Μπορεί να τη γνωρίζουμε κυρίως σαν τη «γυναίκα του Patrick Leigh Fermor», ωστόσο η Joan Leigh Fermor ήταν, επιπλέον, μια χαρισματική φωτογράφος και μια προσωπικότητα με ανεξάρτητη διαδρομή, η οποία ωστόσο φαίνεται πως δεν αναδείχθηκε εν ζωή όσο τής άξιζε, λόγω της εσωστρέφειάς της – και, ενδεχομένως, του φύλου της. Τα τελευταία χρόνια το φωτογραφικό έργο της έρχεται στο φως μέσα από βιβλία και εκθέσεις, όπως μια νέα που ξεκίνησε πριν από λίγες μέρες στο ΓΑΚ/Ιστορικό Αρχείο – Μουσείο Ύδρας σε συνεργασία με το Μουσείο Μπενάκη, με τίτλο «The Outward Gaze. The photographs of Joan Leigh Fermor» και υλικό από το ομότιτλο λεύκωμα (οκτώ χρόνια μετά την πρώτη έκθεση που της είχε αφιερώσει το Μουσείο Μπενάκη, στην Αθήνα τότε, «Joan Leigh Fermor: Artist and Lover»).
Η Joan Leigh Fermor γεννήθηκε στο Νάμπλετον (Αγγλία) ως Joan Elizabeth Eyres Monsell το 1912 και ήταν η δεύτερη από τις τρεις κόρες του βουλευτή των Συντηρητικών Bolton Eyres Monsell και της συζύγου του, Sybil. O πατέρας της επρόκειτο επίσης να λάβει τον τιμητικό τίτλο του υποκόμη, που μετά τον θάνατό του κληροδοτήθηκε στον αδερφό της Joan, Graham.
Η ίδια βρέθηκε να διχάζεται ανάμεσα σε διαφορετικές πιθανές διαδρομές ζωής, αλλά τελικά την κέρδισε η φωτογραφία αρχιτεκτονικής και τοπίου. Οι εικόνες της δημοσιεύτηκαν σε περιοδικά όπως τα Architectural Review και Horizon. Το 1939 παντρεύτηκε με τον πρώτο σύζυγό της, John Rayner, features editor της Daily Express, και μετονομάστηκε σε Joan Rayner.
Ο Β’ Παγκόσμιος Πόλεμος ανέτρεψε εκ θεμελίων τη ζωή της, με αναπάντεχους τρόπους. Ανέλαβε την αποστολή να φωτογραφίσει το Λονδίνο στη διάρκεια της επιχείρησης βομβαρδισμού του από τις Δυνάμεις του Άξονα, London Blitz, ενώ ταυτόχρονα άρχισε να προσφέρει τις υπηρεσίες της ως νοσηλεύτρια. Ακολούθησε η εκπαίδευσή της στην κρυπτογραφία και η μετάθεσή της στις βρετανικές πρεσβείες της Μαδρίτης, του Αλγερίου και, αργότερα, του Καΐρου.
Στο Κάιρο και όχι στη Βρετανία γνώρισε τον Patrick Leigh Fermor, το 1944. Τότε ο Paddy, όπως τον αποκαλούσαν οι φίλοι, ήταν πράκτορας στη βρετανική υπηρεσία SOE – συμμετέχοντας μάλιστα και στην επιχείρηση απαγωγής του Γερμανού υποστράτηγου Heinrich Kreipe στην Κρήτη.
Ο Β’ Παγκόσμιος Πόλεμος ανέτρεψε τη ζωή της εκ θεμελίων, με αναπάντεχους ωστόσο τρόπους. Ανέλαβε την αποστολή να φωτογραφίζει το Λονδίνο στη διάρκεια της επιχείρησης βομβαρδισμού του, London Blitz, από τις Δυνάμεις του Άξονα, ενώ ταυτόχρονα άρχισε να προσφέρει τις υπηρεσίες της ως νοσηλεύτρια.
Η Joan ήταν ακόμα παντρεμένη με τον John Rayner, αλλά ερωτεύτηκαν σφόδρα με τον Patrick Leigh Fermor. Η φωτογράφος πήρε διαζύγιο από τον πρώτο της σύζυγο το 1947, ενώ είχε αρχίσει ήδη να ταξιδεύει με τον Patrick, ξεκινώντας μια σχέση ζωής που, κόντρα στα ήθη της εποχής, δεν θα χαρακτηριζόταν από αποκλειστικότητα και θα έπρεπε να περάσουν ακόμα δύο δεκαετίες μέχρι να επισημοποιηθεί με έναν γάμο, το 1968. Οι Fermor περνούσαν συχνά διαστήματα χώρια, τα οποία όμως φαίνεται να ανανέωναν την αγάπη τους. Ο Patrick είχε γράψει, μέσα από ένα μοναστήρι της Γαλλίας όπου δούλευε το βιβλίο του για την Καραϊβική, «The Traveller’s Tree»: «Από αυτή την απόσταση φαίνεσαι τόσο τέλειος όσο μπορεί να δείχνει ένα ανθρώπινο πλάσμα».
Όπως επισημαίνει η Olivia Stewart, η οποία επιμελήθηκε τον κατάλογο της έκθεσης του Μουσείου Μπενάκη και τη σχεδίασε σε συνεργασία με τη Ναταλία Μπούρα, «η Joan μεγάλωσε σε μια σημαντική, ιδιαίτερα αυστηρή οικογένεια, αλλά δεν επιδίωξε ποτέ να συμβιβαστεί. Για την ακρίβεια, πολλές γυναίκες εκείνης της γενιάς διασώθηκαν, όπως έλεγαν οι ίδιες, από τον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο, γιατί τις απελευθέρωσε από τις προσδοκίες των χορών των ντεμπιτάντ, ενός “καλού γάμου” και ούτω καθεξής. Η Joan, παραδείγματος χάρη, φωτογράφιζε ενώ εργαζόταν ως νοσηλεύτρια. Όλοι τότε έκαναν τα πάντα. Και μετά την έξαψη του πολέμου, πάρα πολλοί δεν γύρισαν πίσω».
«Η Joan μεγάλωσε σε μια σημαντική, ιδιαίτερα αυστηρή οικογένεια, αλλά δεν επιδίωξε ποτέ να συμβιβαστεί. Για την ακρίβεια, πολλές γυναίκες εκείνης της γενιάς διασώθηκαν, όπως έλεγαν οι ίδιες, από τον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο, γιατί τις απελευθέρωσε από τις προσδοκίες των χορών των ντεμπιτάντ, ενός “καλού γάμου” και ούτω καθεξής», Olivia Stewart
Το ζεύγος Fermor άρχισε να ταξιδεύει στην Ελλάδα, κυρίως, αλλά και «στη Βόρεια Αφρική, τη Μέση Ανατολή, την Καραϊβική, την Ιταλία, τη Γαλλία και την Ισπανία» όπως επισημαίνει ο επιμελητής της νέας έκθεσης στην Ύδρα, Xavier Francesco Salomon, ιστορικός τέχνης και διευθυντής του Μουσείου Calouste Gulbenkian στη Λισαβόνα. Σε εκείνα τα ταξίδια, στις δεκαετίες του ‘40 και του ‘50, η Joan «απαθανάτισε εκπληκτικές εικόνες». Σήμερα στην Εθνική Βιβλιοθήκη της Σκωτίας φυλάσσονται περίπου 5.000 φωτογραφίες της, διαφάνειες και εκτυπώσεις εξ επαφής, από τις οποίες ένα μικρό δείγμα παρουσιάζεται στην Ύδρα.
Οι Fermor έχουν συνδεθεί κυρίως με τη Μάνη και την Καρδαμύλη – στην τελευταία μάλιστα βρίσκεται και η Οικία Patrick και Joan Leigh Fermor, που το 1996 δωρίστηκε στο Μουσείο Μπενάκη και πλέον φιλοξενεί ερευνητές, εκπαιδευτικές δραστηριότητες σε συνεργασία με εκπαιδευτικά ιδρύματα, καθώς και οργανωμένες επισκέψεις και ειδικές πολιτιστικές διοργανώσεις για το κοινό. Η νέα έκθεση, ωστόσο, αναδεικνύει επίσης τη σχέση που είχαν αναπτύξει, όπως και πολλοί ακόμα καλλιτέχνες της εποχής τους, με την Ύδρα.
«Τη δεκαετία του 1950 [η Joan], μαζί με τον μετέπειτα σύζυγό της Patrick Leigh Fermor, έμενε συχνά στην Ύδρα, τόπο συνάντησης ενός στενού κύκλου φίλων, που περιλάμβανε τους καλλιτέχνες Νίκο Χατζηκυριάκο-Γκίκα και John Craxton», εξηγεί ο επιμελητής.
Ο Άγγλος κριτικός λογοτεχνίας Cyril Connolly, με τον οποίο μάλιστα η Joan είχε ταξιδέψει το 1948 στη Γαλλία για ένα βιβλίο που δεν ολοκληρώθηκε ποτέ, την περιέγραφε σαν μια ιδιαίτερα γοητευτική παρουσία, «με το σκούρο πράσινο ζακετάκι και το γκρι παντελόνι της, τη φωτογραφική της μηχανή περασμένη στον ώμο και τα χρυσά μαλλιά της να ανεμίζουν καθώς περπατούσε, πάντα λίγο πιο ξανθά από όσο νόμιζε κανείς, σαν τον άνεμο σε ένα χωράφι θερισμένα στάχυα». Όπως σχολιάζει ο επιμελητής της νέας έκθεσης, η Joan «με τη Rolleiflex ανά χείρας, απαθανάτισε εξαιρετικά μέρη –πολλά από τα οποία έχουν αλλάξει εντελώς σήμερα– και έναν τρόπο ζωής που φαίνεται απομακρυσμένος από τον σημερινό συγχεχυμένο κόσμο».
«Τη δεκαετία του 1950, μαζί με τον μετέπειτα σύζυγό της Patrick Leigh Fermor, έμενε συχνά στην Ύδρα, τόπο συνάντησης ενός στενού κύκλου φίλων, που περιλάμβανε τους καλλιτέχνες Νίκο Χατζηκυριάκο-Γκίκα και John Craxton», Xavier Francesco Salomon
Ο απολαυστικά ανεπιτήδευτος χαρακτήρας των εικόνων της, ειδικά όσων περιέχουν ανθρώπινες φιγούρες και πρόσωπα, επιβεβαιώνει τον τρόπο που ταξίδευαν οι Fermor: όχι σαν τουρίστες, με την απόσταση από την τοπική κοινωνία που συνεπάγεται ο όρος, αλλά ως εξερευνητές του αυθεντικού χαρακτήρα κάθε προορισμού, με σεβασμό, ευαισθησία και βαθύ ενδιαφέρον. Αυτό πιστοποιείται, άλλωστε, και από τα βιβλία του Patrick Leigh Fermor, δύο εκ των οποίων, τα «Μάνη» (1958) και «Ρούμελη» (1966), συμπληρώνονται με φωτογραφίες της Joan. Οι υπόλοιπες, είχαν μείνει αόρατες μέχρι τον θάνατό της.
«Συχνά σκεφτόμαστε την Joan Leigh Fermor σαν τη γυναίκα του Patrick Leigh Fermor», επιβεβαιώνει ο Xavier Francesco Salomon. «Παρόλο που η ίδια πιθανότατα θα περιέγραφε τον εαυτό της σαν ερασιτέχνη φωτογράφο, πιστεύω ότι όταν ένας “ερασιτέχνης φωτογράφος” είναι τόσο καλός είναι στην πραγματικότητα καλλιτέχνης. Σύμφωνα ωστόσο με όσους την είχαν γνωρίσει, ήταν ένας ιδιαίτερα διακριτικός και κλειστός άνθρωπος».
Στην εποχή της, φυσικά, δεν υπήρχαν οι ψηφιακές κάμερες και η δυνατότητα να τραβήξεις χιλιάδες λήψεις, από τις οποίες θα διαλέξεις την καλύτερη. «Έπρεπε να στρέψεις τη φωτογραφική μηχανή σου έτσι ώστε να επιλέξεις πολύ συνειδητά τη γωνία, το φως, το αντικείμενο της φωτογράφισής σου», υπενθυμίζει ο επιμελητής, προσθέτοντας ότι οι εικόνες της Joan «είναι όμορφα δομημένες με όρους αρχιτεκτονικής, χαρακτηρίζονται από μια φανταστική προσοχή στις υφές, και όλα όσα περιέχουν –από τους βράχους και τα ερείπια μέχρι τα κεραμικά, τα ρούχα των ανθρώπων, η θάλασσα και τα δέντρα– έχουν λόγο ύπαρξης».
Όπως καταλήγει ο επιμελητής: «Σαν μια ταλαντούχα συγγραφέας ή μουσικός, δημιούργησε όμορφες συνθέσεις παρατηρώντας στιγμές και περιστατικά γύρω της. Το ακλόνητο βλέμμα της προς τον κόσμο μετέτρεψε αυτό που έβλεπε σε απόλυτη ποίηση».
Οι Fermor περνούσαν συχνά διαστήματα χώρια, τα οποία όμως φαίνεται να ανανέωναν την αγάπη τους. Ο Patrick είχε γράψει, μέσα από ένα μοναστήρι της Γαλλίας όπου δούλευε το βιβλίο του για την Καραϊβική, «The Traveller’s Tree»: «Από αυτή την απόσταση φαίνεσαι τόσο τέλειος όσο μπορεί να δείχνει ένα ανθρώπινο πλάσμα».
Οι φωτογραφίες της έκθεσης στην Ύδρα δεν συνοδεύονται από επεξηγηματικές λεζάντες, ωστόσο οι πληροφορίες δεν έχουν ιδιαίτερη σημασία, καθώς σκοπός της διοργάνωσης είναι να βυθιστούμε απερίσπαστοι στο βλέμμα της Joan. Παράλληλα όμως μάς προσκαλούν, αν το επιθυμούμε σε μια δεύτερη ανάγνωση, σε ένα παιχνίδι αναγνώρισης της τοποθεσίας τους, αν και σε κάποιες περιπτώσεις το τοπίο έχει αλλάξει δραματικά.
Μετά τις πολύχρονες περιπλανήσεις του το ζεύγος Fermor επέλεξε ως έδρα του την Καρδαμύλη, όπου στις αρχές της δεκαετίας του ‘60 αγόρασε ένα κτήμα 9 στρεμμάτων και έχτισε από πέτρα το σπίτι του, ολοκληρώνοντάς το τη χρονιά του γάμου του. Εκεί θα δημιουργούσε μια ακόμα καλλιτεχνική εστία, με συχνές επισκέψεις δημιουργών όπως οι Francis Bacon, Lawrence Durrell, Γιώργος Σεφέρης, Νίκος Χατζηκυριάκος-Γκίκας και ένα πραγματικό σπιτικό, γεμάτο με αγάπη, παρτίδες σκάκι, και δεκάδες γάτες, τη μεγάλη αδυναμία της Joan. Στη Μάνη πέθανε η φωτογράφος, σε ηλικία 91 ετών το 2003. Ο σύντροφός της την ακολούθησε οκτώ χρόνια μετά. Δεν άφησαν πίσω τους παιδιά αλλά μια ιδιαίτερα πλούσια κληρονομιά από κείμενα και φωτογραφίες που αποτυπώνουν την οξυδερκή ματιά τους σε ανθρώπους και τόπους.
Info
Διάρκεια έκθεσης έως 26 Ιουλίου 2026. Ώρες λειτουργίας: Καθημερινά 9.00-16.00. Από 1η Ιουνίου και 19.30-21.30. benaki.gr
