Ένας από τους ρόλους που ανέλαβε στην επαγγελματική διαδρομή της η Gergana Pancheva, διευθύντρια του βουλγαρικού λογοτεχνικού πρακτορείου Sofia Svetllozar Zhelev, ήταν ως μέλος της κριτικής επιτροπής του residency δημιουργικής γραφής Women in the Mountains. Ενός προγράμματος που, τα τελευταία χρόνια, δίνει την ευκαιρία σε γυναίκες συγγραφείς από όλο τον κόσμο –ιδιαίτερα από περιοχές όπου αγωνίζονται όχι μόνο για την έμφυλη ισότητα αλλά ίσως ακόμα και για την επιβίωσή τους– να περάσουν δύο εβδομάδες σε ένα χωριό της οροσειράς της Ροδόπης και να αφοσιωθούν στη συγγραφή απερίσπαστες από τις αμέτρητες υποχρεώσεις τους. «Από τις υποχρεώσεις της νοικοκυράς, της μητέρας, της φροντίστριας όλων και ταυτόχρονα της επαγγελματία», προσθέτει η Gergana, σε μια συζήτησή μας μετά το τέλος της 22ης Διεθνούς Έκθεσης Βιβλίου Θεσσαλονίκης, όπου συμμετείχε ως μια από τους εκπροσώπους της τιμώμενης χώρας, της Βουλγαρίας.
Η εμπειρία εκείνου του residency έκανε την Gergana να σκεφτεί το εξής, «επίσης ως γυναίκα, σύζυγος, μητέρα και εργαζόμενη: ότι οι έμφυλες προκλήσεις έρχονται και από την ενδυνάμωσή μας». Με την έννοια, τουλάχιστον, ότι νιώθουμε πως έχουμε τη δύναμη να αναλαμβάνουμε και να φέρνουμε σε πέρας τα πάντα, οπότε δεν μας απομένει χρόνος για συγγραφή.
Παρ’ όλα αυτά, οι περισσότεροι συγγραφείς από τη Βουλγαρία στην 22η ΔΕΒΘ ήταν γυναίκες. Κι αυτό δεν έγινε σκόπιμα, διευκρινίζει η Gergana – ας πούμε, για να ανταποκριθεί σε κάποια ποσόστωση. «Επιλέξαμε, απλά, να παρουσιάσουμε συγγραφείς που μεταφράστηκαν στα ελληνικά μέσα στους τελευταίους 24 με 36 μήνες. Πιστεύω ότι αυτή είναι μια καλή εποχή να είσαι γυναίκα συγγραφέας. Στο πλαίσιο του πολιτισμού τουλάχιστον, οι λεγόμενες γυναικείες φωνές –ως ιδέα, ως όρος ή, αν θέλετε, ως κλισέ– είναι σε άνοδο». Μάλιστα το λογοτεχνικό πρακτορείο της έχει δεχτεί κριτικές γιατί «εκπροσωπούμε διπλάσιες γυναίκες παρά άντρες συγγραφείς, αλλά αυτό δεν έγινε από πρόθεση. Κάθε άλλο: Όποτε διαβάζω ένα βιβλίο δεν σκέφτομαι ποτέ το φύλο του συγγραφέα, μόνο το περιεχόμενό του».
Η βουλγαρική λογοτεχνία έχει κάνει άλματα εξωστρέφειας. Ενώ τα βουλγαρικά βιβλία που είχαν μεταφραστεί πριν από το 2022 μπορούσαν να μετρηθούν στα δάχτυλα του ενός χεριού, «τα τελευταία χρόνια μεταφράζονται ετησίως πενήντα με εξήντα τίτλοι». Ανάμεσά τους είναι, φυσικά, τα έργα του βραβευμένου με International Booker 2023 Georgi Gospodinov και της Rene Karabash, η οποία έφτασε το 2026 μέχρι τη βραχεία λίστα των ίδιων βραβείων.
Στην παρουσίαση των βιβλίων της Karabash στη ΔΕΒΘ, «Ορκισμένες» και «Γράμματα του Ομάρ στη μελλοντική του σύζυγο» (και τα δύο από εκδόσεις Μεταίχμιο), η αίθουσα είναι γεμάτη. Οι «Ορκισμένες», ειδικότερα, είναι ένα μυθιστόρημα εμπνευσμένο από τις «ορκισμένες παρθένες» της Αλβανίας: γυναίκες από απομονωμένες κοινότητες που, από επιλογή ή εξαναγκασμό, έδιναν όρκο παρθενίας και περνούσαν την υπόλοιπη ζωή τους μέσα στα ρούχα και τους κοινωνικούς ρόλους των αντρών. Η παράδοση επιβιώνει ακόμα, όσο ζουν οι τελευταίες εναπομείνασες «ορκισμένες παρθένες».
«Πιστεύω ότι αυτή είναι μια καλή εποχή να είσαι γυναίκα συγγραφέας. Στο πλαίσιο του πολιτισμού τουλάχιστον, οι λεγόμενες γυναικείες φωνές –ως ιδέα, ως όρος ή, αν θέλετε, ως κλισέ– είναι σε άνοδο», Gergana Pancheva, διευθύντρια του βουλγαρικού λογοτεχνικού πρακτορείου Sofia Svetllozar Zhelev
«Μεγάλωσα σε ένα χωριό όπου μπορεί να μην είχαμε ορκισμένες παρθένες αλλά επικρατούσαν παρόμοιοι νόμοι ακραίας πατριαρχίας», λέει η Karabash στο Marie Claire. «Ερεύνησα το θέμα [των ορκισμένων παρθένων] για δύο χρόνια. Διάβασα βιβλία και συνεντεύξεις, παρακολούθησα ντοκιμαντέρ. Και ανακάλυψα πολλά κοινά με τον δικό μας τρόπο ζωής. Ας μην ξεχνάμε, άλλωστε, ότι ζούμε στα Βαλκάνια, όπου επικρατούν αυστηροί νόμοι και παραδόσεις» εξηγεί η συγγραφέας. «Δεν νομίζω όμως ότι αυτό το μυθιστόρημα αφορά μόνο τα Βαλκάνια. Μπορεί να διαβαστεί ως η αλληγορία μιας γυναίκας που γίνεται άντρας. Στην καθημερινότητά μας, πόσες γυναίκες γινόμαστε μεταφορικά άντρες; Πόσες καλούμαστε να κάνουμε τα πράγματα που κάνουν οι άντρες; Δεν αναφέρομαι στην έμφυλη ταυτότητα ή τον σεξουαλικό προσανατολισμό, αλλά στην ενέργεια που έχουμε όλες μέσα μας».
Μια ακόμα Βουλγάρα συγγραφέας, η πολυβραβευμένη Teodora Dimova, επιλέγεται να μιλήσει στην εναρκτήρια τελετή της 22ης ΔΕΒΘ. Και τα τρία μυθιστορήματά της που έχουν μεταφραστεί στα ελληνικά («Οι μητέρες», «Οι λαβωμένοι», «Δεν σας γνωρίζω», όλα από εκδόσεις Έναστρον) αποκαλύπτουν το αόρατο νήμα που συνδέει τη ζωή μας όχι μόνο με τις κοινωνικοπολιτικές συνθήκες της εποχής μας αλλά και με την Ιστορία.
«Στην καθημερινότητά μας, πόσες γυναίκες γινόμαστε μεταφορικά άντρες; Πόσες καλούμαστε να κάνουμε τα πράγματα που κάνουν οι άντρες; Δεν αναφέρομαι στην έμφυλη ταυτότητα ή τον σεξουαλικό προσανατολισμό, αλλά στην ενέργεια που έχουμε όλες μέσα μας», Rene Karabash, συγγραφέας
Το μυθιστόρημα «Οι μητέρες», για παράδειγμα, που αφού διασκευάστηκε για το θέατρο μεταφέρθηκε στη μικρή οθόνη και τώρα «αναμένεται να βρει διεθνή διανομή», όπως λέει η Dimova στο Marie Claire, δίνει φωνή σε διαφορετικές fiction μητέρες, που η καθεμία παλεύει με τους δαίμονές της στην έκρυθμη για τη Βουλγαρία δεκαετία του ‘90. Καθώς τα παιδιά μεγαλώνουν χωρίς επαρκή υποστήριξη και καθοδήγηση, η αφήγηση ωθείται προς μια τραγική κορύφωση που δείχνει (πολλά χρόνια πριν από την πολυβραβευμένη τηλεοπτική σειρά «Adolescence») ότι ακόμα και μια «κανονική» οικογένεια μπορεί να βρεθεί μέσα στη δίνη της βίας. «Ήθελα να καταλάβω ως μητέρα πώς ένα παιδί μετατρέπεται σε δολοφόνο. Άρχισα να αναζητώ την αιτία εκείνου του κύματος βίας. Τα συμπεράσματα στα οποία έφτασα δεν ήταν καθόλου ευχάριστα. Στην ουσία, ο εκτελεστής του εγκλήματος δεν είναι το παιδί αλλά οι γονείς, οι δάσκαλοι, οι καθηγητές, το σχολείο, η κοινωνία, όλοι εμείς», προσθέτει η συγγραφέας.
H Gergana μιλάει, επίσης, για τη συγγραφέα Elena Alexieva, την οποία περιγράφει ως μια «θαρραλέα» φωνή, που «διακωμωδεί τη σύγχρονη κοινωνία με γκροτέσκο τρόπο». Στα ελληνικά κυκλοφορεί το μυθιστόρημά της «Η διακοπή της σαμσάρας» (εκδ. Βακχικόν), όπου «σαμσάρα είναι ο κύκλος της γέννησης, της ζωής, του θανάτου και της αναγέννησης – η αόρατη ρουτίνα που κρατά τους ανθρώπους δεμένους στις επαναλήψεις τους, στα λάθη, στις ενοχές και στις μικρές ελπίδες τους». Ή για την ποιήτρια Iana Boukova, βραβευμένη στη Βουλγαρία με το Εθνικό Βραβείο Ποίησης Ivan Nikolov το 2019, που στην 22η ΔΕΒΘ συζήτησε με την Alexieva για τις «Γυναικείες φωνές στη σύγχρονη λογοτεχνία». Ή για την Ina Vultchanova, που για το μυθιστόρημά της «Νήσος Κραχ» (εκδ. Βακχικόν) τιμήθηκε με το Βραβείο Λογοτεχνίας της Ευρωπαικής Ένωσης 2017. Ή για την εικονογράφο Kapka Kaneva και τη συγγραφέα και εκδότρια Zornitsa Hristova, που τα παιδικά εργαστήριά τους στην 22η ΔΕΒΘ, με συζητήσεις και χειροτεχνίες, είχαν μεγάλη ανταπόκριση.
H Gergana, με αφετηρία το σύνθημα της 22ης ΔΕΘΒ, «Λογοτεχνία πέρα από τα σύνορα», δίνει έμφαση στον πρωταγωνιστικό ρόλο που κρατούν οι μεταφραστές, οι αόρατοι αυτοί ήρωες, στην εξωστρέφεια της βουλγαρικής λογοτεχνίας. Τουλάχιστον κάποιοι από αυτούς, όπως οι Blagorodna Filevska-Panagou, Σπύρος Ν. Παππάς, Zdravka Mihaylova, είχαν την ευκαιρία να ακουστούν, όχι μόνο στις παρουσιάσεις των βιβλίων που είχαν μεταφράσει αλλά και σε πιο γενικές συζητήσεις της διοργάνωσης. Η Gergana αναφέρεται, επίσης, στη δύναμη που έχουν οι κινηματογραφικές και τηλεοπτικές μεταφορές ενός βιβλίου να το κάνουν γνωστό στα πέρατα του κόσμου. Μια δύναμη που αξιοποιεί και η βουλγαρική λογοτεχνία: Μετά τη μεταφορά του μυθιστορήματος της Vultchanova «The Sinking of Sozopol» στην ομώνυμη ταινία το 2014, ο ίδιος σκηνοθέτης, Kostadin Bonev, φέρνει στη μεγάλη οθόνη την «Ορκισμένη» της Karabash.
«Ήθελα να καταλάβω ως μητέρα πώς ένα παιδί μετατρέπεται σε δολοφόνο. Άρχισα να αναζητώ την αιτία εκείνου του κύματος βίας. Τα συμπεράσματα στα οποία έφτασα δεν ήταν καθόλου ευχάριστα. Στην ουσία, ο εκτελεστής του εγκλήματος δεν είναι το παιδί αλλά οι γονείς, οι δάσκαλοι, οι καθηγητές, το σχολείο, η κοινωνία, όλοι εμείς», Teodora Dimova, συγγραφέας
Στα βιβλία της Karabash και της Dimova που διαβάζω, πριν από τις συνεντεύξεις μου με τις συγγραφείς, αναγνωρίζω σε πολλά σημεία την ελληνική κοινωνία, και τον εαυτό μου. Στα θέματά τους, όπως η πατριαρχία, οι έμφυλες ανισότητες, αλλά και η διαφθορά στην εξουσία, η φίμωση των αντίθετων πολιτικών φωνών, η οικονομική δυσπραγία, συναντώ κάτι από την Ελλάδα του χτες και του σήμερα, παρόλο που η Βουλγαρία βρέθηκε για πολλά χρόνια στην άλλη πλευρά της Ιστορίας και του Τείχους. Οι δύο χώρες, παρόλο που είχαν απομονωθεί για πολλά χρόνια, είχαν συναντηθεί παλαιότερα στις διαδρομές τους στον χρόνο, για παράδειγμα στην Οθωμανική Αυτοκρατορία. Τα «τραύματα» όμως που έπρεπε να επεξεργαστεί η Βουλγαρία μετά την πτώση του Τείχους ίσως εξηγεί, μεταξύ άλλων, το γιατί οι γυναίκες συγγραφείς της άργησαν τόσο να αρχίσουν να γράφουν (μόλις τα τελευταία «πέντε με επτά χρόνια» κατά την Gergana), για θέματα όπως η ενδοοικογενειακή βία, η αυτοδιάθεση του γυναικείου σώματος, η μητρότητα.
Ανάμεσα στις νεότερες συγγραφείς που μεταφέρουν, πιο άμεσα ή έμμεσα, το γυναικείο βίωμα είναι και η Πολωνή Urszula Honek, που για την πρώτη συλλογή διηγημάτων της «Λευκές Νύχτες» (εκδ. Βακχικόν) βρέθηκε στη μακρά λίστα του International Booker Prize. Οι fiction ιστορίες της, που εκτυλίσσονται σε ένα όχι και τόσο μακρινό παρελθόν, μεταξύ των δεκαετιών του ‘70 και του ‘90, σκιαγραφούν το πώς αντιμετώπιζαν πολλοί άντρες τις γυναίκες εκείνη την εποχή: σαν περιουσιακά στοιχεία ή αντικείμενα ηδονής. «Προσπάθησα να φανταστώ πώς σκέφτονταν οι άντρες και η αλήθεια είναι ότι μου ήταν δύσκολο να το κάνω», λέει η Honek στο Marie Claire, σε μια συνάντησή μας στην 22η ΔΕΒΘ. «Αλλά είμαι σχεδόν σίγουρη ότι δεν το παράκανα με την περιγραφή της συμπεριφοράς τους προς τις γυναίκες. Οι άντρες έβγαιναν από το σπίτι, συναντιόνταν με άλλους, μπορούσαν να χαλαρώσουν, να ανταλλάξουν απόψεις. Ακόμα και να ταξιδέψουν αλλού για δουλειά. Οι γυναίκες δεν επιτρεπόταν να βγουν το βράδυ. Και η βία, για πάρα πολλά χρόνια, ήταν ένα ζήτημα ταμπού. Μπορεί μια γυναίκα να υπέφερε στο γειτονικό σπίτι και να μην αντιδρούσε κανένας».
«Η βία, για πάρα πολλά χρόνια, ήταν ένα ζήτημα ταμπού. Μπορεί μια γυναίκα να υπέφερε στο γειτονικό σπίτι και να μην αντιδρούσε κανένας», Urszula Honek, συγγραφέας
Φυσικά, η θεματική με την οποία καταπιάνεται κάθε συγγραφέας είναι μοναδική, όπως υπενθυμίζει η Gergana. Καμία δεν είναι υποχρεωμένη, για παράδειγμα, ως δημιουργός από τη Βουλγαρία (ή από κάποια άλλη χώρα του πρώην ανατολικού μπλοκ) να γράψει για τα χρόνια του Κομμουνισμού. Παράλληλα, όμως, επισημαίνει η Gergana, «δεν πρέπει να ξεχνάμε το παρελθόν μας και τα μαθήματά του που, προφανώς, δεν διδαχθήκαμε. Βλέπουμε τι συμβαίνει με την εθνικιστική προπαγάνδα».
Όταν τη ρωτάω αν πιστεύει πως η λογοτεχνία έχει τη δύναμη να αλλάξει κάτι ουσιαστικά στην κοινωνία, αντιλαμβάνομαι πως αυτή η πίστη είναι ένα από τα πράγματα που της δίνουν δύναμη να ξυπνάει κάθε πρωί και να πηγαίνει για δουλειά. «Γι’ αυτό, πιστεύω, κάνουμε όλα όσα κάνουμε. Για παράδειγμα η Karabash, με τα ερωτήματα που θέτει για την πατριαρχία και για τα άκρα στα οποία μπορεί να φτάσει κάποιος για να υπηρετήσει την παράδοση, νομίζω ότι περνάει κάποια δυνατά μηνύματα».
Ζούμε «σε ενδιαφέροντες καιρούς, και πολιτικά και πολιτισμικά». Από τη μία, παρατηρεί η Gergana, ο διεθνής κόσμος της τέχνης, και του βιβλίου ειδικότερα, βρίσκεται «μέσα σε μια φούσκα: όλοι, συγγραφείς, μεταφραστές, εκδότες, δημοσιογράφοι, ακαδημαϊκοί, μοιραζόμαστε το ίδιο όραμα, κατά του πολέμου, υπέρ των δικαιωμάτων της ΛΟΑΤΚΙ κοινότητας, των γυναικών, των ανθρώπων. Βγαίνοντας όμως από αυτή τη φούσκα βρίσκεσαι σε μέρη όπου οι άνθρωποι αναστατώνονται και μόνο από την ύπαρξη ομοφυλόφιλων ή θέλουν να επιστρέψουν οι γυναίκες στην κουζίνα. Το συναίσθημα ότι δεν ζεις στον ίδιο κόσμο, ότι δεν περπατάς στους ίδιους δρόμους, με εκείνους τους ανθρώπους είναι βαθιά ανησυχητικό.
«Όλοι, συγγραφείς, μεταφραστές, εκδότες, δημοσιογράφοι, ακαδημαϊκοί, μοιραζόμαστε το ίδιο όραμα, κατά του πολέμου, υπέρ των δικαιωμάτων της ΛΟΑΤΚΙ κοινότητας, των γυναικών, των ανθρώπων. Βγαίνοντας όμως από αυτή τη φούσκα βρίσκεσαι σε μέρη όπου οι άνθρωποι αναστατώνονται και μόνο από την ύπαρξη ομοφυλόφιλων ή θέλουν να επιστρέψουν οι γυναίκες στην κουζίνα», Gergana Pancheva
»Ωστόσο, νομίζω ότι η λογοτεχνία, το να διαβάζουμε και να μιλάμε για το κοινό παρελθόν μας, για την Οθωμανική Αυτοκρατορία, για τον Α’ και Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο, για όλα όσα έχουμε περάσει ως ανθρωπότητα μπορεί να αλλάξει κάτι. Υπάρχει ένα συγκλονιστικό βιβλίο, το “The Case of Cem“, της Βουλγάρας ιστορικού και συγγραφέα Vera Mutafchieva –δεν έχει μεταφραστεί στα ελληνικά αλλά αυτό ελπίζω να γίνει σύντομα– που εκτυλίσσεται στην εποχή της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας αλλά αποτελεί ένα μάθημα για τον ανθρώπινο τρόπο σκέψης και την Ιστορία. Στη Βουλγαρία κυκλοφόρησε για πρώτη φορά στη δεκαετία του ‘80, μεταφράστηκε σημειώνοντας μεγάλη επιτυχία στις ΗΠΑ, την Ισπανία και σε άλλες χώρες και, πρόσφατα, επανεκδόθηκε εδώ. Τον τελευταίο ενάμιση περίπου χρόνο, βλέπω όλο και περισσότερους νέους αναγνώστες, όπως φοιτητές και μαθητές, να το διαβάζουν και να θυμούνται κάποια μαθήματα της Ιστορίας».
