Τα τελευταία χρόνια μάθαμε να μιλάμε για όρια. Το ακούμε από τις φίλες μας και το λέμε στον εαυτό μας ύστερα από μια εξαντλητική εβδομάδα: «Πρέπει να βάλω όρια». Όπως σχολιάζει η Ματίνα Λαδικού, ψυχοθεραπεύτρια, ιδρύτρια του κέντρου ψυχοθεραπείας στην Πάτρα Art of Mind, «για πολλές από εμάς, που μεγαλώσαμε με την ιδέα ότι ένα “καλό κορίτσι” είναι πάντα διαθέσιμο, πρόθυμο και ευχάριστο, αυτή είναι μια μεγάλη και απελευθερωτική αλλαγή. Μαζί με την ανακούφιση όμως έρχεται κι ένα καινούριο, πιο λεπτό ερώτημα, που απασχολεί πολλές γυναίκες κάθε ηλικίας: πώς ξέρω ότι το όριο που έβαλα είναι υγιές; Μήπως, προσπαθώντας να προστατευτώ, κλείνω την πόρτα σε μια φιλία που θα μπορούσε να βαθύνει, σε έναν έρωτα που θα μπορούσε να ανθίσει ή σε μια ευκαιρία στη δουλειά που θα με πήγαινε ένα βήμα πιο πέρα;».
Πόρτα ή τοίχος;
«Μου αρέσει να φαντάζομαι το όριο σαν την πόρτα ενός σπιτιού», προσθέτει η ειδικός. «Το χερούλι είναι από μέσα και εσύ αποφασίζεις πότε θα ανοίξει, για ποιον και για πόση ώρα. Μπορεί να μείνει κλειστή ένα βράδυ που χρειάζεσαι ησυχία και να ανοίξει διάπλατα όταν μια αγαπημένη φίλη χτυπήσει το κουδούνι. Ο τοίχος, από την άλλη, προστατεύει κι αυτός, με μια ουσιαστική διαφορά: δεν ανοίγει για κανέναν. Κρατά έξω όσους μπορεί να σε πληγώσουν, μαζί τους όμως και όσους θα μπορούσαν να σε αγαπήσουν, να σε στηρίξουν ή να σου μάθουν κάτι καινούριο.
Μου αρέσει να φαντάζομαι το όριο σαν την πόρτα ενός σπιτιού. Το χερούλι είναι από μέσα και εσύ αποφασίζεις πότε θα ανοίξει, για ποιον και για πόση ώρα. Μπορεί να μείνει κλειστή ένα βράδυ που χρειάζεσαι ησυχία και να ανοίξει διάπλατα όταν μια αγαπημένη φίλη χτυπήσει το κουδούνι.
»Οι τοίχοι δεν χτίζονται από κακία ούτε από ψυχρότητα. Συνήθως χτίζονται μετά από μια πληγή: μια φιλία που τελείωσε με προδοσία, μια σχέση στην οποία έδωσες πολλά και πήρες λίγα, μια δουλειά όπου κάποιος εκμεταλλεύτηκε την προθυμία σου. Τότε ο τοίχος ήταν η καλύτερη προστασία που είχες. Δεν φταις εσύ που τη χρειάστηκες. Το ερώτημα είναι αν σε εξυπηρετεί ακόμη ή αν στέκεται όρθιος από συνήθεια, ενώ η ζωή σου έχει πια αλλάξει».
Πέντε ερωτήσεις για να ελέγξεις ένα όριο, σύμφωνα με την ειδικό
Όταν δεν είσαι σίγουρη αν έχεις μπροστά σου πόρτα ή τοίχο, βοηθά να σταθείς για λίγο και να κάνεις στον εαυτό σου πέντε ερωτήσεις, συμβουλεύει η κ. Λαδικού. «Δεν υπάρχουν σωστές ή λάθος απαντήσεις· μετρά μόνο η ειλικρίνειά σου:
1. “Από τι με προστατεύει και τι μου στερεί;” Κάθε όριο προστατεύει κάτι: τον ύπνο σου, τον χρόνο σου, την αξιοπρέπειά σου. Ένα υγιές όριο προστατεύει κάτι πολύτιμο χωρίς να σου στερεί κάτι εξίσου πολύτιμο. Αν το “δεν απαντώ σε μηνύματα της δουλειάς μετά τις δέκα” σου χαρίζει ήσυχα βράδια, είναι πόρτα. Αν το “δεν δείχνω ποτέ σε κανέναν ότι στενοχωριέμαι” σε αφήνει χωρίς στήριξη τις δύσκολες μέρες, μάλλον είναι τοίχος.
2. “Μιλά για το τι θα κάνω εγώ ή για το τι πρέπει να κάνει ο άλλος;” Ένα υγιές όριο περιγράφει τη δική σου στάση: “Όταν ανεβαίνουν οι τόνοι, θα σταματώ τη συζήτηση και θα τη συνεχίζουμε όταν ηρεμήσουμε”. Όταν το “όριο” γίνεται κατάλογος με όσα επιτρέπεται ή απαγορεύεται να κάνουν οι άλλοι, συνήθως μοιάζει περισσότερο με έλεγχο παρά με προστασία.
Ένα υγιές όριο περιγράφει τη δική σου στάση: «Όταν ανεβαίνουν οι τόνοι, θα σταματώ τη συζήτηση και θα τη συνεχίζουμε όταν ηρεμήσουμε». Όταν το «όριο» γίνεται κατάλογος με όσα επιτρέπεται ή απαγορεύεται να κάνουν οι άλλοι, συνήθως μοιάζει περισσότερο με έλεγχο παρά με προστασία.
3. “Μπορεί να αλλάξει όταν αλλάζει η σχέση;” Τα υγιή όρια είναι ευέλικτα. Σε μια καινούρια γνωριμία είναι λογικό να μοιράζεσαι λίγα· όσο ο άλλος σού δείχνει ότι μπορείς να τον εμπιστευτείς, η πόρτα ανοίγει λίγο περισσότερο. Αν το όριό σου μένει ίδιο για χρόνια, ό,τι κι αν κάνει ο άλλος, αξίζει να αναρωτηθείς αν αφορά πραγματικά αυτόν τον άνθρωπο ή κάποιον άλλον από το παρελθόν σου.
4. “Το λέω με ηρεμία ή με θυμό;” Ένα όριο μπορεί να ειπωθεί με σταθερότητα και με τρυφερότητα μαζί: “Σ’ αγαπώ, αλλά αυτό το Σαββατοκύριακο το χρειάζομαι για μένα”. Όταν όμως το όριο έρχεται σαν τιμωρία, με μια σιωπή που κρατά μέρες ή με ένα απότομο “κόψιμο” χωρίς κουβέντα, συνήθως κουβαλά έναν θυμό που δεν έχει ειπωθεί ακόμη. Κι αυτός ο θυμός αξίζει τη δική του προσοχή.
5. “Πώς νιώθω μετά;” Ένα υγιές όριο, όταν περάσουν οι πρώτες ενοχές, φέρνει συνήθως ανακούφιση και μια αίσθηση ελευθερίας, σαν να πήρες πίσω λίγο χώρο που σου ανήκε. Ένας τοίχος φέρνει συχνά μια ησυχία που μοιάζει με μοναξιά».
Ένα υγιές όριο, όταν περάσουν οι πρώτες ενοχές, φέρνει συνήθως ανακούφιση και μια αίσθηση ελευθερίας, σαν να πήρες πίσω λίγο χώρο που σου ανήκε. Ένας τοίχος φέρνει συχνά μια ησυχία που μοιάζει με μοναξιά.
Στη φιλία και στον έρωτα: Η οικειότητα χτίζεται σιγά σιγά
«Μετά από μια σχέση που σε πλήγωσε, είναι πολύ ανθρώπινο να αποφασίσεις ότι “δεν θα ξανανοιχτώ τόσο εύκολα”», προσθέτει η ειδικός. «Το ζητούμενο δεν είναι να ανοιχτείς ξανά αμέσως και σε όλους, αλλά να αφήσεις την οικειότητα να χτιστεί με τον δικό της ρυθμό. Σε ένα γνωστό πείραμα, φοιτητές που δεν γνωρίζονταν χωρίστηκαν σε ζευγάρια και για 45 λεπτά μοιράζονταν εναλλάξ όλο και πιο προσωπικές σκέψεις. Στο τέλος, τα ζευγάρια αυτά ένιωθαν πολύ πιο δεμένα από εκείνα που είχαν μιλήσει μόνο για επιφανειακά θέματα (Aron κ.ά., 1997). Το μυστικό βρισκόταν σε δύο λέξεις: σταδιακά και αμοιβαία.
»Αυτό ακριβώς κάνει ένα υγιές όριο στη φιλία και στον έρωτα. Δεν σε υποχρεώνει να τα πεις όλα από το πρώτο ραντεβού ούτε να εξαφανιστείς με τον πρώτο δισταγμό. Σου επιτρέπει να μοιράζεσαι λίγα, να βλέπεις πώς ανταποκρίνεται ο άλλος και να ανοίγεσαι λίγο ακόμη όταν νιώθεις ότι σε σέβεται. Αν όμως, κάθε φορά που κάποιος σε πλησιάζει, νιώθεις την ανάγκη να απομακρυνθείς, ίσως ο φόβος έχει πάρει τη θέση του ορίου. Και ο φόβος, σε αντίθεση με το όριο, δεν σε ρωτά ποτέ τι θέλεις εσύ».
Στη δουλειά: «Δεν θέλω» ή «φοβάμαι»;
«Στη δουλειά τα όρια μάς προστατεύουν από την εξάντληση», μας διαβεβαιώνει η κ. Λαδικού. «Από τα μηνύματα αργά το βράδυ, από υποχρεώσεις που δεν είναι δικές μας και από τις “αόρατες” δουλειές που σπάνια φέρνουν αναγνώριση. Η έρευνα δείχνει ότι ζητούν συχνότερα από γυναίκες να αναλάβουν αυτές τις δουλειές και ότι οι γυναίκες λένε “ναι” σε αυτές συχνότερα (Babcock κ.ά., 2017). Μερικές φορές όμως πίσω από ένα “δεν είναι για μένα” κρύβεται ο φόβος ότι δεν θα τα καταφέρουμε, ότι θα εκτεθούμε ή ότι θα μας κρίνουν. Πολλές από εμάς μεγαλώσαμε με την ιδέα ότι πρέπει να είμαστε απόλυτα σίγουρες για τον εαυτό μας πριν διεκδικήσουμε κάτι. Έτσι αρνούμαστε μια παρουσίαση, ένα καινούριο έργο ή μια θέση ευθύνης και ονομάζουμε “όριο” αυτό που στην πραγματικότητα είναι αμφιβολία.
Στη δουλειά τα όρια μάς προστατεύουν από την εξάντληση: Από τα μηνύματα αργά το βράδυ, από υποχρεώσεις που δεν είναι δικές μας και από τις «αόρατες» δουλειές που σπάνια φέρνουν αναγνώριση. Η έρευνα δείχνει ότι ζητούν συχνότερα από γυναίκες να αναλάβουν αυτές τις δουλειές και ότι οι γυναίκες λένε «ναι» σε αυτές συχνότερα.
»Ένα απλό κριτήριο βοηθά να τα ξεχωρίσεις. Ρώτα τον εαυτό σου: “Αν ήμουν σίγουρη ότι θα τα πάω καλά, θα το ήθελα;”. Αν η απάντηση είναι “όχι, δεν με ενδιαφέρει”, έχεις μπροστά σου ένα θεμιτό όριο, που κρατά τον χρόνο σου για όσα έχουν πραγματικά σημασία για σένα. Αν η απάντηση είναι “ναι, αλλά…”, ίσως ο φόβος μιλά με τη φωνή του ορίου. Τότε δεν χρειάζεται να πεις αμέσως “ναι” σε όλα. Μπορείς να ζητήσεις ό,τι θα σε βοηθούσε να πεις “ναι”: λίγο περισσότερο χρόνο, μια συνάδελφο με την οποία να μοιραστείς τη δουλειά ή μια πιο καθαρή περιγραφή του τι περιμένουν από σένα.
»Τα καλά όρια στη δουλειά δεν μικραίνουν τη φιλοδοξία σου· της αφήνουν χώρο να μεγαλώσει. Και μπορούν να αλλάζουν: ένα όριο που έβαλες σε μια εξαντλητική χρονιά μπορεί να χαλαρώσει όταν η ζωή σου βρει ξανά τον ρυθμό της. Αυτό δεν είναι ασυνέπεια. Έτσι ακριβώς λειτουργεί μια πόρτα».
Τα καλά όρια στη δουλειά δεν μικραίνουν τη φιλοδοξία σου· της αφήνουν χώρο να μεγαλώσει. Και μπορούν να αλλάζουν: ένα όριο που έβαλες σε μια εξαντλητική χρονιά μπορεί να χαλαρώσει όταν η ζωή σου βρει ξανά τον ρυθμό της. Αυτό δεν είναι ασυνέπεια. Έτσι ακριβώς λειτουργεί μια πόρτα.
Πότε αξίζει να ζητήσεις στήριξη σύμφωνα με την ειδικό
«Αν νιώθεις ότι πηγαινοέρχεσαι ανάμεσα σε δύο άκρα (άλλοτε λες «ναι» σε όλους μέχρι να εξαντληθείς και άλλοτε κλείνεσαι εντελώς) ή αν σε πιάνει έντονο άγχος κάθε φορά που κάποιος σε πλησιάζει, αξίζει να το συζητήσεις με έναν ειδικό ψυχικής υγείας. Στην ψυχοθεραπεία κοιτάμε μαζί πώς χτίστηκε κάθε τοίχος, από ποια πληγή σε προστάτευσε και τι χρειάζεται για να γίνει, σιγά σιγά, πόρτα».
Όπως καταλήγει η ψυχοθεραπεύτρια: «Ένα υγιές όριο δεν σε απομακρύνει από τη ζωή που θέλεις. Σε βοηθά να τη ζήσεις ολόκληρη, χωρίς να αφήνεις κανένα κομμάτι του εαυτού σου στο κατώφλι. Το χερούλι είναι από μέσα και είναι δικό σου».
