Ήμασταν σίγουροι εδώ και μήνες ότι στο φετινό καλοκαίρι θα κυριαρχούσε στις pop culture συζητήσεις η ταινία «The Odyssey». Αυτό που ίσως δεν είχαμε προβλέψει ήταν η παγκόσμια στροφή του αναγνωστικού κοινού στο ίδιο το ομηρικό έπος, που έχει μεταφραστεί σε πάρα πολλές γλώσσες στον κόσμο και πλέον αποτελεί το βιβλίο του μήνα σε δεκάδες λέσχες ανάγνωσης.
Σύμφωνα με στοιχεία του εκδοτικού οίκου Penguin Classics, οι πωλήσεις της Οδύσσειας έχουν εκτοξευτεί τον τελευταίο καιρό, ενώ πολλοί αναγνώστες άρχισαν να προετοιμάζονται αναγνωστικά για την ταινία του Christopher Nolan ήδη από τον περασμένο Δεκέμβριο, όταν κυκλοφόρησε το πρώτο της trailer.
Υπάρχουν εκεί έξω πολλές μεταφράσεις της Οδύσσειας, κάποιες έμμετρες και κάποιες όχι, μία ωστόσο είναι αυτή που έχει ξεχωρίσει το τελευταίο χρονικό διάστημα στις πωλήσεις και μάλιστα πρόκειται για την πρώτη μεταφρασμένη στα αγγλικά Οδύσσεια από γυναίκα.
View this post on Instagram
Η Emily Wilson γεννήθηκε στην Οξφόρδη το 1971, πραγματοποίησε κλασικές σπουδές και σήμερα είναι καθηγήτρια στο Πανεπιστήμιο της Πενσιλβάνια. Κυκλοφόρησε τη δική της εκδοχή του ομηρικού έπους το 2017, εισάγοντας σε αυτό στοιχεία που το καθιστούν πιο προσιτό στη γυναίκα αναγνώστρια του σήμερα. Αξίζει να σημειωθεί ότι οι πωλήσεις του βιβλίου έχουν αυξηθεί, σε σχέση με τον περασμένη Δεκέμβριο, κατά 40% και δείχνουν συνεχώς ανοδική τάση.
Η ίδια δήλωσε, αφού είδε την ταινία του Nolan σε μία από τις πρώτες προβολές, πως της έλειψαν από αυτή διάφορα στοιχεία, όπως οι θεοί, πλην της Αθηνάς, ωστόσο δήλωσε ότι στηρίζει το καλλιτεχνικό αποτέλεσμα του σκηνοθέτη, που είναι και συμπατριώτης της.
Τι είναι αυτό που κάνει τη μετάφραση της Wilson να ξεχωρίζει; Καταρχάς η ίδια η Wilson, που δεν μοιάζει με το στερεότυπο του καθηγητή κλασικών σπουδών, όπως φαίνεται ξεκάθαρα στο πιο κάτω βίντεο, όπου απαγγέλλει τους πρώτους στίχους του ομηρικού έπους από το πρωτότυπο.
View this post on Instagram
Σύμφωνα με τη συγγραφέα Madeline Miller, στη μετάφραση η Wilson δημιούργησε ένα όμορφο τέμπο, χρησιμοποιώντας όμως τον ιαμβικό δεκαπεντασύλλαβο και καταφέρνοντας γράψει τον ίδιο αριθμό στίχων με τον Όμηρο (όποιος/ οι κι αν ήταν τελικά). Για να συμβεί αυτό, σύμφωνα με τον δημοσιογράφο Colin Burrow, δούλεψε αρκετά το λεξιλόγιό της, καταφεύγοντας σε μονοσύλλαβες λέξεις, για λόγους οικονομίας του κειμένου. Το τελικό αποτέλεσμα έχει ευχάριστο ρυθμό, είναι όμως απαλλλαγμένο από οποιαδήποτε πομπώδη υφολογικά στοιχεία που θα μπορούσαν να ξενίσουν τον σύγχρονο αναγνώστη.
Πέραν της μορφής της μετάφρασης, η Wilson «καθάρισε το κείμενο» από τα κατάλοιπα μεταφράσεων προηγούμενων δεκαετιών και αιώνων, που είχαν συσσωρεύσει στο νόημα ακόμα περισσότερα σεξιστικά στοιχεία από αυτά που εκ των πραγμάτων διαθέτει, καθώς και «βικτοριανούς ευφημισμούς», όπως παρατήρησε η δημοσιογράφος Annalisa Quinn. Έτσι η Wilson παρέδωσε ένα κείμενο που μπορεί να δημιουργήσει έναν πιο άμεσο διάλογο με τον αναγνώστη, ειδικά αν αυτός έρχεται για πρώτη φορά σε επαφή με τον Όμηρο.
View this post on Instagram
Τέλος, η Miller επέλεξε να μεταφράσει τον πρώτο στίχο ως εξής: «Πες μου για έναν περίπλοκο άνθρωπο» (σε ελεύθερη δική μας μετάφραση, με το δικό της κείμενο να λέει ‘Tell me about a complicated man’). Με αυτό τον τρόπο διαφοροποιήθηκε από όλες τις προηγούμενες μεταφράσεις ως προς τη λέξη «πολύτροπος», αυτός δηλαδή που μηχανεύεται πολλά τεχνάσματα, θέτοντας έναν εντελώς διαφορετικό τόνο για την μετέπειτα ερμηνεία αυτής της πολυσύνθετης προσωπικότητας που ακούει στο όνομα Οδυσσέας – κάτι που σε μεγάλο βαθμό έκανε μετέπειτα και ο Nolan, με τον δικό του, βέβαια, τρόπο.
H Wilson μετέφρασε το 2023 και την Ιλιάδα, και κάτι μάς λέει πως, όσοι αγαπάμε να εξερευνούμε τις μεταφράσεις, θα την πάρουμε σύντομα στα χέρια μας, κι ας μην έχει ο Nolan κάποια πρόθεση να τη μεταφέρει στη μεγάλη οθόνη.
Σε έναν λογοτεχνικό κόσμο όπου κυριαρχεί η ανδρική παρουσία – μιλάμε για τη μετάφραση αυτή τη στιγμή – περιπτώσεις όπως αυτή της Wilson είναι θαυμαστές και ανοίγουν πόρτες για την κάθε γυναίκα που διστάζει να καταπιαστεί με ένα γνωστικό αντικείμενο που μέχρι πριν λίγα χρόνια ήταν σχεδόν αποκλειστικότητα ενός μόνο φύλου.
