηρία. Υπάρχει συχνά η αντίληψη ότι οι ανάπηροι άνθρωποι «πρέπει να προστατευτούν». Στην πράξη, όμως, αυτός ο αποκλεισμός συχνά βαφτίζεται προστασία. Ταυτόχρονα, ένιωθα πως κι εμείς – κι εγώ ο ίδιος – διστάζουμε να δείξουμε την ευαλωτότητά μας. Κι όμως, αυτή ακριβώς είναι η συνθήκη που μας κάνει να ερωτευόμαστε πραγματικά: εκείνα τα ευάλωτα σημεία στον άλλον που μας συγκινούν. Δεν είναι μόνο η δύναμη, η κλασική ομορφιά στο άλλο σώμα που μας έλκει.
Αυτό το ευάλωτο σημείο του καθενός μας, όπως το αντιλαμβάνομαι, είναι το σημείο όπου μπορούμε να συνδεθούμε βαθιά με έναν άλλο άνθρωπο· εκεί όπου πραγματικά επικοινωνούμε. Γι’ αυτό και ένιωσα πως είχε σημασία να αναδειχθεί και κάτι ακόμη στην ταινία: η διάκριση ανάμεσα στη σωματική βλάβη και την αναπηρία. Όπως έχει ειπωθεί, η σωματική βλάβη είναι ένα πράγμα, ενώ η αναπηρία είναι κάτι διαφορετικό. Η αναπηρία είναι ο αποκλεισμός· ο τρόπος με τον οποίο κάποιος δεν μπορεί να συμμετέχει ισότιμα στην κοινωνική ζωή. Με την ίδια λογική, ένας άνθρωπος με την ίδια σωματική βλάβη είναι «πιο ανάπηρος» στην Ελλάδα απ’ ό,τι στη Σουηδία – όχι λόγω του σώματός του, αλλά επειδή οι κοινωνικές συνθήκες και οι δομές τον αποκλείουν με διαφορετικό τρόπο.
Μια ταινία που μιλά για τον έρωτα και την επιθυμία οφείλει να αφήνει χώρο για ζωή και για ελπίδα· όχι για να εξωραΐσει την πραγματικότητα, αλλά για να την προσεγγίσει ολόκληρη.
Πόσο εύκολο ήταν να σας εμπιστευτούν οι άνθρωποι με αναπηρία που προσεγγίσατε για να είναι στην ταινία σας;
Καταρχάς, βοήθησε πολύ η συνεργασία με τον Άρη και το γεγονός ότι επρόκειτο για μια ομαδική δουλειά. Κατά δεύτερο λόγο, βοήθησε ο χρόνος. Δεν ήταν μια δουλειά που έγινε στα γρήγορα· δεν ήμουν ένας περαστικός. Για να μιλήσω γι’ αυτό το θέμα, ειδικά επειδή δεν είχα προσωπική εμπειρία στο άμεσο περιβάλλον μου, έπρεπε πρώτα να καταλάβω και να κατανοήσω. Γι’ αυτό ένιωσα ότι χρειάζεται χρόνος: να συναντηθούμε, να μιλήσουμε, να με μάθουν και να καταλάβουν τι ακριβώς ψάχνω, πριν ζητήσω από τους ανθρώπους να με εμπιστευτούν. Ήθελα να μπορέσω να παρακολουθήσω τη ζωή τους. Δεν με ενδιέφερε ένα κλασικό ντοκιμαντέρ με συνεντεύξεις. Έτσι χτίστηκαν οι σχέσεις.
Επίσης, ένα ακόμη στοιχείο ήταν ότι οι άνθρωποι που βρίσκαμε με τον Άρη ήταν αρκετά συνειδητοποιημένοι. Αυτό σημαίνει ότι είχαν αποκτήσει την άνεση και την τόλμη να είναι ανοιχτοί και να μοιραστούν την προσωπική τους ζωή.
Μια γυναίκα με αναπηρία μπορεί, να είναι πιο απελευθερωμένη, ακριβώς επειδή δεν υπηρετεί με τον ίδιο τρόπο αυτή την ιδέα της αρρενωπότητας, της δύναμης και της επίδοσης.
Διαπιστώσατε κάνοντας αυτή την ταινία ότι τα πράγματα μπορεί να είναι ακόμη πιο δύσκολα για τις γυναίκες με αναπηρία που θέλουν να είναι ανοιχτές με τη σεξουαλικότητά τους, να την εκφράζουν, να διεκδικούν το σεξ, τη σχέση, το φλερτ;
Θα σας απαντήσω «ναι» και «όχι».
Από τη μία πλευρά, υπάρχει γενικά το ταμπού απέναντι στους ανάπηρους ανθρώπους: «έχουν τόσα σοβαρά προβλήματα, γιατί ασχολούνται με το σεξ;». Και όταν πρόκειται για ανάπηρη γυναίκα, αυτός ο περιορισμός γίνεται ακόμη πιο ασφυκτικός – όχι μόνο για τις ανάπηρες γυναίκες, αλλά γενικότερα για τις γυναίκες. Μέχρι σχετικά πρόσφατα, το να διεκδικήσει μια γυναίκα τη σεξουαλική της ικανοποίηση κουβαλούσε, και σε έναν βαθμό εξακολουθεί να κουβαλά, ντροπή ή ενοχή. Αυτό γίνεται ακόμη πιο έντονο όταν μεγαλώνει κανείς σε πιο συντηρητικά περιβάλλοντα ή όταν, για διάφορους λόγους – για παράδειγμα επειδή θεωρείται «ηλικιωμένη», κάτι που μπορεί να σημαίνει απλώς ότι έχει περάσει τα 55 – η απόλαυση μοιάζει να «μην της επιτρέπεται», σαν να είναι προνόμιο μόνο των νέων.
Από την άλλη, θα έλεγα και «όχι». Γιατί υπάρχει και μια άλλη διάσταση: οι λανθασμένες εικόνες που κουβαλάμε για το τι σημαίνει «καλός εραστής». Ιδίως για τους άντρες, αυτή η εσωτερικευμένη απαίτηση («πρέπει να είμαι έτσι, να κάνω αυτά τα πράγματα, με αυτόν τον τρόπο») μπορεί να λειτουργεί εγκλωβιστικά. Αντίθετα, μια γυναίκα με αναπηρία μπορεί, να είναι πιο απελευθερωμένη, ακριβώς επειδή δεν υπηρετεί με τον ίδιο τρόπο αυτή την ιδέα της αρρενωπότητας, της δύναμης και της επίδοσης. Μπορεί να είναι πιο ανοιχτή, να έχει αποδεχτεί το σώμα της όπως είναι, να έχει συμφιλιωθεί και αγαπήσει τον εαυτό της. Τουλάχιστον οι γυναίκες που συναντάμε στην ταινία μου μου έδωσαν την αίσθηση ότι βιώνουν τον έρωτα με έναν τρόπο αρκετά απελευθερωμένο. Και αυτό, για μένα, ήταν μια πολύ ευχάριστη έκπληξη και μεγάλη χαρά.
Ένας άνθρωπος με την ίδια σωματική βλάβη είναι «πιο ανάπηρος» στην Ελλάδα απ’ ό,τι στη Σουηδία – όχι λόγω του σώματός του, αλλά επειδή οι κοινωνικές συνθήκες και οι δομές τον αποκλείουν με διαφορετικό τρόπο.
Ο τίτλος Από τι είμαστε φτιαγμένοι; είναι βαθιά υπαρξιακός. Όταν ξεκινήσατε τα γυρίσματα, γνωρίζατε ήδη την απάντηση ή ήταν πρωτίστως η ερώτηση — «Από τι είμαστε φτιαγμένοι;» — κάτι που ρωτήσατε πρώτα τον εαυτό σας, μετά τα παιδιά που βλέπουμε στην ταινία, αλλά και τους ίδιους τους θεατές;
Από την αρχή ένιωθα ότι ένα σημαντικό μέρος της απάντησης βρίσκεται στις επιθυμίες μας, στην ερωτική μας υπόσταση. Αυτό ήταν κάτι που κουβαλούσα εξαρχής και, σε έναν βαθμό, ο λόγος που ξεκίνησε η ταινία. Μου φαινόταν αδιανόητο ότι αποκλείουμε μια τόσο μεγάλη ομάδα ανθρώπων ακριβώς γύρω από αυτό το κομμάτι της ζωής. Δεν μπορώ να φανταστώ τη δική μου ζωή χωρίς την ερωτική διάθεση, με όλη τη σημασία της λέξης.
Στην πορεία, όμως, ανακαλύψαμε πολλά περισσότερα. Κατά τη διάρκεια της ταινίας συνέβη κάτι καθοριστικό: ένας από τους βασικούς χαρακτήρες, ο Δημήτρης Ζώρζος, ο πρώτος Έλληνας σεξουαλικός βοηθός για ανάπηρα άτομα, έφυγε από τη ζωή. Εκεί συνειδητοποιείς πολύ έντονα ότι στη ζωή υπάρχει η αρχή, αλλά υπάρχει και το τέλος. Για μένα αυτό έκανε πολύ δύσκολη την ολοκλήρωση της ταινίας, γιατί υπήρχε πια μια βαθιά προσωπική σύνδεση. Δεν ξέρεις πώς να διαχειριστείς ένα τέτοιο γεγονός, ούτε στη ζωή σου ούτε μέσα στην ίδια την αφήγηση που χτίζεις.
Έτσι, η ερώτηση του τίτλου άρχισε να μου απαντιέται πιο καθαρά. Ναι, είμαστε φτιαγμένοι από επιθυμία, αλλά είμαστε φτιαγμένοι και από θρήνο. Από τον πόνο που βιώνουμε. Μια άλλη γυναίκα που συμμετείχε στην ταινία μου είπε κάτι πολύ όμορφο: μίλησε για έναν άνθρωπο που αγάπησε βαθιά και είπε πως μαζί του έζησε τις μεγαλύτερες χαρές της ζωής της, αλλά και τις μεγαλύτερες λύπες. Αυτό, για μένα, ήταν ένα μεγάλο μάθημα. Γιατί συχνά προσπαθούμε να αποφύγουμε τον πόνο και, με αυτόν τον τρόπο, φτωχαίνουμε τη ζωή μας. Η ταινία μου έμαθε ότι, για να τολμήσεις να ζήσεις μια πραγματικά γεμάτη ζωή, χρειάζεται να πεις «ναι» και στο δύσκολο κομμάτι. Να αντέξεις λίγο παραπάνω. Να μη ζεις μόνο με στόχο να μη «ξεβολευτείς».
Κάτι που νομίζω πρέπει να υπογραμμίσει κανείς, ως προτέρημα της ταινίας, είναι ότι υπάρχει μια πολύ ωραία ισορροπία: υπάρχει συναίσθημα, αλλά δεν υπάρχει μελόδραμα. Πώς προστατεύσατε αυτή την ισορροπία; Πώς το αποφύγατε;
Ήταν κάτι που το συζητήσαμε από την πρώτη στιγμή με τον Άρη. Ήταν ξεκάθαρο ότι δεν θέλαμε μια «στενάχωρη» ταινία ούτε μια ταινία που να στηρίζεται στη λύπηση ή στο εύκολο συναίσθημα. Με ένα τόσο φορτισμένο θέμα, ο κίνδυνος της συγκινησιακής ευκολίας είναι μεγάλος – γι’ αυτό και ο στόχος μας ήταν να μιλήσουμε καθαρά για τις δυσκολίες, αλλά αφήνοντας χώρο και για χιούμορ, ζωή και συγκίνηση που να είναι ουσιαστική, όχι κατασκευασμένη. Αυτό που μας ενδιέφερε ήταν να μη σταθούμε μόνο εκεί. Μια ταινία που μιλά για τον έρωτα και την επιθυμία οφείλει να αφήνει χώρο για ζωή και για ελπίδα· όχι για να εξωραΐσει την πραγματικότητα, αλλά για να την προσεγγίσει ολόκληρη.
Ταυτόχρονα, θέλαμε συνειδητά να αποφύγουμε την ηρωοποίηση και αυτό που ο Άρης πολύ σωστά ονόμασε inspiration porn. Οι άνθρωποι της ταινίας δεν υπάρχουν για να κάνουν τον θεατή να νιώσει «τυχερός» ή ανώτερος. Δεν είναι ήρωες, είναι άνθρωποι, με αντιφάσεις, επιθυμίες, άγχη και ελπίδες, όπως όλοι μας. Αυτό που μας ενδιέφερε ήταν να τους δούμε ως ισότιμους μέσα στην ίδια κοινή πραγματικότητα. Στο τέλος, τα ζητήματα που αναδεικνύονται – ο έρωτας, η επιθυμία, η ανάγκη για αποδοχή – μας αφορούν όλους. Όλοι είμαστε, με τον έναν ή τον άλλο τρόπο, στο ίδιο καράβι.
Δεν θέλαμε να κάνουμε μια πολιτική ταινία με τη στενή έννοια: ούτε καταγγελτική, ούτε διδακτική. Θέλαμε να ακολουθήσουμε προσωπικές ιστορίες. Και ακριβώς επειδή η προσέγγιση είναι προσωπική, επειδή υπάρχει συναίσθημα και εμπλοκή, τα κοινωνικά ζητήματα που διατρέχουν την ταινία αναδεικνύονται, νομίζω, με πολύ πιο ουσιαστικό τρόπο.
Πάνω στο θέμα που συζητάμε, το φέρνω ξανά στη σεξουαλικότητα και την ερωτική επιθυμία. Αυτή τη λάθος αντίληψη που συχνά έχουμε στο μυαλό μας — τι είναι τελικά ελκυστικό, πώς πρέπει να είμαι εγώ για να είμαι ελκυστικός — η ταινία μοιάζει να προσπαθεί να μας πει: «όχι, αυτή η ιδέα είναι λάθος». Κάθε σώμα έχει ομορφιά. Κάθε σώμα μπορεί να είναι ερωτικό και ελκυστικό, αρκεί να προσπεράσουμε μια παγιωμένη εικόνα που ίσως έχουμε χτίσει και να επιτρέψουμε και στον εαυτό μας να απολαύσει. Γιατί όσο μεγαλώνουμε – ακόμη κι αν δεν έχουμε κάποια σωματική βλάβη – όλοι αποκτούμε «βλάβες»: το σώμα μας αλλάζει. Και γιατί να πιστέψουμε ότι «το ερωτικό παιχνίδι τελείωσε πια»; Ότι δεν είμαι πια όμορφη; Ότι πρέπει να κάνω αυτό ή το άλλο, ακόμη και μια πλαστική, για να αξίζω την επιθυμία; Νομίζω πως, όπως λέμε ότι μια πόλη γίνεται καλύτερη όταν είναι πιο προσβάσιμη, έτσι και ο έρωτας γίνεται πιο «προσβάσιμος» όταν καταφέρνουμε να δούμε τα πράγματα αλλιώς.
Μιλώντας για τον τρόπο που βλέπουμε τα πράγματα, που συχνά είναι παγιωμένος, αναρωτιέμαι αν οι ιστορίες που διαλέγετε να διηγηθείτε στο σινεμά κινούνται ανάμεσα σε πατρίδες, ανάμεσα σε γλώσσες και πολιτισμούς. Ο τρόπος που αφηγείστε ιστορίες έχει να κάνει και με τη δική σας διαδρομή;
Ναι, σίγουρα. Η κινηματογραφική μου ζωή, η κινηματογραφική μου πατρίδα, είναι η Ελλάδα. Εδώ σπούδασα, εδώ έχω δουλέψει, εδώ κάνω τις ταινίες μου και εδώ ζω εδώ και πάνω από τριάντα χρόνια. Δεν έχω κάνει ποτέ σινεμά στο Ιράν, αλλά το κουβαλάω μέσα μου. Αυτό που λέτε για τις πατρίδες και τις γλώσσες ισχύει πολύ, γιατί η ιστορία, ο τρόπος που αντιλαμβάνεσαι τον κόσμο – και ιδιαίτερα ο τρόπος αφήγησης – περνούν μέσα από όσα κουβαλάς. Και στην Περσία υπάρχει μια τεράστια παράδοση στην ποίηση και την αφήγηση. Νιώθω ότι αυτή η βαθιά κουλτούρα, σίγουρα και υποσυνείδητα, βρίσκει τον τρόπο της να επηρεάζει τη δουλειά που κάνω.
Πόσο πολιτική είναι τελικά μια προσωπική ιστορία;
Νομίζω ότι μια προσωπική ιστορία είναι βαθιά πολιτική. Και ένα από τα πράγματα που μου δίνουν τη μεγαλύτερη χαρά είναι όταν άνθρωποι που βλέπουν την ταινία – ακόμη και πολύ μορφωμένοι άνθρωποι – μου λένε ότι έμαθαν πράγματα για ένα θέμα που νόμιζαν πως ήδη γνώριζαν. Από την αρχή είχαμε ξεκαθαρίσει ότι δεν θέλαμε να κάνουμε μια πολιτική ταινία με τη στενή έννοια: ούτε καταγγελτική, ούτε διδακτική. Θέλαμε να ακολουθήσουμε προσωπικές ιστορίες. Και ακριβώς επειδή η προσέγγιση είναι προσωπική, επειδή υπάρχει συναίσθημα και εμπλοκή, τα κοινωνικά ζητήματα που διατρέχουν την ταινία αναδεικνύονται, νομίζω, με πολύ πιο ουσιαστικό τρόπο. Εκεί βρίσκεται και ο ρόλος του κινηματογράφου: ο θεατής δεν «ενημερώνεται» απλώς, αλλά το βιώνει, το καταλαβαίνει αλλιώς και, με κάποιον τρόπο, το παίρνει μαζί του όταν φεύγει από την αίθουσα.
Όσο μεγαλώνουμε – ακόμη κι αν δεν έχουμε κάποια σωματική βλάβη – όλοι αποκτούμε «βλάβες»: το σώμα μας αλλάζει. Και γιατί να πιστέψουμε ότι «το ερωτικό παιχνίδι τελείωσε πια»;
Πιστεύετε ότι ο κινηματογράφος μπορεί ακόμη να μας μάθει να κοιτάμε τον συνάνθρωπό μας με περισσότερη κατανόηση;
Ναι, εκατό τοις εκατό. Πιστεύω ότι μια καλή ταινία είναι, πάνω απ’ όλα, μια ταινία που μας συγκινεί. Η συγκίνηση είναι το πιο σημαντικό στοιχείο. Ο κινηματογράφος δεν αλλάζει τον κόσμο άμεσα. Όμως, όταν ένα θέμα μας αγγίξει συναισθηματικά, γινόμαστε πιο ανοιχτοί: όταν αργότερα διαβάζουμε ένα άρθρο ή όταν προκύπτει ένα πολιτικό ζήτημα, είμαστε πιο έτοιμοι να πάρουμε θέση, γιατί έχουμε πια «γνωρίσει» αυτόν τον άνθρωπο. Και μετά μπορούν να έρθουν οι νόμοι, οι θεσμοί, οι οργανώσεις, οι πολιτικοί και να κάνουν το ουσιαστικό βήμα. Αλλά όλα ξεκινούν από μια συγκίνηση και μια σκέψη. Και ναι, ο κινηματογράφος μπορεί να το κάνει αυτό.
Στο ντοκυμαντέρ Από τι είμαστε φτιαγμένοι; συμμετέχουν οι Άρης Κατσούλης, Κωνσταντίνα Αλεξανδρίδου, Γιώργος Χριστάκης, Έλλη Μπογιάκη, Γωγώ Ρουκουτάκη, Θεανώ Κόντα, Μαρίζα Τερζοπούλου, Gerald Stakaj, Κατερίνα Βρανά, Δημήτρης Ζώρζος.
