Φουάρ, από τη γαλλική λέξη «la foire», που σημαίνει εκθεσιακή εμπορική διοργάνωση. Η Art Athina, μία από τις συνεπέστερες φουάρ τέχνης της Ευρώπης, φέτος θα ανοίξει τις πόρτες της από τις 12 έως τις 16 Νοεμβρίου, με την παρουσία 64 γκαλερί από όλη την Ελλάδα, για πρώτη φορά στο Onassis Ready, σε ανακαινισμένα βιομηχανικά κτίρια, και με διεθνείς συμμετοχές από τη Βουλγαρία, τη Βραζιλία, τα Ηνωμένα Αραβικά Εμιράτα, την Κύπρο, το Λουξεμβούργο, τη Ρουμανία και τη Σερβία.
«Η Art Athina άντεξε στον χρόνο γιατί δεν έμεινε ποτέ στάσιμη. Είναι ένας ζωντανός θεσμός που εξελίσσεται μαζί με την τέχνη και την ίδια την πόλη. Από την ίδρυσή της μέχρι σήμερα παρακολουθεί τις αλλαγές της ελληνικής και διεθνούς εικαστικής σκηνής και, ταυτόχρονα, διατηρεί τον βασικό της ρόλο: φέρνει σε επαφή τις ελληνικές και διεθνείς γκαλερί και τους καλλιτέχνες με το κοινό», λέει στο Marie Claire η Γιάννα Γραμματοπούλου, πρόεδρος του Πανελλήνιου Συνδέσμου Αιθουσών Τέχνης (ΠΣΑΤ). Ομως, δεν πρόκειται απλά για έναν χώρο γνωριμίας ή εμπορικής συναλλαγής. «Αυτό που την κάνει ξεχωριστή είναι πως έχει δημιουργήσει μια αίσθηση κοινότητας», υπογραμμίζει η κυρία Γραμματοπούλου.
Πράγματι, στο παράλληλο πρόγραμμα της Art Athina περιλαμβάνονται ομιλίες σε συνεργασία με το Art for Tomorrow έχοντας ως επίκεντρο το ερώτημα «τι κληρονομούμε, πώς επιλέγουμε να το εξελίξουμε και τι θέλουμε να αφήσουμε στις επόμενες γενιές».
Επιπλέον, το φετινό εκπαιδευτικό πρόγραμμα με τίτλο Touch the City, σε επιμέλεια Χριστίνας Μπότσου, φέρνει τα παιδιά σε βιωματική επαφή με την τέχνη και την πόλη. Η ενότητα Design, σε επιμέλεια της Τίνας Δασκαλαντωνάκη και του Μάνθου Καλούμενου, εστιάζει στη σχέση της ελληνικής χειροτεχνίας και του design με το σύγχρονο περιβάλλον. Στα Projects, η Artworks, με τους Πάνο Γιαννικόπουλο και Μαρίλη Κωνσταντινοπούλου, παρουσιάζει το Holding Ground, διευρύνοντας το χάρτη της καλλιτεχνικής παραγωγής και πέρα από τα μεγάλα αστικά κέντρα. Η Performance, σε επιμέλεια του Νικόλα Βαμβουκλή, εστιάζει φέτος στην έννοια της επιθυμίας, ενώ το ON SITE, υπό την επίβλεψη του Κωστή Σταφυλάκη, επεκτείνει τη δράση των performance στη γειτονιά του Ρέντη, όπου στεγάζεται το Onassis Ready. Παράλληλα, το Flux Laboratory επιστρέφει στην Art Athina με μια performance-έκπληξη του Andi Xhuma. Τέλος, για 5η χρονιά το Art Athina Young Artist Award, σε συνεργασία με το MOMus, στηρίζει τη νέα καλλιτεχνική δημιουργία απονέμοντας βραβείο σε έναν νέο καλλιτέχνη. «Το βασικό μας κριτήριο είναι πάντα να επιλέγουμε δράσεις και θεματικές που συνομιλούν με τη σύγχρονη τέχνη, αλλά ταυτόχρονα ανοίγουν το διάλογο προς την κοινωνία, την πόλη και το μέλλον», τονίζει η κυρία Γραμματοπούλου.
«Η μεγαλύτερη επιτυχία της είναι ότι έχει συμβάλει καθοριστικά στη διαμόρφωση του οικοσυστήματος της σύγχρονης τέχνης στην Ελλάδα», σημειώνει η επικεφαλής του φορέα που σηκώνει ουσιαστικά το βάρος της διοργάνωσης από το 1993. «Εχει δώσει χώρο στις ελληνικές γκαλερί και στους καλλιτέχνες να παρουσιάσουν τη δουλειά τους, έχει δημιουργήσει ένα σταθερό σημείο αναφοράς για τους επαγγελματίες της τέχνης και το ευρύ κοινό και έχει βοηθήσει ώστε η Αθήνα να αποτελεί έναν ολοένα πιο αναγνωρίσιμο προορισμό για τη σύγχρονη τέχνη». Ωστόσο, αυτός ο κόσμος μπορεί να φαίνεται ξένος, δύσκολος, ίσως τρομακτικός, για όσους δεν συνηθίζουν την επίσκεψη σε έναν χώρο εικαστικών τεχνών ή ένα μουσείο. Η Art Athina αποδεικνύει ότι ποτέ δεν είναι αργά, κανείς δεν είναι περιττός και, κυρίως, δεν υπάρχει λάθος απάντηση στην τέχνη. Οπως λέει η κυρία Γραμματοπούλου, «είναι ένα σημείο συνάντησης για τις αίθουσες τέχνης, τους καλλιτέχνες, τους φιλότεχνους, τους ανθρώπους των μουσείων και των ιδρυμάτων, αλλά και για ένα ευρύτερο κοινό που μπορεί να γνωρίσει τη σύγχρονη τέχνη χωρίς να χρειάζεται να είναι ήδη εξοικειωμένο μαζί της». H Art Athina είναι φιλόξενη για τη ματιά κάθε φιλόδοξου εξερευνητή.
«Δεν είναι τυχαίο ότι στις μεγάλες κρίσεις η τέχνη ανθίζει ως αναγκαιότητα. Δεν είναι πολυτέλεια, αλλά μέσο για να προσεγγίσουμε και να κατανοήσουμε διαφορετικά την πραγματικότητα. Μπορεί να προσφέρει καταφύγιο και ανάταση»
Πρόκειται, όμως, για ένα οικοσύστημα στο οποίο πλέον ασκούνται διαφορετικές δυνάμεις. Στην εποχή του Instagram, τόσο οι καλλιτέχνες όσο και το κοινό έχουν ένα αδιαμεσολάβητο κανάλι επικοινωνίας στη διάθεσή τους. «Η οθόνη ευνοεί ό,τι διαβάζεται γρήγορα και η τέχνη δεν είναι πάντα έτσι. Στο Instagram βλέπουμε μια εικόνα, αλλά δεν αντιλαμβανόμαστε την κλίμακα, την υλικότητα, τη σχέση του έργου με τον χώρο, ούτε την έρευνα και τη διαδρομή που βρίσκονται πίσω του. Σε αυτό το σημείο η γκαλερί παραμένει σημαντική, ίσως σήμερα περισσότερο από ό,τι στο παρελθόν. Εντάσσει τα έργα σε ένα επιμελητικό πλαίσιο, γνωρίζει τον καλλιτέχνη και την πορεία του, παρακολουθεί την εξέλιξη της δουλειάς του και δημιουργεί τις προϋποθέσεις για μια πραγματική συνάντηση του κοινού με το έργο. Μέσω του Instagram μπορεί να γίνει η πρώτη επαφή. Η γνωριμία με ένα έργο και έναν καλλιτέχνη χρειάζεται όμως χρόνο, πλαίσιο και διάλογο, και αυτό εξακολουθεί να το προσφέρει η γκαλερί», εξηγεί η κυρία Γραμματοπούλου.
Η επιρροή της τεχνολογίας, ωστόσο, δεν αφορά μόνο τις οδούς μέσα από τις οποίες δομείται η σχέση με το κοινό. Το κύμα της Τεχνητής Νοημοσύνης θέτει δύσκολα ερωτήματα για την αλληλεπίδραση μεταξύ ανθρώπινης έμπνευσης και τεχνολογικής συνεισφοράς, μετατοπίζοντας το όριο του τι συνιστά έργο τέχνης και από ποιον.
«Η κόκκινη γραμμή, για μένα, είναι η πρόθεση», σημειώνει χαρακτηριστικά η κυρία Γραμματοπούλου. Οπως εξηγεί, «η τέχνη πάντοτε συνδεόταν με τις τεχνολογίες της κάθε εποχής. Η φωτογραφία, το βίντεο και αργότερα η ψηφιακή τεχνολογία διεύρυναν τις δυνατότητες της καλλιτεχνικής έκφρασης και άνοιξαν νέους δρόμους. Η Tεχνητή Nοημοσύνη είναι μια διαφορετική και πιο σύνθετη εξέλιξη, διότι δεν αποτελεί απλώς ένα νέο εργαλείο· παρεμβαίνει στην ίδια τη διαδικασία με την οποία παράγεται ένα έργο. Μας αναγκάζει να ξανασκεφτούμε τι σημαίνει “δημιουργώ”».
Συνεπώς, «όταν η τεχνολογία αποτελεί μέρος μιας συνειδητής καλλιτεχνικής διαδικασίας, γίνεται ένα ακόμη μέσο έκφρασης, όπως ήταν κάποτε η φωτογραφία. Οταν όμως υποκαθιστά πλήρως την πρόθεση, δεν έχουμε πια έναν καλλιτέχνη που χρησιμοποιεί ένα εργαλείο, αλλά ένα αποτέλεσμα χωρίς δημιουργό. Το αν κάτι είναι έργο τέχνης δεν το αποφασίζει κανείς μόνος του· το κρίνει, όπως πάντα, η καλλιτεχνική κοινότητα και ο χρόνος. Το κρίσιμο ερώτημα, τελικά, δεν είναι πόση τεχνολογία αντέχει η τέχνη, αλλά πώς θα επαναπροσδιορίσει τη σχέση της με την τεχνολογία».
Μέσα σε αυτό το τοπίο των τεκτονικών αλλαγών, ποιοι είναι οι συλλέκτες έργων τέχνης; Ποιοι επιμένουν να επισκέπτονται γκαλερί και φουάρ, να δοκιμάζουν το βλέμμα τους πάνω στα εικαστικά έργα και, τελικά, να φεύγουν με ένα για το σπίτι;
«Σήμερα υπάρχει μεγαλύτερη εξοικείωση με τη σύγχρονη τέχνη και βλέπουμε όλο και περισσότερους φιλότεχνους νεότερης ηλικίας να θέλουν να δημιουργήσουν τη δική τους συλλογή», αναφέρει η κυρία Γραμματοπούλου, παροτρύνοντας όσους και όσες ενδιαφέρονται να ξεκινήσουν τη συλλογή τους να ρωτούν, αλλά και να στηρίζουν καλλιτέχνες, όχι μόνο όταν έχουν ήδη αναγνωριστεί, αλλά και στην αρχή της διαδρομής τους. «Σε όποιον διστάζει λόγω απειρίας θα πρότεινα, πρώτα απ’ όλα, να μην προσεγγίσει την τέχνη αποκλειστικά με επενδυτικά κριτήρια, αλλά να διαλέξει ένα έργο που πραγματικά τον ενδιαφέρει, που του προκαλεί συναίσθημα και συγκίνηση. Να επισκέπτεται γκαλερί, εκθέσεις και art fairs, να αναζητά πληροφορίες και να συζητά με ανθρώπους του χώρου. Να μη βιαστεί· μια καλή αγορά δεν γίνεται υπό πίεση. Και να βασιστεί σε μια γκαλερί που εμπιστεύεται. Οι αίθουσες τέχνης χτίζουν καθημερινά διαφανείς σχέσεις σε όλη την αλυσίδα καλλιτέχνης – γκαλερί – συλλέκτης».
Παρόλο που η κίνηση σε κάποιους τομείς της αγοράς τέχνης είναι ταχύτατη, σε άλλους ακόμα επιμένουν, δυστυχώς, κατάλοιπα του παρελθόντος. Η έρευνα Art Basel and UBS Global Art Market Report 2026 έδειξε ότι ενώ υπάρχει πλέον περίπου αριθμητική ισότητα στην εκπροσώπηση ανδρών και γυναικών καλλιτεχνών στις βασικές αγορές εικαστικών τεχνών, τα έργα γυναικών αντιστοιχούν μόνο στο 37% της αξίας των συμφωνιών που κλείνονται.
«Η έρευνα δεν περιλαμβάνει στοιχεία από την Ελλάδα, επομένως δεν μπορούν να μεταφερθούν αυτούσια στην ελληνική πραγματικότητα», σχολιάζει η κυρία Γραμματοπούλου, συμπληρώνοντας ότι «με μια βόλτα στις γκαλερί ή στην Art Athina, το κοινό μπορεί να διαπιστώσει ότι γίνεται προσπάθεια να υπάρχει ισορροπία, τόσο στην εκπροσώπηση όσο και στις τιμές, χωρίς αυτό να σημαίνει ότι δεν υπάρχει περιθώριο βελτίωσης».
Η γυναικεία εκπροσώπηση είναι μόνο ένα από τα σύγχρονα διακυβεύματα, εν μέσω μιας κρίσης αξιών στον δυτικό κόσμο όπου η οπισθοδρόμηση των δημοκρατικών θεσμών δεν αποτελεί δυσοίωνη προφητεία αλλά μετρήσιμη πραγματικότητα.
«Σε μια εποχή που μας υποχρεώνει σε αναστοχασμό και αυτοκριτική, η τέχνη διαθέτει τα εφόδια να μας αφυπνίσει», υπογραμμίζει η επικεφαλής της Art Athina. «Δεν είναι τυχαίο ότι στις μεγάλες κρίσεις η τέχνη ανθίζει ως αναγκαιότητα. Δεν είναι πολυτέλεια, αλλά μέσο για να προσεγγίσουμε και να κατανοήσουμε διαφορετικά την πραγματικότητα. Μπορεί να προσφέρει καταφύγιο και ανάταση. Οι καλλιτέχνες καταθέτουν τις ανησυχίες, τους προβληματισμούς και τα αδιέξοδα που βιώνουν. Και ίσως η τέχνη να μην μπορεί να αλλάξει τον κόσμο, αλλά μπορεί να αλλάξει τον τρόπο που τον βλέπουμε. Για να συμβεί αυτό, η τέχνη πρέπει να συναντήσει τον άνθρωπο· δεν μπορεί να περιμένει να έρθει εκείνος σε αυτήν. Ενα έργο μπορεί να ανοίξει διάλογο εκεί που ο θεωρητικός λόγος συχνά δεν φτάνει: προκαλεί συναίσθημα πριν ακόμη γεννηθεί η σκέψη. Γι’ αυτό στην Art Athina προσπαθούμε να πάμε εμείς προς τους ανθρώπους, από τα performance του ON SITE στη γειτονιά του Ρέντη μέχρι το εκπαιδευτικό πρόγραμμα για τα παιδιά και τα Talks. Δεν υπάρχει μία συνταγή. Υπάρχουν όμως πολλές αφορμές για να συναντηθούν οι άνθρωποι με την τέχνη».
