Σε ένα ενιαίο, σχεδόν κινηματογραφικό εκθεσιακό περιβάλλον, όπου η σύγχρονη κεραμική συνυπάρχει με τη μνήμη των λίθων, το φως του Αιγαίου, τις πολλαπλές ιστορικές στρώσεις της πόλης και τη διαρκή κίνηση της Μεσογείου, η δεύτερη Biennale of Contemporary Keramics (BCK), με τίτλο «Where the Day Starts / Εκεί που Αρχίζει η Μέρα», συνεχίζεται έως τις 31 Οκτωβρίου στη Μεσαιωνική Πόλη της Ρόδου, μνημείο παγκόσμιας πολιτιστικής κληρονομιάς της UNESCO.
Η BCK 2026 απλώνεται σε πέντε εμβληματικούς αρχαιολογικούς και ιστορικούς χώρους της Μεσαιωνικής Πόλης: το Αρχαιολογικό Μουσείο Ρόδου, την Οπλοθήκη de Milly, την Κοσμητική Συλλογή Ρόδου, την Παναγία του Κάστρου και την πλατεία Κλεοβούλου του Παλατιού του Μεγάλου Μαγίστρου. Ο επισκέπτης ακολουθεί τη διαδρομή που χάραξαν οι επιμελήτριες της έκθεσης, Σταματία Δημητρακοπούλου, Λουκία Θωμοπούλου και Ανίσα Τουατί, σε μια Χώρα των Κεραμικών Θαυμάτων από την οποία δεν θέλει να ξεφύγει.
Ο τίτλος «Εκεί που Αρχίζει η Μέρα» αντλεί από τη μυθολογική και γεωγραφική θέση της Ρόδου, στο ανατολικότερο άκρο της Ελλάδας, εκεί όπου, σύμφωνα με την αρχαιοελληνική φαντασία, το φως κάνει την πρώτη του εμφάνιση. Ο Ήλιος, σύμβολο ζωής, μεταμόρφωσης, ενέργειας και αναγέννησης, διατρέχει τη φετινή Biennale σαν αόρατη κλωστή. Φωτίζει τις σχέσεις ανάμεσα στο αρχαίο και το σύγχρονο, στο εύθραυστο και το ανθεκτικό, στο χειροποίητο και το μνημειακό, στο προσωπικό και το συλλογικό. Η φετινή διοργάνωση συγκεντρώνει 42 καλλιτέχνες από 18 χώρες, συνθέτοντας ένα πολυφωνικό πεδίο σύγχρονων πρακτικών. Η κεραμική αντιμετωπίζεται όχι μόνο ως εφαρμοσμένη τέχνη ή ως τεχνική συνδεδεμένη αποκλειστικά με την παράδοση, αλλά ως ένα δυναμικό μέσο σκέψης. Ως γλώσσα που μπορεί να μιλήσει για το σώμα, τη μνήμη, τον τόπο, την ιστορία, την αρχιτεκτονική, τη μετανάστευση, την οικειότητα, την κατοίκηση, τη φθορά και την επιθυμία. Ο πηλός, ένα από τα αρχαιότερα υλικά του ανθρώπου, επιστρέφει εδώ ως απολύτως σύγχρονο μέσο έκφρασης.
Για τη Λουκία Θωμοπούλου, η BCK είναι μια πλατφόρμα συνάντησης. «Η Biennale φέρνει κοντά φωνές από όλη τη Μεσόγειο μέσα από ένα κοινό υλικό», λέει. Η Μεσόγειος αντιμετωπίζεται ως χώρος συνδέσεων, διαφορών και διαρκούς ανταλλαγής. Σε αυτό το πλαίσιο, η κεραμική αποκτά μια ιδιαίτερη βαρύτητα. Είναι ένα υλικό με βαθιές ρίζες στον μεσογειακό πολιτισμό, αλλά την ίδια στιγμή ένα πεδίο όπου οι σύγχρονοι καλλιτέχνες μπορούν να επαναδιαπραγματευτούν την παράδοση, να την αμφισβητήσουν, να την επεκτείνουν και να τη φέρουν σε επαφή με τα ερωτήματα του σήμερα. Αυτός είναι και ένας από τους λόγους για τους οποίους η Ρόδος, η Μεσαιωνική της Πόλη, με τα τείχη, τα περάσματα, τις αυλές, τα μνημεία, τις σκιές και τα ξαφνικά ανοίγματα στο φως, δίνει στα έργα μια δεύτερη ανάγνωση. «Δεν πρόκειται απλώς για μια έκθεση, αλλά για μια εμπειρία που μπορεί να υπάρξει μόνο εδώ», σημειώνει η Θωμοπούλου. Τα έργα τοποθετούνται σε άμεση σχέση με τους χώρους που τα φιλοξενούν δημιουργώντας ένα είδος συνομιλίας που δεν θα μπορούσε να αναπαραχθεί αλλού.
Η Ανίσα Τουατί ενθουσιάζεται με αυτή τη συνάντηση ανάμεσα στο παρελθόν και το παρόν. Αυτό που κάνει ιδιαίτερη την παρουσίαση σύγχρονης τέχνης σε ιστορικούς χώρους, εξηγεί, είναι ότι οι χώροι αυτοί είναι ήδη φορτισμένοι με ιστορία, μνήμη και νόημα. Δεν πρόκειται για ουδέτερα περιβάλλοντα. «Απορροφούν, αντανακλούν και κάποιες φορές διαταράσσουν αυτό που ήδη υπάρχει», σημειώνει. Έτσι δημιουργείται ένας διαφορετικός τρόπος προσοχής: ο θεατής κινείται διαρκώς ανάμεσα στο παρελθόν και το παρόν.
Σε τέτοιους ιστορικούς χώρους οι καλλιτέχνες δεν μπορούν να λειτουργήσουν σαν να βρίσκονται σε ένα λευκό, ουδέτερο δωμάτιο. Καλούνται να εμπλακούν άμεσα με την αρχιτεκτονική και τις ιστορίες της. Τα έργα, όπως λέει η Τουατί, «δεν μπορούν να παραμείνουν αυτόνομα· πρέπει να διαπραγματευτούν, να προσαρμοστούν και τελικά να γίνουν σώμα με τη δομή». Από αυτή τη διαδικασία γεννιέται μια σχεδόν οικεία σχέση ανάμεσα στο έργο και τον τόπο. Το παρελθόν δεν παραμένει κάτι μακρινό, αλλά μετατρέπεται σε υλικό με το οποίο οι καλλιτέχνες δουλεύουν επηρεάζοντας τόσο τον τρόπο με τον οποίο υπάρχει το ίδιο το έργο όσο και τον τρόπο με τον οποίο ο επισκέπτης βιώνει τον χώρο.
Αυτό αποκτά ακόμη μεγαλύτερη σημασία επειδή πολλά από τα έργα της φετινής Biennale είναι νέες αναθέσεις και site-specific. Οι καλλιτέχνες δεν τοποθετούν απλώς έργα σε εντυπωσιακά ιστορικά περιβάλλοντα, αλλά ανταποκρίνονται σε αρχιτεκτονικές που φέρουν μνήμη, συμβολισμούς και ιστορικό βάρος. Η Vuslat αναπτύσσει ένα σώμα δουλειάς μέσα σε τζαμί του 15ου αιώνα, συνομιλώντας με τη χωρική και εσωτερική του διάσταση. Η Elif Uras αντλεί από τις κεραμικές παραδόσεις της Ρόδου και του Ιζνίκ, επαναφέροντας μοτίβα του Ήλιου και της Σελήνης. Ο Malek Gnaoui δημιουργεί την εγκατάστασή του στο ίδιο το νησί, εντάσσοντάς τη στους κήπους του Αρχαιολογικού Μουσείου, ενώ η Lucille Uhlrich αναπτύσσει ένα έργο γύρω από τον Ήλιο σε διάλογο με τα σιντριβάνια του μουσείου. Ο Robert Brambora προτείνει μια νέα εγκατάσταση με τη μορφή κεραμικών επίπλων, σχολιάζοντας τον τουρισμό και την εποχική ζωή.
Σε αρχιτεκτονική κλίμακα, το «A House Awaits» της Meriem Chabani και της Gorbon Ceramics στην πλατεία Κλεοβούλου του Παλατιού του Μεγάλου Μαγίστρου, παίρνει τη μορφή μιας εφυαλωμένης πλίνθινης δομής που αντηχεί το φως και τη θάλασσα στο Παλάτι των Ιπποτών, ενώ η Zoë Paul συλλαμβάνει μια έκθεση που κατοικεί σε ολόκληρο το Κατάλυμα της Γαλλίας. Σε κάθε περίπτωση, το έργο διαμορφώνεται από τον τόπο. Μπαίνει σε έναν άμεσο, συχνά σχεδόν οικείο διάλογο με την ιστορία, τη δομή και την ατμόσφαιρά του. Η σύγχρονη κεραμική, όπως την ορίζει η Λουκία Θωμοπούλου, δεν περιορίζεται από τη χρήση ή την παράδοση. «Για εμένα, η σύγχρονη κεραμική ορίζεται από τον τρόπο προσέγγισης», λέει. Είναι ένα πεδίο όπου οι καλλιτέχνες χρησιμοποιούν τον πηλό για να εκφράσουν ιδέες, χωρίς να εγκλωβίζονται στις συμβάσεις του χρηστικού αντικειμένου. Μπορεί να πάρει τη μορφή γλυπτικής, εγκατάστασης, αρχιτεκτονικής παρέμβασης ή αντικειμένων που διατηρούν μια λειτουργικότητα. Αυτό που την κάνει σύγχρονη δεν είναι μόνο η μορφή της, αλλά η σχέση της με σημερινά ζητήματα, με προσωπικές και συλλογικές ιστορίες, με τον κόσμο όπως τον βιώνουμε τώρα. Την ίδια στιγμή, διατηρεί μια βαθιά σχέση με το παρελθόν. Κάθε κεραμικό αντικείμενο εμπεριέχει χρόνο: τον χρόνο της γης, της φωτιάς, του χεριού, της αναμονής, της μεταμόρφωσης.
Παράλληλα με την Κεντρική Έκθεση, η BCK 2026 αναπτύσσει ένα πλούσιο πρόγραμμα δράσεων που εκτείνεται σε όλη τη διάρκεια των πέντε μηνών της διοργάνωσης. Περιλαμβάνει καλλιτεχνικές φιλοξενίες, performances, επιστημονικές ομιλίες και παρουσιάσεις, προβολές ταινιών και ντοκιμαντέρ, workshops, εκπαιδευτικά προγράμματα για μαθητές, φοιτητές και εκπαιδευτικούς, ξεναγήσεις στη Μεσαιωνική Πόλη, δέκα επιμελημένες ξεναγήσεις στην έκθεση και συμμετοχικές δράσεις για το ευρύ κοινό. Στο πλαίσιο της διοργάνωσης απονέμονται επίσης βραβεία που αναγνωρίζουν τη συμβολή στη σύγχρονη κεραμική δημιουργία δίνοντας έμφαση στην καλλιτεχνική έρευνα, στην καινοτομία και τη σχέση με το σύγχρονο πολιτισμικό περιβάλλον. Παράλληλα, τιμώνται για τη συνολική τους προσφορά οι καλλιτέχνες Κώστας Νεοφύτου από τη Ρόδο και Μένανδρος Παπαδόπουλος από την Αθήνα, υπογραμμίζοντας τη σύνδεση της Biennale με τη συνέχεια, τη γνώση και την τοπική μνήμη της κεραμικής τέχνης.
Η BCK 2026 αποτελεί συνέχεια της πρώτης διοργάνωσης, που πραγματοποιήθηκε το 2024 στη Σαντορίνη προσελκύοντας δεκάδες χιλιάδες επισκέπτες και την υποστήριξη σημαντικών θεσμικών και ιδιωτικών φορέων. Ο νομαδικός χαρακτήρας της Biennale παραμένει βασικό στοιχείο της ταυτότητάς της. «Υπάρχουν ακόμη πολλά μέρη να εξερευνήσουμε και να αναδείξουμε μέσα από την Biennale», λέει η Λουκία Θωμοπούλου, αφήνοντας ανοιχτό το μέλλον ενός θεσμού που κινείται, μετατοπίζεται και ξαναγεννιέται μέσα από το περιβάλλον που τον φιλοξενεί.
Στη Ρόδο η Biennale βρίσκει έναν τόπο που μοιάζει ιδανικός γι’ αυτή τη συνάντηση. Έναν τόπο-σταυροδρόμι, όπου η Ανατολή και η Δύση, η Μεσόγειος και το Αιγαίο, η ιστορία και ο τουρισμός, η μνήμη και η καθημερινότητα συνυπάρχουν με τρόπο συχνά αντιφατικό. Μέσα σε αυτό το περιβάλλον, η σύγχρονη κεραμική λειτουργεί ως ένας ήσυχος αλλά επίμονος τρόπος να ξαναδούμε την πόλη.
Το «Where the Day Starts / Εκεί που Αρχίζει η Μέρα» είναι, τελικά, μια πρόταση περιήγησης, ένας διάλογος ανάμεσα στον πηλό και την πέτρα, μια εμπειρία που κάνει τον επισκέπτη να κινείται μέσα στον χρόνο με το σώμα του. Σε μια εποχή όπου η τέχνη συχνά αναζητά νέους τρόπους να συνδεθεί με τον τόπο και την κοινότητα, η BCK 2026 δείχνει πως ένα αρχαίο υλικό μπορεί να παραμένει απολύτως σύγχρονο. Και πως, μερικές φορές, η μέρα αρχίζει πραγματικά εκεί όπου το φως πέφτει πάνω σε κάτι φτιαγμένο με τα χέρια.
Στη φετινή διοργάνωση συμμετέχουν οι καλλιτέχνες: Etel Adnan (LB), Μυρσίνη Αλεξανδρίδη (GR), Darien Arikoski-Johnson (US), Ελύσια Αθανάτου (CY), Leonardo Bartolini (IT), Elina Belou (FR), Εμμανουήλ Μπόνης (GR), Robert Brambora (DE), Jorge Cabieses-Valdes (CL), Meriem Chabani -Gorbon Ceramics (DZ), Chous Ceramics (GR), Katya Desnenko (UA), Mauro Fariñas (ES), Malek Gnaoui (TN), Κυριακή Γονή (GR), Luke Edward Hall (GB), Διονύσης Καβαλλιεράτος (GR), Lynn Kodeih (LB), Tülay Kulbay (SE), Βασιλική Κυριάκη (GR), Anne Kwasner (AU), Lucile Littot (FR), Λίλιαν Λυκιαρδοπούλου (GR), Αταλάντη Μαρτίνου (GR), Fatima Mohisen (PS), Asunción Molinos Gordo
(ES), Κώστας Νεοφύτου (GR), Ben Wolf Noam (US), Μένανδρος Παπαδόπουλος (GR), Zoë Paul (GB), GianMarco Porru (IT), Μυρσίνη Ρουμελιώτη (GR), David Scanavino (US), Τερψιχόρη Σαββάλα (GR), Ayla Tavares (BR), Ναταλία Τριανταφύλλη (GR), Alban Turquois (FR), Lucille Uhlrich (FR), Elif Uras (TR), Γιώργος Βαβάτσης (GR), Vuslat (TR) και Zoe Williams (FR).
Where the Day Starts / Εκεί που Αρχίζει η Μέρα
Διάρκεια: 6 Ιουνίου – 31 Οκτωβρίου 2026 στην Μεσαιωνική Πόλη Ρόδου.
Το θέμα δημοσιεύτηκε στο Marie Claire Αυγούστου, τ. 445
