Γράφει η Ιωάννα Μιχελάκου
Στα Παλαιά Λουτρά της Χερσονήσου των Μεθάνων, ο ναυπηγός Ηλίας Ρίζος έφτιαξε με τα χέρια του έναν τόπο απλής ζωής μέσα στο πέτρινο σπίτι του 1820, εκεί όπου κάποτε ο ρεμπέτης Γιώργος Μπάτης καθόταν στο πεζουλάκι της αυλής και έπαιζε το μπαγλαμαδάκι του.
Το σπίτι «του Μπάτη» είναι το μόνο κατοικήσιμο μεθανίτικο «καλύβι» σε ολόκληρη τη Χερσόνησο των Μεθάνων. Τα «καλύβια» ήταν μακρόστενα πέτρινα κτίσματα με χωμάτινο δώμα και αποτελούσαν το σύνολο των κτισμάτων των χωριών της περιοχής μέχρι τις αρχές του 20ού αιώνα. Απλά οικοδομήματα, φτιαγμένα για να καλύπτουν τις στοιχειώδεις ανάγκες της αγροτικής ζωής. Τα λίγα που σώζονται σήμερα έχουν όλα εγκαταλειφθεί, εκτός από ένα.
Ένα σπίτι με όνομα ρεμπέτη
Το σπίτι χτίστηκε τη δεκαετία του 1820, κατά τη διάρκεια της ελληνικής επανάστασης. Κατοικήθηκε ανελλιπώς μέχρι το 1981, οπότε εγκαταλείφθηκε και η σκεπή κατέρρευσε.
Ο μεγάλος ρεμπέτης Γιώργος Μπάτης το επισκέπτονταν τα καλοκαίρια, ειδικά τη δεκαετία του 1950. Τον φιλοξενούσε σε αυτό η θεία του, η Σταματίνα. Ο σπουδαίος αυτός μουσικός ήταν ένας από την «τετράδα της ξακουστής του Πειραιώς», μαζί με τον Μάρκο Βαμβακάρη, τον Στράτο Παγιουμτζή και τον Ανέστη Δελιά. Είχε γεννηθεί στο χωριό και η οικογένειά του έφυγε για τον Πειραιά όταν εκείνος ήταν οκτώ ετών. Οι ηλικιωμένοι κάτοικοι τον θυμούνται τα βράδια στην αυλή, να παίζει το μπαγλαμαδάκι του με κόσμο μαζεμένο γύρω του να τον ακούει. Έτσι το σπίτι πήρε το όνομά του.
Το σπίτι χτίστηκε τη δεκαετία του 1820, κατά τη διάρκεια της ελληνικής επανάστασης. Κατοικήθηκε ανελλιπώς μέχρι το 1981, οπότε εγκαταλείφθηκε και η σκεπή κατέρρευσε.
Η επιστροφή, δεκαπέντε χρόνια δουλειάς
Το 2012 αγοράστηκε από τον Ηλία Ρίζο, που το επισκεύασε με σεβασμό στον χαρακτήρα και την ιστορία του. Το κέλυφος του κτίσματος διατηρήθηκε στην αυθεντική του μορφή, όπως και το χωμάτινο δώμα, ακριβώς όπως είχε αρχικά κατασκευαστεί.
Ο ίδιος περιγράφει πώς ξεκίνησε όλο αυτό: «Δεν είμαι από τα Μέθανα, βρήκα το σπίτι εγκαταλειμμένο σε κάποια επίσκεψη στην περιοχή το 2007 και αμέσως ένιωσα μια σύνδεση με το μέρος. Το αγόρασα το 2012. Επειδή τα περισσότερα ξύλινα στοιχεία τα έφτιαξα με τα χέρια μου, διατηρώ ένα μικρό ερασιτεχνικό ξυλουργείο ακριβώς δίπλα, χρειάστηκα περίπου 15 χρόνια για να το ολοκληρώσω. Ωστόσο το σπίτι ήταν ήδη κατοικήσιμο από το 2015. Από το 2019 μετακόμισα μόνιμα στα Μέθανα καθώς άλλαξα εργοδότη και απέκτησα τη δυνατότητα της τηλεργασίας».
Ο Ηλίας είναι ναυπηγός και εργάζεται σε ναυτιλιακή εταιρεία στη Ζανζιβάρη της Τανζανίας. Αποφάσισε να μείνει στα Μέθανα προσδοκώντας ποιότητα ζωής, ισορροπία, υγεία και νόημα.
Ο ίδιος περιγράφει με μία φράση τι σήμαινε στην πράξη η αγορά: «Πρακτικά αγόρασα 4 τοίχους χτισμένους με τη σοφία που προέκυψε από την ανάγκη για επιβίωση των περασμένων αιώνων».
Το ισόγειο είναι μονόχωρο και περιλαμβάνει την κουζίνα, μια μικρή τραπεζαρία και το καθιστικό. Επικοινωνεί ανατολικά με μια βεράντα με απεριόριστη θέα και νότια με μια αυλή που έχει τραπεζαρία και τον ξυλόφουρνο. Στο καθιστικό διατηρείται το παλιό τζάκι, που κάποτε χρησιμοποιούνταν και για μαγείρεμα. Σήμερα η θέρμανση γίνεται με μια μαντεμένια ξυλόσομπα και καυσόξυλα από το ίδιο το κτήμα, που καλύπτουν με το παραπάνω τις ανάγκες του χειμώνα.
Ο Ηλίας είναι ναυπηγός και εργάζεται σε ναυτιλιακή εταιρεία στη Ζανζιβάρη της Τανζανίας. Αποφάσισε να μείνει στα Μέθανα προσδοκώντας ποιότητα ζωής, ισορροπία, υγεία και νόημα.
Το ίδιο το δώμα διαμορφώθηκε εσωτερικά όσο πιο κοντά γινόταν στο αυθεντικό. Μεγάλα ανεπεξέργαστα δοκάρια από κορμούς δέντρων τοποθετήθηκαν στις μεγάλες πλευρές του σπιτιού. Πάνω τους, μικρότερα κλαριά κάθετα. Πάνω σε εκείνα, ένα πλέγμα από μικρά κλαράκια που συγκρατούσε το πηλόχωμα. Το πηλόχωμα συμπιεζόταν σε κάθε βροχή από την κελύθρα, την κυλινδρική πέτρα που απαντάται σε όλα τα παρόμοια σπίτια της περιοχής για αυτόν ακριβώς τον σκοπό. Η συμπίεση καθιστούσε τη σκεπή προσωρινά αδιάβροχη. Γι’ αυτό και όλα τα παλιά δώματα είχαν μεγάλη κλίση, ώστε να αποφεύγονται τα στάσιμα νερά.
Όλα τα έπιπλα του σπιτιού φτιάχτηκαν από τον Ηλία στο ξυλουργείο, με ελληνική καστανιά. Κάποια παλιά μπαούλα διασώθηκαν από άλλα σπίτια του χωριού που έχουν καταρρεύσει. Το βίντεο που ανέβασε ο Ηλίας στα social να φτιάχνει το τραπέζι της αυλής έχει συγκεντρώσει 1 εκατομμύριο θεάσεις στο Instagram.
Ο στάβλος που έγινε υπνοδωμάτιο
Αρχικά οι κάτω χώροι του σπιτιού λειτουργούσαν ως στάβλος για τα μουλάρια και τα γαϊδουράκια, καθώς κάθε σπίτι διέθετε 2 με 3 μεγάλα ιπποειδή, και κελάρι. Ο στάβλος έχει μετατραπεί στο μεγάλο υπνοδωμάτιο του σπιτιού. Το πάτωμα είναι το αυθεντικό πέτρινο πάτωμα του παλιού στάβλου. Κάτω από το κρεβάτι έχει διατηρηθεί ο φυσικός βράχος πάνω στον οποίο χτίστηκε το σπίτι, ο ίδιος βράχος πάνω στον οποίο πατούσαν κάποτε τα ζώα. Έχει διατηρηθεί επίσης η λίθινη ταΐστρα, διαμορφωμένη από μεγάλες πέτρινες πλάκες. Ο χώρος του σημερινού μπάνιου ήταν παλαιότερα το κελάρι με τα κρασοβάρελα, ενώ το δεύτερο υπνοδωμάτιο ήταν γεμάτο πιθάρια για λάδι. Ένα από αυτά βρίσκεται ακόμα εκεί.
Αντικείμενα με ιστορία
Στο σπίτι έχουν διασωθεί τα παλιά εργαλεία επιβίωσης περασμένων αιώνων. Τα πιθάρια ήταν απαραίτητα για την αποθήκευση λαδιού, κρασιού, σιτηρών και παστού κρέατος. Ένα από αυτά διασώθηκε και διακοσμεί σήμερα το σπίτι. Προέρχεται από την Ίο, νησί που εξήγαγε πιθάρια σε όλη την Ελλάδα και το καταλαβαίνει κανείς από το ιδιαίτερο σχήμα του, που μοιάζει με αμφορέα.
Τα ξύλινα μπαούλα του σπιτιού προέρχονται όλα από το χωριό. Είναι κατασκευασμένα τοπικά και κάποια φέρουν τα αρχικά των γυναικών που κρατούσαν μέσα την προίκα τους. Για ένα από αυτά ο Ηλίας είχε την τύχη να γνωρίσει την ιδιοκτήτριά του και να μάθει την ιστορία του, από πού είχε έρθει. Είναι το αγαπημένο του αντικείμενο στο σπίτι.
Βιοκλιματικά χαρακτηριστικά και παραδοσιακές τεχνικές
Το σπίτι έχει φυσικά βιοκλιματικά χαρακτηριστικά. Είναι χτισμένο με άξονα δύση-ανατολή, με τη βόρεια τοιχοποιία συνεχόμενη και τα μεγάλα ανοίγματα στραμμένα στον νότο. Η νότια αυλή προστατεύεται από τα στοιχεία της φύσης και είναι ευχάριστη τον χειμώνα. Η βόρεια πλευρά μένει σκιερή και δροσερή το καλοκαίρι. Το μεγάλο πάχος χώματος στο δώμα, οι φαρδιοί πέτρινοι τοίχοι των 80 πόντων και τα μικρά ανοίγματα εξασφαλίζουν ικανοποιητική θερμομόνωση, με την τεχνολογία της εποχής και τίποτα παραπάνω.
Απλότητα χωρίς τηλεόραση, κλιματισμό ή πισίνα
Το σπίτι διαμορφώθηκε σε μια λιτή και άνετη αγροικία, χωρίς πολυτέλεια, βασισμένη στη φιλοσοφία της απλότητας με την οποία κατασκευάστηκε εξαρχής. Δεν διαθέτει τηλεόραση, κλιματισμό ή πισίνα. Τώρα που το χωριό έχει ερημώσει, δεν ακούγεται τίποτα παρά μόνο οι ήχοι της φύσης. Αλεπούδες και κουνάβια επισκέπτονται την αυλή τα βράδια. Τα αναρριχώμενα φυτά προσπαθούν να εισβάλουν στο σπίτι από κάθε άνοιγμα. Οι μυρωδιές από τα βότανα και το παρθένο δάσος που το περιβάλλει μπαίνουν μέσα με την αύρα που σχεδόν πάντα πνέει στην πλαγιά του βουνού. Ο φιλοξενούμενος βρίσκεται σε συνεχή διάδραση με τη φύση που πολιορκεί την αγροικία. Οι συνθήκες είναι ιδανικές για να συνδεθεί κανείς με το περιβάλλον και να επικοινωνήσει ουσιαστικά με όποιον έχει δίπλα του. Το σπίτι οδηγεί στην απλή ζωή: καλό φαγητό, χαμηλούς ρυθμούς, ξεκούραση, δημιουργία, διάβασμα.
Ένα κτήμα που εξακολουθεί να παράγει
Το αγρόκτημα συνεχίζει να λειτουργεί και να παράγει όπως παλιά, από λίγο αλλά σχεδόν τα πάντα. Κάθε χρόνο τα σταφύλια γίνονται εκλεκτό τσίπουρο. Το κτήμα δίνει σύκα, πολλά αχλάδια, λεμόνια, μοσχολέμονα, αμύγδαλα, γκρέιπφρουτ, μούρα, ροδάκινα, σταφύλια, πορτοκάλια και μανταρίνια. Την άνοιξη και το καλοκαίρι υπάρχουν ντομάτες, αγγούρια, πιπεριές και γενικά μποστανικά. Τον χειμώνα, σπανάκι, μαρούλι, λάχανο, παντζάρια, ρόκα.
Παράγεται επίσης λάδι υψηλής ποιότητας και δημητριακά, φάβα Μεθάνων και κριθάρι. Δεν λείπουν η ονομαστή ρίγανη Μεθάνων, το ιδιαίτερο θρούμπι της περιοχής, το φασκόμηλο και η κάπαρη, όλα μέσα στο κτήμα. Κάθε πρωί μαζεύονται φρέσκα αυγά από το κοτέτσι. Την παραγωγή του κτήματος μπορεί να τη δείτε εδώ.
Η παλιά στέρνα, το αλώνι και ο ξυλόφουρνος, απαραίτητα για την επιβίωση σε άλλες εποχές, πλαισιώνουν αρμονικά το αγρόκτημα που κάποτε λειτουργούσε με πλήρη αυτάρκεια. Το εντυπωσιακό αλώνι χρησιμοποιείται τα καλοκαίρια ως υπαίθριο σινεμά. Οι 5 στέρνες του κτήματος συγκεντρώνουν περίπου 150 τόνους νερού, που καλύπτουν τις ανάγκες των καλλιεργειών στα άνυδρα καλοκαίρια.
Στα 7 σπίτια που έχουν απομείνει κατοικημένα στα Παλαιά Λουτρά, το σπίτι του Μπάτη είναι το μόνο που κρατά ζωντανή τη μνήμη ενός ολόκληρου τρόπου ζωής
Μονοπάτια για να μην ερημώσει ο τόπος
Τα τελευταία 10 χρόνια ο Ρίζος ασχολείται με τα μονοπάτια των Μεθάνων, μαζί με μια εθελοντική ομάδα. Έχουν ερευνήσει και διανοίξει 45 χιλιόμετρα μονοπατιών και ετοιμάζονται για την πιστοποίηση του δικτύου από την ERA, την Ευρωπαϊκή Ομοσπονδία Πεζοπορίας. Στόχος τους είναι να φέρουν ήπιο και βιώσιμο τουρισμό στα Μέθανα και στα χωριά που ερημώνουν, όπως τα Παλαιά Λουτρά με τους 7 κατοίκους του. Η δράση καταγράφεται εδώ.
Στα 7 σπίτια που έχουν απομείνει κατοικημένα στα Παλαιά Λουτρά, το σπίτι του Μπάτη είναι το μόνο που κρατά ζωντανή τη μνήμη ενός ολόκληρου τρόπου ζωής. Ο Ηλίας Ρίζος δεν το έσωσε μόνο από την κατάρρευση. Το έμαθε να αναπνέει ξανά με τους δικούς του ρυθμούς, δίχως ρεύμα να αντικαθιστά την αύρα του βουνού και δίχως τσιμέντο να σκεπάζει την πέτρα. Κάπου εκεί, ανάμεσα στον παλιό βράχο κάτω από το κρεβάτι και στο πεζουλάκι όπου έπαιζε ο Μπάτης, ο τόπος βρίσκει τον δικό του τρόπο να μη σβήσει.
Photos: Ηλίας Ρίζος©
