Ο Ανδρέας Κουτέπας βρίσκεται στο Αφγανιστάν από τον Μάρτιο ως επικεφαλής της αποστολής των Γιατρών Χωρίς Σύνορα. Από εκεί περιγράφει την καθημερινότητα των γυναικών σε μια χώρα όπου η ζωή τους συρρικνώνεται μέρα με τη μέρα.
«Από τον Αύγουστο του 2021, όταν οι Ταλιμπάν κατέλαβαν την εξουσία στο Αφγανιστάν, μια σειρά διαταγμάτων απομακρύνει συστηματικά τις γυναίκες από τη δημόσια και κοινωνική ζωή. Η έξοδος από το σπίτι χωρίς άνδρα συνοδό απαγορεύεται. Η εργασία στους περισσότερους τομείς σταματά. Η εκπαίδευση κόβεται μετά την έκτη τάξη. Η παρουσία στον δημόσιο χώρο επιτρέπεται μόνο με καλυμμένα μαλλιά και πρόσωπο. Πρόκειται για ένα πλέγμα διαταγμάτων που, μαζί, περιορίζουν δραστικά την ίδια την ύπαρξη των γυναικών στη δημόσια σφαίρα.
Για εμάς, ως ιατρική ανθρωπιστική οργάνωση, ένας από τους πιο ανησυχητικούς περιορισμούς είναι η απαγόρευση εκπαίδευσης γυναικών και κοριτσιών στον τομέα της υγείας. Αυτό σημαίνει ότι σε λίγα χρόνια το Αφγανιστάν δεν θα έχει αρκετές γυναίκες γιατρούς, νοσηλεύτριες και μαίες – ούτε για το εθνικό σύστημα υγείας ούτε για οργανώσεις όπως οι Γιατροί Χωρίς Σύνορα.
Σε πολλές περιοχές της χώρας, οι άνδρες γιατροί δεν επιτρέπεται να εξετάζουν γυναίκες ασθενείς. Και ήδη σήμερα, οι γυναίκες επαγγελματίες υγείας είναι λίγες. Οι νέοι περιορισμοί καθιστούν αναπόφευκτη μια ακόμη βαθύτερη υγειονομική κρίση, αφήνοντας τον μισό πληθυσμό χωρίς ουσιαστική πρόσβαση σε ιατρική φροντίδα.
Από τον περασμένο Οκτώβριο, οι ανθρωπιστικές οργανώσεις που δραστηριοποιούνται στο πέρασμα Islam Qala, στα σύνορα Αφγανιστάν–Ιράν κοντά στη Herat, αντιμετωπίζουν σοβαρά εμπόδια. Το Ισλαμικό Εμιράτο του Αφγανιστάν επέβαλε αυστηρούς περιορισμούς στον αριθμό των γυναικών που επιτρέπεται να εργάζονται.
Εκεί όπου κάποτε εργάζονταν περισσότερες από εκατό γυναίκες, σήμερα επιτρέπεται να εργάζονται λιγότερες από δέκα. Η πρόσβαση των γυναικών σε βασικές υπηρεσίες υγείας περιορίζεται δραματικά.
Η «αστυνομία ηθών» και ο φόβος στην καθημερινότητα
Οι περιορισμοί αυτοί επιβάλλονται από το λεγόμενο «Υπουργείο για την Προώθηση της Αρετής και την Προστασία των Ηθών», γνωστό ως «αστυνομία ηθών». Περιπολεί σε δρόμους, καταστήματα και δημόσιες υπηρεσίες, ελέγχοντας και επιπλήττοντας όσους δεν συμμορφώνονται. Παρότι κάποιοι κανόνες αφορούν και τους άνδρες, οι γυναίκες είναι εκείνες που υφίστανται τις πιο βαριές συνέπειες.
Στο Περιφερειακό Νοσοκομείο της Herat -μία από τις δομές όπου δραστηριοποιούμαστε- η «αστυνομία ηθών» απαγόρευσε πρόσφατα την είσοδο σε γυναίκες που δεν ήταν «κατάλληλα καλυμμένες». Αρχικά, απαιτήθηκε η χρήση μπούρκας. Μετά από αντιδράσεις, το μέτρο χαλάρωσε σε κάλυψη κεφαλιού και ιατρική μάσκα.
Ακόμα κι έτσι, πολλές γυναίκες διστάζουν πλέον να αναζητήσουν ιατρική βοήθεια για τις ίδιες και τα παιδιά τους. Φτάνουν στα επείγοντα όταν η κατάσταση της υγείας τους έχει ήδη επιδεινωθεί σοβαρά και για κάποια παιδιά είναι πια αργά. Άλλες γυναίκες δεν φτάνουν ποτέ. Έχουμε δει γυναίκες που ταξίδεψαν δύο ή τρεις ώρες και τελικά δεν τους επετράπη η είσοδος στο νοσοκομείο λόγω «ακατάλληλης ενδυμασίας».
Οι γυναίκες με τις οποίες μιλάω είναι συναδέλφισσές μου. Εκτός εργασίας, η επικοινωνία μαζί τους είναι σχεδόν αδύνατη. Όταν συζητάμε, μιλούν για το μέλλον τους με απόγνωση. «Η ζωή μας έχει τελειώσει», λένε. «Δεν μπορούμε να μάθουμε, να εξελιχθούμε, να προοδεύσουμε».
Το ψυχολογικό κόστος αυτής της συστημικής βίας είναι τεράστιο: απόπειρες αυτοκτονίας, εξάρτηση από ψυχοτρόπα φάρμακα, αυξανόμενα περιστατικά άγχους και κατάθλιψης. Η ενδοοικογενειακή βία είναι εκτεταμένη και σχεδόν καμία κρατική υποστήριξη δεν υπάρχει. Στις 8 Δεκεμβρίου, μια 23χρονη γυναίκα, μέλος του ιατρικού προσωπικού των Γιατρών Χωρίς Σύνορα και μητέρα ενός δίχρονου παιδιού, φέρεται να δολοφονήθηκε από τον σύζυγό της. Η είδηση μας συγκλόνισε όλους.
Οι γυναίκες συνάδελφοί μας μοιράζονται καθημερινά ιστορίες βίας, που έχουν αυξηθεί από τότε που η αστυνομία ηθών ανακοίνωσε ότι οι άνδρες οφείλουν να «πειθαρχούν» τις συζύγους τους. Μετά τη δολοφονία, αυτό που μου έκανε εντύπωση ήταν η στωικότητα με την οποία οι άλλες γυναίκες συναδέλφισσες δέχτηκαν την είδηση. Όταν ρώτησα γιατί, απάντησαν απλά: «Δεν μας εκπλήσσει πια. Έχει γίνει κανονικότητα».
Ένα περιστατικό που με συγκίνησε βαθιά –επειδή συμβολίζει τον τρόπο με τον οποίο συντρίβονται τα όνειρα του μισού πληθυσμού– ήταν η απόφαση του Ισλαμικού Εμιράτου του Αφγανιστάν να απαγορεύσει σε όλες τις τελειόφοιτες φοιτήτριες Ιατρικής να συμμετάσχουν στις εξετάσεις πιστοποίησης. Φανταστείτε τα χρόνια προσπάθειας και θυσίας που κατέβαλαν αυτές οι νεαρές γυναίκες και τώρα στερούνταν τη δυνατότητα να γίνουν εξειδικευμένες επαγγελματίες υγείας.
Ως άνθρωπος με εντελώς διαφορετικό πολιτισμικό υπόβαθρο, μου είναι δύσκολο να κατανοήσω πλήρως την πραγματικότητα της ζωής των γυναικών εδώ και ακόμα πιο δύσκολο να αποδεχτώ το γεγονός ότι τέτοιου είδους περιορισμοί έχουν γίνει κανονικότητα. Μου πήρε χρόνο να συνειδητοποιήσω πόσο βαθιά και οδυνηρή είναι αυτή η βίαιη διαχωριστική πολιτική.
Αυτό που συμβαίνει στο Αφγανιστάν δεν είναι απλώς μια πολιτισμική ιδιαιτερότητα, ούτε κάτι που οι γυναίκες έχουν αποδεχτεί παθητικά λόγω «παράδοσης». Πολλές γυναίκες έχουν όνειρα και φιλοδοξίες, όπως να ακολουθήσουν καριέρα στον τομέα της υγείας ή και αλλού για να συνεισφέρουν στην κοινωνία τους. Ωστόσο, αντιμετωπίζουν σημαντικούς περιορισμούς, που τις εμποδίζουν να πραγματοποιήσουν αυτούς τους στόχους.
Ως ιατρική ανθρωπιστική οργάνωση τονίζουμε συνεχώς ότι η απαγόρευση της εκπαίδευσης των γυναικών ενδέχεται να στερήσει τη χώρα από γυναίκες εργαζόμενες στον τομέα της υγείας. Εάν αυτό συνεχιστεί, πιστεύουμε ότι μέσα σε 10-15 χρόνια – όταν οι σημερινές επαγγελματίες γυναίκες συνταξιοδοτηθούν ή αποχωρήσουν – μπορεί να υπάρξει σοβαρή έλλειψη γυναικείου ιατρικού προσωπικού, θέτοντας το ήμισυ του πληθυσμού σε κίνδυνο να χάσει την πρόσβαση στην υγειονομική περίθαλψη. Ωστόσο, μέχρι στιγμής, οι εκκλήσεις μας έχουν μείνει χωρίς απάντηση. Εμείς ως Γιατροί Χωρίς Σύνορα διοργανώνουμε εκπαιδευτικά σεμινάρια για το γυναικείο προσωπικό, με σκοπό να υποστηρίξουν την επαγγελματική τους ανάπτυξη και να ενισχύσουν τις ιατρικές τους δεξιότητες.»
Ο Ανδρέας Κουτέπας έχει συμμετάσχει σε ανθρωπιστικές αποστολές των Γιατρών Χωρίς Σύνορα στο Μαλάουι, την Αιθιοπία, την Υεμένη, το Νότιο Σουδάν, την Ουκρανία, τη Νιγηρία και την Ινδία. Από τον Μάρτιο βρίσκεται στο Αφγανιστάν ως επικεφαλής της αποστολής. Οι Γιατροί Χωρίς Σύνορα υλοποιούν επτά προγράμματα στη χώρα, κυρίως σε νοσοκομεία, με έμφαση στην αναπαραγωγική υγεία, τη φυματίωση, την επείγουσα ιατρική και την πρωτοβάθμια φροντίδα. Πρόκειται για μία από τις μεγαλύτερες αποστολές παγκοσμίως, με περισσότερα από 3.500 άτομα ντόπιο και 120 διεθνές προσωπικό.
