Υπάρχει μια σκηνή στη σειρά Ντόλτσε Βίτα (ο Christopher Nolan δεν σχετίζεται με αυτήν, καθώς τότε γύριζε ακόμα ταινίες μικρού μήκους), όπου η Κατιάνα Μπαλανίκα, υποδυόμενη την Σάσα Παπαδήμα, επιχειρεί να φλερτάρει με έναν φιλόλογο. Στην προσπάθειά της να δείξει ότι ασχολείται με τη λογοτεχνία, όταν ο φιλόλογος τη ρωτάει ποιο είναι το βιβλίο που διαβάζει εκείνη την περίοδο, η Σάσα απαντά πως έχει εστιάσει στον Όμηρο. «Από το πρωτότυπο, φαντάζομαι», τής απαντά ο φιλόλογος, ονόματι Στέφανος. «Ε βέβαια, εγώ το αντίγραφο, ούτε να το δω μπροστά μου», του αντιτείνει εκείνη και ο τηλεθεατής γελάει κάθε φορά με τον τρόπο που οι σεναριογράφοι, Αλέξανδρος Ρήγας και Λευτέρης Παπαπέτρου, προσέγγισαν μια σκηνή ανάμεσα σε ένα πρόσωπο που θέλει να δείξει πως διαθέτει μόρφωση και σε ένα άλλο που αγαπάει μεν γνησίως τη λογοτεχνία, πέφτει όμως καμιά φορά στην παγίδα του φορμαλισμού.
Αυτή την περίοδο, που η Οδύσσεια του Nolan προβάλλεται στις κινηματογραφικές αίθουσες ανά τον κόσμο, υπάρχουν εκεί έξω πολλοί άνθρωποι που πείθονται (από την Zendaya, από τον Matt Damon, από την επιτυχημένη promo tour, δεν έχει σημασία από τι, σε κάθε περίπτωση) να διαβάσουν το ογκώδες, πολύπλοκο ομηρικό έπος, πιθανότατα για πρώτη φορά στη ζωή τους, και για έναν ακόμα πολύ απλό λόγο: δεν το διδάσκονται στο σχολείο, όπως συμβαίνει στην Ελλάδα. Τη μακρινή δεκαετία του 1990, στην α΄ Γυμνασίου, περνούσαμε έναν ολόκληρο χρόνο παρέα με τον Οδυσσέα, χωρίς καν να προλαβαίνουμε τη μελέτη όλων των ραψωδιών, σε μια πρώτη επαφή με το μεταφρασμένο στα νέα ελληνικά κείμενο, που θα μας έδινε τα θεμέλια για να χτίσουμε τις μετέπειτα κλασικές σπουδές μας, τουλάχιστον σε επίπεδο υποχρεωτικής εκπαίδευσης.
Στο εξωτερικό και ειδικά στις ΗΠΑ όπου η κινηματογραφική Οδύσσεια έχει ξεκινήσει να κάνει πάταγο, ο αναγνώστης που θέλει να μάθει περισσότερα για τον πρωταγωνιστή του έπους και να ξεκαθαρίσει στο μυαλό του τι «πραγματικά» (δηλαδή στη φαντασία του Ομήρου) συνέβη με την επιστροφή του στην Ιθάκη, είναι αναγκασμένος να διαβάσει κάποια από τις αγγλικές μεταφράσεις. Ποια, όμως, είναι η κατάλληλη για τον κάθε άνθρωπο; Μία εύστοχη μετάφραση, σε ύφος που ταιριάζει με τον χαρακτήρα και τις προσλαμβάνουσες κάθε αναγνώστη μπορεί είτε να τον κάνει να ερωτευτεί το κείμενο, είτε να τον απομακρύνει για πάντα από αυτό. Επίσης, εδώ υπεισέρχεται το ερώτημα «τι είναι τελικά εύστοχη μετάφραση» – αν υπάρχει κάτι τέτοιο – και κατά πόσο η πιστότητα της απόδοσης του αρχικού κειμένου πρέπει να είναι ο κύριος άξονας γύρω από τον οποίο χτίζεται η μετάφραση.
Η αλήθεια είναι πως εμείς ως μαθητές, είχαμε λυμένο το πρόβλημά μας. Η μετάφραση που είχε εγκρίνει το Υπουργείο Παιδείας ήταν αυτή του Ζήσιμου Σϊδερη. Επρόκειτο για ένα βιβλίο που ταλαιπωρούσαμε μία ολόκληρη χρονιά στις σχολικές μας τσάντες. Φυσικά υπήρχαν και άλλες επιλογές, αλλά τα δημόσια σχολεία τουλάχιστον αυτό δίδασκαν. Ο Αμερικανός, ο Βρετανός, ο Γάλλος, ο Ισπανός αναγνώστης, που θέλουν να πάρουν μια γεύση νόστου (μια φράση πλεοναστική που όμως θεωρώ ότι ταιριάζει στην περίσταση), τι μπορούν να κάνουν ως προς την επιλογή του κατάλληλου κειμένου;
Τα ξένα μέσα, όπως οι NY Times, έχουν ήδη κυκλοφορήσει άρθρα και βίντεο όπου ειδικοί στα ομηρικά έπη προτείνουν διαφόρων ειδών μεταφράσεις, ανάλογα με το τι αναζητά κάθε αναγνώστης, πιστότητα στο πρωτότυπο, πρωτοτυπία στην απόδοση, ευκολότερη κατανόηση, ποπ προσέγγιση, κ.λπ. Στο μεταξύ, όσο επανέρχονται στις βιτρίνες των βιβλιοπωλείων αυτές οι εκδόσεις, τόσο ξεφυτρώνουν καινούργιες εκδοχές της Οδύσσειας, όπως αυτή του Stephen Fry, η οποία μάλιστα κυκλοφόρησε πρόσφατα στα ελληνικά από τις Εκδόσεις Πατάκη, σε μετάφραση Πέτρου Γεωργίου.
«Tell me about a complicated man», λέει η Emily Wilson στη μετάφραση που κυκλοφόρησε στα αγγλικά το 2017. Το «Ἄνδρα μοι ἔννεπε, Μοῦσα, πολύτροπον» του πρωτοτύπου έγινε εδώ μια απλή, αλλά ζουμερή φράση, όπου η μεταφράστρια ζητά από τη Μούσα να της μιλήσει για έναν πολύπλοκο άνδρα, η ιστορία του οποίου έχει εμπνεύσει κυριολεκτικά εκατοντάδες άλλα γραπτά έργα στον κόσμο. Αυτά, βέβαια, ξαναλέω πως είναι προβλήματα όσων δεν μιλούν ελληνικά, διότι στη δική μας περίπτωση μπορούμε, αν θέλουμε να επισκεφτούμε ξανά το κλασικό αυτό κείμενο, είτε να ξεθάψουμε από το πατάρι εκείνο το σχολικό βιβλίο, είτε να βρούμε τη μετάφραση των Ι. Θ. Κακριδή και Ν. Καζαντζάκη από τις Εκδόσεις Εστία ή το Ίδρυμα Μανόλη Τριανταφυλλίδη, ή του Δ. Μαρωνίτη, ομοίως από τις Εκδόσεις του Ιδρύματος Τριανταφυλλίδη, είτε να αναζητήσουμε ένα αντίτυπο της Οδύσσειας από τις Εκδόσεις Κάκτος, σε μετάφραση Παναγιώτη Γιαννακόπουλου, είτε να πάμε σε μια πολύ ποπ εκδοχή της και να επιλέξουμε τη βερσιόν του Αύγουστου Κορτώ, Μια Έξαλλη Οδύσσεια, από τις Εκδόσεις Πατάκη.
Τώρα, αν κάποιοι θέλουν να ακολουθήσουν το παράδειγμα της Σάσας Παπαδήμα, υπάρχει πάντα και το πρωτότυπο, απλά αυτό ίσως τους πάρει λίγο παραπάνω χρόνο ανάγνωσης από ό,τι το αναμενόμενο: αν έκανε δέκα χρόνια ο Οδυσσέας να βρει την Ιθάκη, περίπου τόσα θα κάνει κάποιος – εκτός αν έχει σπουδάσει κλασική φιλολογία – για να διαβάσει και να καταλάβει το ομηρικό έπος στα αρχαία ελληνικά, δεδομένου ότι πρέπει παράλληλα να αρχίσει να τα μελετά ανεξάρτητα του κειμένου.
View this post on Instagram
Χάνουν κάτι από το κείμενο όσοι δεν μιλούν τη γλώσσα στην οποία γράφτηκε; Προφανώς, όπως χάνουμε κι εμείς που η μητρική γλώσσα μας είναι η μετεξέλιξη αυτής του Ομήρου, θεωρώ όμως ότι έχει μεγαλύτερη σημασία, στην προσπάθεια κάποιου να διαβάσει την Οδύσσεια, το να «πιάσει» όλα όσα συμπεριλήφθηκαν σε αυτήν, από το πραγματικό νόημα των περιπετειών μέχρι τα ηθικά ζητήματα που είναι διασκορπισμένα σε όλο το κείμενο και απασχολούν την ανθρωπότητα εδώ και χιλιάδες χρόνια. Η ύπαρξη και μόνο ενός τέτοιου κλασικού έργου στα ελληνικά είναι μία ευτυχής συγκυρία που μπορούμε να εκμεταλλευτούμε για την ψυχαγωγία μας. Γενικότερα, ωστόσο καθένας ας διαβάσει, αν θέλει, την Οδύσσεια κι ας καταλάβει ό,τι θέλει, όποια κι αν είναι η μητρική του γλώσσα. Η Μούσα θα πει αυτά που ξέρει, η μετάφραση στην πραγματικότητα είναι μόνο δική μας.
