Με αφορμή την 9η διοργάνωση του Παιδικού και Εφηβικού Διεθνούς Φεστιβάλ Κινηματογράφου Αθήνας, που πραγματοποιείται από τις 9 έως τις 15 Νοεμβρίου, μιλάμε με την εμπνεύστρια και διευθύντριά του, Καλλιόπη Χαραλάμπους για τις προκλήσεις της ψηφιακής εποχής και την ανάγκη να δώσουμε στα παιδιά κάτι περισσότερο από μια θέση μπροστά σε μια οθόνη.
Με κεντρικό σύνθημα «Κοίτα με», το φετινό Φεστιβάλ δίνει χώρο στις ιστορίες, τις σκέψεις και τα συναισθήματα των παιδιών και των εφήβων, μέσα από ταινίες που αποτυπώνουν τη δική τους ματιά στον κόσμο. Η Καλλιόπη Χαραλάμπους μιλά για τη σημασία του κινηματογράφου στην παιδική ηλικία, την ανάγκη να ακούμε πραγματικά τη νέα γενιά και τον ρόλο της τέχνης στην καλλιέργεια της ενσυναίσθησης και της συμπερίληψης.
Το φετινό σύνθημα του Φεστιβάλ είναι «Κοίτα με». Τι πιστεύετε ότι μας ζητά η νέα γενιά να καταλάβουμε για εκείνη και έχει, τελικά, τόση ανάγκη να τη «δούμε»;
Τα παιδιά μας πάντα ζητούν να τα κοιτάξουμε, από την πολύ τρυφερή ηλικία αλλά και για πάντα. Δεν αλλάζει αυτό από γενιά σε γενιά. Το αίτημα παραμένει σταθερό, αυτό που βλέπουμε να έχει αλλάξει είναι η δική μας διαθεσιμότητα και πολυδιάσπαση. Μέσα από τις μικρές μας οθόνες θεωρούμε ότι κάτι κοιτάμε, βλέπουμε όμως στην ουσία; Τα παιδιά συνεχίζουν να λένε «κοίτα με», το θέμα είναι τι κάνουμε εμείς οι μεγαλύτεροι.
Βρίσκεστε στο Φεστιβάλ από τις αρχές του. Πώς ξεκίνησε όλο αυτό, με ποιες προσδοκίες ή όνειρα και κοιτάζοντας πίσω, ποια θεωρείτε τη σημαντικότερη κατάκτηση αυτής της διαδρομής;
Το Φεστιβάλ φτιάχτηκε για να παρουσιάσει στο οικογενειακό κοινό ποιοτικές ταινίες από όλο τον κόσμο που μέχρι πριν το Φεστιβάλ το 2018 δεν έβρισκαν τον δρόμο τους εύκολα. Φτιάχτηκε πιστεύοντας ότι τα παιδιά και οι νέοι αξίζουν να βλέπουν κινηματογραφικές ιστορίες που τα αφορούν και μιλούν από τη δική τους οπτική. Σε αυτά τα εννέα χρόνια αναπτύξαμε ένα πολυσχιδές έργο που επεκτείνεται πέρα από τις κινηματογραφικές προβολές του επταήμερου Φεστιβάλ. Με εκπαιδευτικά προγράμματα, εργαστήρια κινηματογράφου, δράσεις σε σχολεία σε όλη την Ελλάδα, συνεργασίες με πολιτιστικούς, εκπαιδευτικούς φορείς και οργανισμούς, δημιουργήσαμε ένα ενεργό δίκτυο που ενισχύει τη σχέση των νέων με την τέχνη του σινεμά. Αυτό το θεωρώ σημαντική κατάκτηση, το ότι ο διάλογός μας με τους νέους δεν περιορίζεται στη διοργάνωση του Νοεμβρίου.
Υπάρχει κάποια στιγμή στα χρόνια που διευθύνετε το Φεστιβάλ που δεν θα ξεχάσετε; Η αντίδραση ενός παιδιού ή ένα συμβάν έπειτα από κάποια προβολή, για παράδειγμα.
Τα παιδιά έχουν τον τρόπο να σε εκπλήσσουν. Οι αντιδράσεις τους είναι αυθεντικές και αυθόρμητες χωρίς φίλτρο -είναι γνωστό αυτό. Αυτό που με ξαφνιάζει πολύ συχνά και δεν το έχω ακόμα συνηθίσει είναι οι αντιδράσεις των μεγάλων: έρχονται στην αίθουσα πιστεύοντας ότι θα δουν μία «παιδική» ταινία μαζί με τα παιδιά τους, ότι δηλαδή θα τα συνοδεύσουν απλώς, και βγαίνουν συγκινημένοι, έκπληκτοι και γεμάτοι συναισθήματα που τους έχουν ξαφνιάσει. Αυτό γίνεται γιατί οι ταινίες που εκφράζουν πραγματικά την παιδική ματιά μάς αφορούν και μάς κάνουν να δούμε βαθύτερα τα παιδιά μας και τους εαυτούς μας.
Το Φεστιβάλ επιστρέφει για ένατη χρονιά και διευρύνει την παρουσία του σε περισσότερες περιοχές της Αθήνας. Μιλήστε μας για την εξέλιξή του – παραμένουν οι στόχοι ίδιοι με τους αρχικούς; Ποιο είναι το επόμενο μεγάλο βήμα;
Η διεύρυνση σε περισσότερες περιοχές έχει να κάνει με την ανάγκη να γίνει η δουλειά μας πιο προσβάσιμη, πέρα από το κέντρο της Αθήνας και το Μέγαρο Μουσικής. Έχουμε δει ότι κάθε φορά που πλησιάζουμε μία νέα περιοχή, το κοινό ανταποκρίνεται και αυτό μας τροφοδοτεί και μας ενθαρρύνει να πάρουμε κι άλλα ρίσκα. Το επόμενο μεγάλο βήμα είναι τα 10 χρόνια της διοργάνωσης και ελπίζουμε το Νοέμβριο 2027 να είμαστε όλοι μαζί και να έχουμε τη δύναμη να γιορτάσουμε με ένα μεγάλο πάρτυ για όλες τις οικογένειες.
Αυτό που με ξαφνιάζει πολύ συχνά στο Φεστιβάλ και δεν το έχω ακόμα συνηθίσει είναι οι αντιδράσεις των μεγάλων
Τι μπορεί να προσφέρει ο κινηματογράφος σε μια γενιά παιδιών που μεγαλώνει μέσα στις οθόνες, τη γενιά του «scrolling»; Πώς μπορεί να βοηθήσει τα νέα παιδιά να ανακαλύψουν τη δική τους φωνή ή να καλλιεργήσει την ενσυναίσθησή τους;
Ο κινηματογράφος προσφέρει κάτι διαφορετικό, δεν είναι ανταγωνιστικό το μέσο με τις μικρές οθόνες, καθώς δεν μπορεί να συγκριθεί η θέαση στη μεγάλη οθόνη. Προσφέρει στα παιδιά «το κάτι άλλο», όχι μόνο το ίδιο, το καθημερινό, το πεζό, το καταναλωτικό, το μικρό σε διάρκεια και βάθος. Ο κινηματογράφος έχει τη δύναμη να μας μετακινεί, μία όμορφη ιστορία χωρίς διδακτισμό μπορεί να μείνει στη μνήμη ενός παιδιού για πάντα.
Πώς επιλέγετε τις ταινίες που προβάλλονται στο Φεστιβάλ;
Είναι ένα πολυπαραγοντικό ζήτημα. Το πρώτο στοιχείο είναι να πρόκειται για ταινίες που εκφράζουν την οπτική των παιδιών και όχι των ενηλίκων. Έπειτα, δεν θα πρέπει να έχουν κανένα ίχνος διδακτισμού, ούτε να μιλάνε αφ’ υψηλού στα παιδιά. Επιπλέον, θα πρέπει να πραγματεύονται ζητήματα που απασχολούν άμεσα τα παιδιά και τους νέους σήμερα. Και βέβαια ταινίες που πληρούν καλλιτεχνικά κριτήρια, είναι δηλαδή ποιοτικές.
Το φετινό πρόγραμμα περιλαμβάνει ιστορίες για την απώλεια, την ψυχική υγεία, τις οικογενειακές σχέσεις, τη διαφορετικότητα. Μπορεί μια ταινία να γίνει η αφορμή για μια συζήτηση που ένας γονιός δυσκολεύεται να ξεκινήσει στην καθημερινότητα με το παιδί του;
Σίγουρα! Υπάρχουν κάποια θέματα που πιθανά να δυσκολεύουν εμάς τους μεγαλύτερους να τα συζητήσουμε ή να μην ξέρουμε πώς να τα προσεγγίσουμε. Θα χρησιμοποιήσω το παράδειγμα της ταινίας «Ο Βασιλιάς των Περιπλανώμενων»: πρόκειται για την ιστορία της 11χρονης Μέισι, στη ζωή της οποίας εμφανίζεται ξανά ο πατέρας της μετά από χρόνια απουσίας. Το κορίτσι ενθουσιάζεται, αλλά η μητέρα της έχει πολλές αντιρρήσεις. Η Μέισι τον συναντάει κρυφά και γοητεύεται από την πολύχρωμη, νομαδική ζωή του στο δρόμο. Όμως, όπως θα διαπιστώσει κι εκείνη, και εμείς, ο πατέρας της είναι άστεγος και πάσχει από σχιζοφρένεια και υποφέρει από παραισθήσεις και παραληρητικές ιδέες μεγαλείου. Η ταινία μάς δείχνει την πραγματικότητα μέσα από την οπτική του παιδιού και μας συγκινεί η αθωότητα με την οποία αντιλαμβάνεται ένα θέμα που για τους μεγάλους αποτελεί ταμπού.
Η επιλογή της ταινίας έγινε γιατί κάνει αυτό το σύνθετο θέμα προσιτό στο νεανικό κοινό και μιλά στα παιδιά για την ψυχική υγεία, την οικογένεια και τη ζωή στο δρόμο χωρίς συγκατάβαση ή υπεκφυγές. Δεν φοβάται να δείξει πόσο δύσκολη μπορεί να γίνει η πραγματικότητα και ταυτόχρονα εμπνέει με την τρυφερότητα και την ευρηματικότητά της.
Πόσο σημαντικό είναι για ένα παιδί να βλέπει στην οθόνη χαρακτήρες που του μοιάζουν, αλλά και να γνωρίζει εμπειρίες εντελώς διαφορετικές από τη δική του;
Οι ήρωες και οι ηρωίδες των ταινιών που επιλέγουμε είναι παιδιά συνομήλικα με τους θεατές στην αίθουσα. Αυτό από μόνο του είναι το πρώτο σημείο ταύτισης. Όταν καθρεφτίζονται στη μεγάλη οθόνη, τα συναισθήματά τους είναι σαν να επικυρώνονται. Τα παιδιά ως ευάλωτη ομάδα – αφού η ζωή τους εξαρτάται πλήρως από τους ενήλικες – χρειάζεται να έχουν ορατότητα. Δηλαδή να βλέπουμε και να ακούμε όλοι τις ιστορίες τους.
Το Φεστιβάλ δίνει στα παιδιά και στους εφήβους ενεργό ρόλο μέσα από δράσεις όπως τα Kids’ & Teens’ Picks και το Kids Jury. Από την εμπειρία σας, τι συμβαίνει όταν σταματάμε να αντιμετωπίζουμε τα παιδιά αποκλειστικά ως θεατές και τους δίνουμε τη δυνατότητα να επιλέγουν και να εκφράζουν τη γνώμη τους;
Οι μαθητικές επιτροπές επιλογής ταινιών, το εκπαιδευτικό πρόγραμμα Young Reporters (έφηβοι που καλύπτουν δημοσιογραφικά το Φεστιβάλ), και οι κριτικές επιτροπές παιδιών δίνουν όντως βήμα στους νέους και καλλιεργούν τον διάλογο και την κριτική σκέψη. Ενθαρρύνουμε την ενεργή συμμετοχή γιατί αυτό ενδυναμώνει τα παιδιά, είναι βασικό δικαίωμά τους η συμμετοχή. Πώς αλλιώς θα μάθουν να σκέφτεται κριτικά, να εκφράζουν συναισθήματα και να υποστηρίζουν την άποψή τους; Είναι αναπόσπαστο κομμάτι της εκπαιδευτικής διαδικασίας, απλώς στο ελληνικό εκπαιδευτικό σύστημα αυτό δεν συμβαίνει και ίσως γι’ αυτό μας κάνει εντύπωση.
Μέσα από πρωτοβουλίες όπως το «Όλοι στο Κάδρο» και το Action!forAutism, ανοίγετε και μια συζήτηση για την ισότιμη συμμετοχή στον πολιτισμό. Ποιες είναι οι μεγαλύτερες προκλήσεις για να γίνει η συμπερίληψη πραγματικότητα;
Η ενίσχυση της πρόσβασης στον πολιτισμό, μέσα από συνεργασίες με τοπικές κοινότητες, το πρόγραμμα φιλοξενίας μαθητών από απομακρυσμένες περιοχές και προγράμματα για κοινωνικά ευάλωτες ομάδες και σχολεία ειδικής αγωγής, όπως το «Συμπερίληψη Εν Δράσει» είναι βασικός πυλώνας των δραστηριοτήτων μας. Η συζήτηση είναι ανοιχτή, αλλά για να γίνει η συμπερίληψη πραγματικότητα χρειάζεται να τη βάλουμε στην ατζέντα μας όλοι οι φορείς που ασχολούνται με τον πολιτισμό και την εκπαίδευση. Αυτό συμβαίνει πια και είναι πολύ αισιόδοξο. Έχουν αλλάξει πολύ τα πράγματα από το 2019 που ξεκινήσαμε να έχουμε αισθητηριακά φιλικές προβολές στο πρόγραμμά μας για παιδιά στο φάσμα του αυτισμού. Θέλουμε να εξασφαλίζουμε κατά το δυνατόν τη συμπερίληψη παιδιών με αναπηρία στις κινηματογραφικές και εκπαιδευτικές μας δράσεις και να στελεχώνουμε το δυναμικό μας με καλλιτέχνες και επαγγελματίες ΑμεΑ, ενισχύοντας την ορατότητα και τη συμμετοχή τους στον οπτικοακουστικό τομέα.
Ενθαρρύνουμε την ενεργή συμμετοχή γιατί αυτό ενδυναμώνει τα παιδιά, είναι βασικό δικαίωμά τους η συμμετοχή. Πώς αλλιώς θα μάθουν να σκέφτεται κριτικά, να εκφράζουν συναισθήματα και να υποστηρίζουν την άποψή τους; Είναι αναπόσπαστο κομμάτι της εκπαιδευτικής διαδικασίας, απλώς στο ελληνικό εκπαιδευτικό σύστημα αυτό δεν συμβαίνει και ίσως γι’ αυτό μας κάνει εντύπωση.
Αν μπορούσατε να στείλετε ένα μήνυμα στους γονείς και στους ενήλικες, γενικότερα, μέσα από το φετινό φεστιβάλ, τι θα θέλατε να τους πείτε;
Μια προτροπή, ίσως, όχι μήνυμα. Πριν ζητήσουμε από τα παιδιά μας να αφήσουν τις οθόνες ας αφήσουμε εμείς τις δικές μας.
Παιδικό & Εφηβικό Διεθνούς Φεστιβάλ Κινηματογράφου Αθήνας
9-15 Νοεμβρίου
Δείτε αναλυτικά το πρόγραμμα του φεστιβάλ εδώ.
Κλείστε τη θέση σας εδώ.
