Ήταν τον Φεβρουάριο του 2006 όταν εξαφανίστηκε ο μικρός Άλεξ από τη Βέροια. Οι έρευνες για τον εντοπισμό του ξετύλιξαν, τελικά, το κουβάρι της τραγικής ιστορίας εκφοβισμού και, τελικά, δολοφονίας του 10χρονου αγοριού από μια ομάδα παιδιών. Είκοσι χρόνια μετά, ούτε η Λητώ Τριανταφυλλίδου ούτε ο Πάνος Βλάχος είχαν ξεχάσει, φυσικά, εκείνη την ιστορία. Έγινε η αφετηρία για τη νέα παράστασή τους, όπου έγραψαν το κείμενο μαζί και η Λητώ σκηνοθετεί, «Αλεξ/Αλέξανδρος. Μια Μικρή Ιστορία για τη Βία» στο Ίδρυμα Μιχάλης Κακογιάννης, που έχει ήδη ξεκινήσει, με διαδοχικά soldout. Έτσι ο μικρός Άλεξ, που δεν πρόλαβε να μεγαλώσει, απαθανατίστηκε από τον τίτλο ενός έργου που με αφετηρία αυτό το έγκλημα επιχειρεί να εστιάσει στο θέμα της βίας και της συνενοχής της κοινωνίας στη συγκάλυψή της.
Η Λητώ και ο Πάνος είναι συνεργάτες εδώ και χρόνια. Αφού, όπως λέει η σκηνοθέτρια στη νέα συνέντευξή της στο Marie Claire, αναζητούσαν μαζί μια καινούρια ιστορία, επικράτησε ο κοινός προβληματισμός τους «για τον κόσμο όπου ζούμε, όπου η βία έχει γίνει αυτονόητη, και για το κατά πόσον αυτή μάς στερεί ένα μέλλον». Παρόλο που μετά τον Άλεξ έγιναν γνωστά πολλά ακόμα περιστατικά βίας όπου εμπλέκονταν ανήλικοι, εκείνη η ιστορία αποτυπώθηκε έντονα στο μυαλό και των δύο, καθώς συνέβη σε μια εποχή που «δεν υπήρχαν ακόμα social media με τον τρόπο που υπάρχουν τώρα στη ζωή μας και όλο αυτό ήταν ακόμα πρωτόγνωρο».
Σύμφωνα με την περιγραφή του έργου τους, ένα αγόρι εξαφανίζεται χωρίς ίχνη σε μια μικρή επαρχιακή πόλη. Η υπόθεσή του συγκλονίζει τη χώρα, κυριαρχεί στα μέσα ενημέρωσης και πυροδοτεί αμέτρητες εικασίες. Το σώμα του δεν βρίσκεται ποτέ. Μήνες αργότερα, οι έρευνες οδηγούν σε μια ομάδα ανήλικων παιδιών.
Η Λητώ και ο Πάνος επιχείρησαν να διερευνήσουν «ποια κοινωνία δημιούργησε παιδιά ικανά να κάνουν αυτή την πράξη σε ένα άλλο παιδί». Η σκηνοθέτρια δεν είναι σε θέση να αποφανθεί αν έχουν αυξηθεί τα περιστατικά βίας ανηλίκων τα τελευταία χρόνια. Ακόμα και αν είχε στα χέρια της παλαιότερες στατιστικές, τα κριτήρια καταγραφής έχουν αλλάξει σήμερα. Για παράδειγμα, στο παρελθόν «οι γονείς έδερναν τα παιδιά τους και αυτό δεν καταγραφόταν ποτέ, θεωρούταν απλώς μέρος μιας κουλτούρας, ενώ σήμερα θεωρείται ενδοοικογενειακή βία. Αυτό για το οποίο είμαι σίγουρη είναι ότι τα παιδιά είναι καθρέφτης της κοινωνίας των ενηλίκων». Το ερώτημα, επομένως, δεν είναι αν έχει αυξηθεί η βία ανηλίκων αλλά ποιες συνθήκες καλλιεργούν γενικά τη βία.
Όπως διαπίστωσε μεταξύ άλλων η Λητώ, αφού μελέτησε πολλές υποθέσεις με παιδιά θύτες στην Ελλάδα και στο εξωτερικό, «πάντα έβλεπες ότι τελικά τα ίδια είχαν υπάρξει θύματα του κοινωνικού και οικογενειακού περιβάλλοντός τους. Όχι ότι αυτό απαλύνει τις συνέπειες της πράξης τους, αλλά ανήκουν σε έναν ατελείωτο κύκλο βίας».
Όπως διαπίστωσε μεταξύ άλλων η Λητώ, αφού μελέτησε πολλές υποθέσεις με παιδιά θύτες στην Ελλάδα και στο εξωτερικό, «πάντα έβλεπες ότι τελικά τα ίδια είχαν υπάρξει θύματα του κοινωνικού και οικογενειακού περιβάλλοντός τους. Όχι ότι αυτό απαλύνει τις συνέπειες της πράξης τους, αλλά ανήκουν σε έναν ατελείωτο κύκλο βίας».
Επιπλέον, πιστεύει ότι «ακόμα και σήμερα υπάρχουν στις συμπεριφορές μας κάποιοι αυτοματισμοί που επιτρέπουν τέτοια περιστατικά. Στην παράσταση εξετάζουμε χαρακτήρες που μοιάζουν ακίνδυνοι αλλά έχουν όλοι ένα κίνητρο». Ένα κίνητρο αν όχι για να διαπράξουν το έγκλημα, τουλάχιστον για να το συγκαλύψουν. «Η πίστη σε μια ομάδα είναι θετική, αλλά άλλο ομάδα και άλλο συμμορία» σχολιάζει η Λητώ, προσθέτοντας ότι όταν παρακολουθούμε μια πράξη βίας χωρίς να παρεμβαίνουμε, γινόμαστε με έναν τρόπο «συνένοχοι».
Γιατί έχουμε την τάση να παραμένουμε αμέτοχοι, ακόμα και αν μέσα μας την καταδικάζουμε απερίφραστα; «Νομίζω ότι αυτή τη στιγμή ζούμε μια πολύ δύσκολη ζωή, που μας κάνει να κλεινόμαστε στον εαυτό μας». Έχουμε μπει σε λειτουργία αυτοσυντήρησης, πιστεύει η Λητώ. «Κακά τα ψέματα, η βία αποτελεί επίσης διασκέδαση και εθισμό. Σκρολάρουμε στο κινητό μας και την καταναλώνουμε. Οπότε νομίζω ότι αυτό δημιουργεί μια ανοχή ακόμα και σε περιστατικά που βλέπουμε να συμβαίνουν μπροστά μας».
Ο Πάνος Βλάχος είναι ο μόνος ενήλικος ηθοποιός της παράστασης. Πλαισιώνεται από πέντε ερμηνευτές από 11 έως 15 ετών, που μεταμορφώνονται διαρκώς σε θύματα και θύτες, μάρτυρες και συνεργούς. Ακόμα και οι ανήλικοι ηθοποιοί της παράστασης, που όπως διευκρινίζει η σκηνοθέτρια προέρχονται από αρκετά υποστηρικτικά περιβάλλοντα, της ανέφεραν περιστατικά εκφοβισμού στα οποία είχαν γίνει μάρτυρες. Γιατί επέλεξε να συνεργαστεί με ανηλίκους και όχι με ενήλικες που υποδύονται παιδιά, όπως συμβαίνει συνήθως;
«Η παράσταση αυτή, όπως και κάθε πρότζεκτ που δουλεύουμε με τον Πάνο, είναι μια πάρα πολύ έντονη διαδικασία δημιουργίας. Οπότε πέρα από το σκηνικό και το θεατρικό ενδιαφέρον που παρουσιάζουν τα παιδιά ηθοποιοί, κάτι που δεν βλέπουμε συχνά, τα παιδιά με τα οποία συνεργαζόμαστε μάς άνοιξαν ένα μικρό παράθυρο στον κόσμο τους, τον οποίο συνήθως κοιτάμε αλλά δεν βλέπουμε. Προφανώς παίρνουμε αποφάσεις για αυτά, οι γονείς, οι δάσκαλοι και η κοινωνία, αλλά πολύ συχνά δεν τα ακούμε. Οπότε είναι ένας μυστικός κόσμος, μια κοινότητα που δρα παράλληλα με τη δική μας».
«Τα παιδιά με τα οποία συνεργαζόμαστε στην παράσταση μας άνοιξαν ένα μικρό παράθυρο στον κόσμο τους, τον οποίο συνήθως κοιτάμε αλλά δεν βλέπουμε. Προφανώς παίρνουμε αποφάσεις για αυτά, οι γονείς, οι δάσκαλοι και η κοινωνία, αλλά πολύ συχνά δεν τα ακούμε. Οπότε είναι ένας μυστικός κόσμος, μια κοινότητα που δρα παράλληλα με τη δική μας».
Η ιδέα της συνεργασίας με παιδιά, από την οποία δεν είχε προηγούμενη εμπειρία σε επαγγελματικό πλαίσιο, αρχικά τής προκάλεσε «ενδοιασμούς και φόβο: ήθελα αυτή η διαδικασία να είναι θετική και δημιουργική για τα παιδιά». Αποδείχτηκε αποκαλυπτική για όλους, αφού «σε μεγάλο βαθμό την καθοδήγησαν τα παιδιά. Επειδή έχουν μια δική τους εξήγηση για τα φαινόμενα που συζητάμε, ήταν πολύ πιο έτοιμα από εμάς να ανοίξουν τη συζήτηση».
Καθώς πρόκειται για μια παράσταση «σκληρή», όπως διευκρινίζει η Λητώ, τα παιδιά που συμμετέχουν υποστηρίχθηκαν στις πρόβες από επαγγελματίες ψυχικής υγείας. Αλλά θεωρεί πολύ χρήσιμο να την παρακολουθήσουν και έφηβοι – άνω των 15 ετών, σύμφωνα με τα ηλικιακά κριτήρια του έργου.
Η σκηνοθέτρια δεν είναι τόσο «ρομαντική» ώστε να νομίζει ότι το θέατρο «θα αλλάξει ολόκληρο τον κόσμο. Αλλά ένα μέρος μου πιστεύει ότι κάποιος που θα δει τον “Άλεξ” θα επανεξετάσει το πώς καταναλώνουμε τη βία ή θα αναγνωρίσει κάτι στους χαρακτήρες (θα πει, για παράδειγμα: α, αυτός ο προπονητής που είχα δεν ήταν τελικά τόσο αθώος). Κι αυτό, για μένα, είναι ένα λιθαράκι προς τη σωστή συζήτηση, τη σωστή κατεύθυνση».
«Ένα μέρος μου πιστεύει ότι κάποιος που θα δει τον “Άλεξ” θα επανεξετάσει το πώς καταναλώνουμε τη βία ή θα αναγνωρίσει κάτι στους χαρακτήρες (θα πει, για παράδειγμα: α, αυτός ο προπονητής που είχα δεν ήταν τελικά τόσο αθώος). Κι αυτό, για μένα, είναι ένα λιθαράκι προς τη σωστή συζήτηση, τη σωστή κατεύθυνση»
Μια ακόμα εμπειρία που βοήθησε την ίδια να επανεξετάσει πολλά από τα πράγματα που θεωρούσε «κανονικά» και δεδομένα ήταν η μακροχρόνια ζωή και εργασία της στη Νέα Υόρκη. «Νιώθω ότι η διαδρομή που έκανα στο εξωτερικό με μπόλιασε με ερωτηματικά για την κοινωνία όπου μεγάλωσα». Στη Νέα Υόρκη ένιωθε ξένη, αλλά μετά την επιστροφή της –για να είναι, όπως εξηγεί, κοντά στους αγαπημένους της ανθρώπους και να δουλεύει στη μητρική της γλώσσα– «είμαι πια κι εδώ λίγο ξένη. Ξαφνικά βλέπω τα πράγματα με καινούριο φίλτρο».
Τη ρωτάω, σύμφωνα με τη διεθνή εμπειρία της, τι πιστεύει ότι πρέπει να αλλάξει στο ελληνικό θέατρο για να εξελιχθεί ακόμα περισσότερο – αλλά και πώς θα μπορούσε να συνεισφέρει εκτός των συνόρων, πέρα από την παράδοσή του στο αρχαιοελληνικό δράμα. «Θεωρώ ότι δεν επαρκεί η στήριξη που δίνεται σε νέους καλλιτέχνες για να δημιουργήσουν και να αποτύχουν – και η αποτυχία είναι βασική διαδικασία δημιουργίας. Υπάρχουν πλαίσια εκπαίδευσης αλλά όχι αρκετά πλαίσια παραγωγής. Στο εξωτερικό υπάρχουν residencies, χώροι έρευνας και εργαστήρια παραγωγής όπου η δημιουργία μπορεί να συνεχίζεται για πολλά χρόνια χωρίς απαραίτητα να οδηγεί σε παράσταση. Στην Ελλάδα ακόμα δεν έχω καταλάβει πώς μπορεί κάποιος να γίνει σκηνοθέτης ή συγγραφέας ξεκινώντας από το μηδέν. Νομίζω ότι όλοι όσοι γράφουμε και σκηνοθετούμε, εν μέρει το κάνουμε τυχαία».
Παρά τις δυσκολίες, βρίσκει τη σκηνή του ελληνικού θεάτρου «ενδιαφέρουσα και με πάρα πολλούς καλούς σκηνοθέτες. Και νιώθω ότι γεωπολιτικά, και ως χώρα και ως κουλτούρα, είμαστε σε ένα σημείο που βιώνει μεγάλες αντιφάσεις και μεγάλες συγκρούσεις κι αυτό μπορεί να γεννήσει πολύ καλό θέατρο».
Δείτε το τρέιλερ:
Info
«Άλεξ/Αλέξανδρος. Μια Μικρή Ιστορία Βίας» της Λητώς Τριανταφυλλίδου και του Πάνου Βλάχου. Ίδρυμα Μιχάλης Κακογιάννης, Πειραιώς 206, Ταύρος, τηλ. 210 3418550. Προπώληση εισιτηρίων: www.more.com
Συντελεστές
Παίζουν: Πάνος Βλάχος. Ανήλικοι ερμηνευτές (διπλή διανομή): Χριστόφορος Καρδαχάκης, Μάριος Λούντζης, Δημήτρης Μακρόπουλος, Αντώνης Μαργαρίτης, Στέφανος Πελεκάνος, Γιάννης Πολιάς, Ζώης Πόπορης, Ιάσονας Ρούσσος, Νίκος Σκλάβος, Αριστείδης Χαμηλάκης.
Σκηνοθεσία: Λητώ Τριανταφυλλίδου. Σκηνικά – Κοστούμια: Νίκη Ψυχογιού. Μουσική: Αλεξάνδρα Κατερινοπούλου. Κίνηση: Ηλίας Χατζηγεωργίου. Φωτισμοί: Ελίζα Αλεξανδροπούλου. Video: Μάριος Γαμπιεράκης (Μαύρα Γίδια). Βοηθός σκηνοθέτη: Τζέσικα Κουρτέση. Βοηθός σκηνογράφου και ενδυματολόγου: Πάρης Παρασκευόπουλος. Κοινωνικός Λειτουργός – Θεατροπαιδαγωγός: Βαγγέλης Κουφάκος. Φωτογραφίες: Δέσποινα Σπύρου. Graphic Design: Γκέλυ Καλαμπάκα, Τερέζα Τσούκνου. Επικοινωνία: Αντώνης Κοκολάκης Οργάνωση Παραγωγής: Κωνσταντίνα Νταντάμη. Παραγωγή: Θεατρικές Επιχειρήσεις Τάγαρη
