Η πρώτη ύλη της βιομηχανίας του τουρισμού δεν είναι τα παρθένα τοπία ή ο χώρος, που συρρικνώνεται με τα σύγχρονα μέσα μεταφοράς. Είναι ο χρόνος, γράφει ο Βάλεντιν Γκρέμπνερ στο βιβλίο «Retroland» (εκδ. Λέμβος). Ο ιστορικός και συγγραφέας παραθέτει το σχόλιο που είχε διατυπώσει ήδη από το 1958 ο ποιητής Χανς Μάγκνους Εντσενσμπέργκερ, ότι «η μοναδικά αληθινή ξένη χώρα είναι το παρελθόν». Τι θα συμβεί όμως αν ένα ταξίδι στην «ξένη χώρα του παρελθόντος» αναμοχλεύσει προσωπικές ή και οικογενειακές μνήμες βαθιά θαμμένες στο χώμα; Τότε ίσως γίνει η αφετηρία μιας θεραπευτικής διαδρομής.
Στην ταινία «Η λαθρέμπορος» της Sylvelin Makestad, που έκανε πρεμιέρα στο 28ο Φεστιβάλ Ντοκιμαντέρ Θεσσαλονίκης, παρακολουθούμε την αληθινή ιστορία μιας ηλικιωμένης γυναίκας, της Lisbeth, η οποία, στη Φινλανδία, επιβιβάζεται σε ένα «therapy bus» όπως το αποκαλεί. «Όταν ζούσε ακόμα ο πατέρας μου, διοργανώνονταν ταξίδια σε πεδία μάχης στη Ρωσία. Ήταν ένα είδος θεραπείας για τους βετεράνους πολέμου» εξήγησε η Lisbeth στο Q&A που ακολούθησε μετά την προβολή, με τη σκηνοθέτρια να προσθέτει: «Όταν πέθαναν οι βετεράνοι, άρχισαν να κάνουν εκείνα τα ταξίδια τα παιδιά τους, που είχαν μεγαλώσει με τα τραύματα των πατεράδων».
Την επόμενη ημέρα συναντήθηκα με την Εύη Καρκίτη, δημοσιογράφο και ιδρύτρια της ομάδας Thessaloniki Walking Tours, που διοργανώνει θεματικές ξεναγήσεις και πολιτιστικές διαδρομές συνδεδεμένες με την πιο πρόσφατη ή παλαιότερη ιστορία ενός προορισμού – από τη Θεσσαλονίκη μέχρι τη Γερμανία και πιο πέρα. Κάποια στιγμή άρχισε να μου λέει για την τεράστια ζήτηση που έχουν οι λεγόμενες «σκοτεινές διαδρομές» στη Θεσσαλονίκη, που έχουν να κάνουν, για παράδειγμα, με το παρελθόν σεξεργασίας της πόλης, με την εβραϊκή κοινότητα και το Ολοκαύτωμα, ή ακόμα και με τον αποκαλούμενο δράκο του Σέιχ Σου. Διαδρομές που απέχουν από μια ινσταγκραμική αντίληψη του ταξιδιού όπου, ας πούμε, χαμογελαστοί άνθρωποι ποζάρουν μπροστά σε όμορφα και καλοδιατηρημένα κτίρια ή πίνουν το Άπερολ Σπριτζ τους σε ένα παραθαλάσσιο μπαράκι.
«Το “κακό” είναι ένα πανίσχυρο αφήγημα, που πάντοτε ελκύει», σχολίασε η Εύη. «Υπάρχει όμως και μια άλλη διάσταση. Είναι το πρώτο σε μια συλλογική μνήμη που θέλουμε να παραχώσουμε, να ξεπεράσουμε. Αλλά αν δεν το έχεις διαχειριστεί με έναν τρόπο, θα έρθει να σε βρει. Είτε μας αρέσει είτε όχι, είναι κομμάτι της ταυτότητάς μας. Και μόνο όμως που έρχεται ένα τραύμα στη δημόσια σφαίρα, παύει να είναι σκοτεινό μυστικό.
«Το “κακό” είναι ένα πανίσχυρο αφήγημα, που πάντοτε ελκύει. Υπάρχει όμως και μια άλλη διάσταση. Είναι το πρώτο σε μια συλλογική μνήμη που θέλουμε να παραχώσουμε, να ξεπεράσουμε. Αλλά αν δεν το έχεις διαχειριστεί με έναν τρόπο, θα έρθει να σε βρει. Είτε μας αρέσει είτε όχι, είναι κομμάτι της ταυτότητάς μας», Εύη Καρκίτη, δημοσιογράφος, ιδρύτρια της ομάδας Thessaloniki Walking Tours
»Για παράδειγμα, σε μια διαδρομή για τον “δράκο του Σέιχ Σου”, οι συμμετέχοντες που είχαν εκτεθεί σε εκείνη την ιστορία με τον άλφα ή βήτα τρόπο -είτε γιατί είχαν πιστέψει ότι τον είδαν είτε γιατί είχε πληγεί ένας συγγενής τους είτε γιατί φοβήθηκαν ετεροχρονισμένα “αφού συνέβη μία φορά και γιατί να μην ξανασυμβεί”- έφεραν στη συζήτηση εξαιρετικά εντυπωσιακά προσωπικά πράγματα, που θα μπορούσαν να συμπληρώσουν μια δημόσια αφήγηση».
Μια πολιτιστική διαδρομή ή μια ξενάγηση «σκάβει σε συλλογικές μνήμες», όπως το συνοψίζει η Εύη. Και, πολύ τακτικά, «μπορεί να πέσει πάνω σε μια προσωπική ή οικογενειακή ιστορία, κάτι που βίωσε κάποιος στο παρελθόν, ως παιδί, ως έφηβος, ως νεαρός ενήλικας αλλά τότε δεν μπορούσε να καταλάβει τις διαστάσεις του». Από τη στιγμή που γίνεται το σκάψιμο, «αυτό είναι το πρώτο βήμα προς τη διαχείριση ενός θέματος» προσθέτει.
Επιστρέφοντας λοιπόν από ένα ταξίδι, ή ακόμα και από μια ξενάγηση στο κέντρο της πόλης όπου ζούμε, μπορεί να ξεκινήσει μια άλλη, εσωτερική διαδρομή, προς την επεξεργασία ενός ζητήματος που θέλουμε να τακτοποιήσουμε μέσα μας – από μια δυσλειτουργική οικογενειακή σχέση, για παράδειγμα, μέχρι το bulllying που βιώσαμε ως παιδιά για τη σεξουαλική ταυτότητά μας. Η ψυχολόγος-ψυχοθεραπεύτρια Όλγα Μουλάκη εξηγεί ότι «στη Δύση συνηθίζουμε να βλέπουμε τον εαυτό μας περισσότερο σαν ξεκομμένες μονάδες παρά σαν συνέχεια μιας ιστορίας του κόσμου». Θυμάται όμως χαρακτηριστικά κάποιους θεραπευόμενούς της που «επιστρέφοντας από ένα ταξίδι σε τόπους καταγωγής, φέρνουν μαζί τους μια καινούρια προοπτική για την προγονική ιστορία τους και το πώς τούς επηρέασε μέσα από τις γενιές. Στη συζήτηση με μια θεραπευόμενη, μετά την επιστροφή της από ταξίδι στον τόπο της οικογενειακής καταγωγής της, ήρθε στο φως κάτι απρόσμενο: ο ρόλος της γιαγιάς της ως γυναίκας και ο τρόπος της να επιβιώσει στις δύσκολες συνθήκες της εποχής της την είχαν κάνει σκληρή και συναισθηματικά αποκομμένη. Αυτός ο πόνος, αυτή η αποστασιοποίηση διαμόρφωσαν τον χαρακτήρα της μητέρας της [θεραπευόμενης] κι εκείνη, με τη σειρά της, την κόρη της. Αυτή η συνειδητοποίηση άνοιξε ένα διαφορετικό παράθυρο κατανόησης για τη μητέρα της, για τη σχέση μεταξύ τους, και ένα νέο βλέμμα προς τον ίδιο της τον εαυτό».
«Στη συζήτηση με μια θεραπευόμενη, μετά την επιστροφή της από ταξίδι στον τόπο της οικογενειακής καταγωγής της, ήρθε στο φως κάτι απρόσμενο: ο ρόλος της γιαγιάς της ως γυναίκας και ο τρόπος της να επιβιώσει στις δύσκολες συνθήκες της εποχής της την είχαν κάνει σκληρή και συναισθηματικά αποκομμένη», Όλγα Μουλάκη, ψυχολόγος-ψυχοθεραπεύτρια
Κάθε νέα εμπειρία όμως χρειάζεται να βρει μια θέση μέσα μας – με ουσία και νόημα, προσθέτει η ειδικός. Στο να γίνει από απλό γεγονός «ζωντανό μέρος του εσωτερικού κόσμου μας, η συνεισφορά της ψυχοθεραπευτικής διαδικασίας είναι πολύτιμη. Ο ψυχοθεραπευτής μπορεί να προσφέρει τη διεργασία μέσα από την οποία η εμπειρία μετατρέπεται σε εσωτερική ανάπτυξη, εξέλιξη και βαθύτερη κατανόηση του εαυτού».
Μια στιγμή βαθιάς συνειδητοποίησης στο ταξίδι μπορεί να έρθει εκεί που δεν το περιμένεις. Όταν παίρνεις, μεταφορικά και ίσως κυριολεκτικά, απόσταση από την καθημερινότητα και τη ρουτίνα σου, ξεκουράζεσαι (τουλάχιστον ψυχικά και πνευματικά αν όχι σωματικά) και ανοίγεις το μυαλό σου σε νέες αισθήσεις και τρόπους σκέψης, μπορεί να καταλάβεις πράγματα για τον εαυτό σου και τους άλλους που θα σε βοηθήσουν να διαχειριστείς διαφορετικά μια δυσκολία ή ακόμα και θα αλλάξουν την πορεία της ζωής σου.
Το πιο πρόσφατο προσωπικό παράδειγμα είναι ένα σύντομο αλλά όμορφο ταξίδι στην Αιδηψό, όπου συμμετείχα με τον 11χρονο γιο μου σε δράσεις και προβολές του Evia Film Project. Ένα βράδυ παρακολούθησα το ντοκιμαντέρ της Εύας Στεφανή «Λουόμενοι», με ανθρώπους της τρίτης ηλικίας που απολαμβάνουν τα ιαματικά λουτρά, αστειεύονται και τραγουδούν. Την επόμενη ημέρα, όταν επισκεφτήκαμε τον χώρο προβολής της ταινίας, τη Δημοτική Πλαζ Αιδηψού, και χαλαρώσαμε στα ζεστά νερά, γνωρίσαμε λουόμενους που άνετα θα μπορούσαν να είχαν πρωταγωνιστήσει στην ταινία. Εκείνη η εμπειρία κάτι μαλάκωσε μέσα μου, στην προσπάθεια συμφιλίωσης με το πέρασμα του χρόνου, καθώς συνειδητοποίησα με βιωματικό τρόπο ότι οι χαρές της ζωής δεν έχουν ηλικιακή ημερομηνία λήξης.
Οι ευκαιρίες σύνδεσης με τον εαυτό μας αλλά και με άλλους μπορεί λοιπόν να κάνουν ένα ταξίδι πραγματικά θεραπευτικό, όχι μόνο για το σώμα αλλά και για την ψυχή. Στο τέλος της διαδρομής της Thessaloniki Walking Tours από την Μπάρα στον Βαρδάρη, οι συμμετέχοντες -φέρνει ως παράδειγμα η Εύη- συναντούν την trans ακτιβίστρια Κρίστυ Αλεξίου. «Μας αφηγείται την ιστορία της χωρίς να ωραιοποιεί τίποτα. Μας λέει πώς ανακάλυψε τον εαυτό της κάποια στιγμή, στη πρώιμη εφηβεία, και ότι δεν ήθελε πλέον να ακολουθήσει το βιολογικό φύλο της. Και θέτει και άλλα ζητήματα. Υπάρχουν άνθρωποι οι οποίοι μπορεί να έχουν τέτοιου τύπου ανησυχίες και μέχρι τώρα στη ζωή τους να μην είχαν τη δυνατότητα να ακούσουν μια τόσο ειλικρινή και αυτοβιογραφική αφήγηση. Μπορεί επίσης κάποιοι να είναι φοβικοί ή να μη γνωρίζουν το λεξιλόγιο που πρέπει να χρησιμοποιήσουν, γιατί το τι σημαίνει φύλο στην εποχή μας είναι λίγο πιο περίπλοκο από ό,τι πιστεύαμε στο παρελθόν». Η αφήγηση της Κρίστυς έχει αξία και για έναν ακόμα λόγο: γιατί πέρασε «από πολύ σκληρή σεξεργασία, την οποία δεν είχε επιλέξει και δεν απολάμβανε, και πέτυχε, με πολύ μεγάλο κόπο, να αλλάξει τη ζωή της προς το καλύτερο». Σήμερα έχει το δικό της bar/club στη Θεσσαλονίκη.
Η εμπειρία της επαφής μου με τους λουόμενους της Αιδηψού κάτι μαλάκωσε μέσα μου, στην προσπάθεια συμφιλίωσης με το πέρασμα του χρόνου, καθώς συνειδητοποίησα με βιωματικό τρόπο ότι οι χαρές της ζωής δεν έχουν ηλικιακή ημερομηνία λήξης.
Μια θεραπευτική εμπειρία σύνδεσης μπορεί να έρθει και μέσα από τους συνταξιδιώτες μας, ακόμα και αν δεν τους γνωρίζαμε στο παρελθόν. Στην ταινία «Η λαθρέμπορος», ας πούμε, παρακολουθούμε τη Lisbeth να κάνει βαθιές συζητήσεις με τους συνεπιβάτες της στο λεωφορείο, τις οποίες ίσως να μην είχε κάνει ούτε με τα πιο κοντινά της πρόσωπα. Η κ. Μουλάκη θεωρεί ότι κάτι τέτοιο μπορεί να προκύψει αβίαστα σε ένα γκρουπ όπου συναντιούνται «άνθρωποι με κοινά ενδιαφέροντα και ιστορία» (όπως στη «Λαθρέμπορο», που είναι όλοι απόγονοι βετεράνων πολέμου). Αλλά ακόμα ένα σόλο ταξίδι έχει οφέλη αφού, μεταξύ άλλων, «συναντάς πιο πολύ και ανακαλύπτεις τον εαυτό σου» κατά την ψυχολόγο-ψυχοθεραπεύτρια.
Οι προορισμοί που είναι πλούσιοι σε ιστορία κρύβουν περισσότερες ευκαιρίες για εσωτερικές ανακαλύψεις. Είτε ταξιδεύουμε σόλο είτε ομαδικά. Η Εύη θυμάται ότι στον Εβραϊκό Περίπατο στη Θεσσαλονίκη «μας έχει συμβεί αρκετές φορές να έρθουν εβραϊκές οικογένειες με ρίζες από την πόλη, που θέλουν να περπατήσουν στην πόλη όπου έζησαν οι πρόγονοί τους. Ο καθένας έχει τους δικούς του ιερούς τόπους». Για κάποιους, αυτά τα ταξίδια έχουν στοιχεία προσκυνήματος. Και «ο ξεναγός δεν είναι εκεί για να τους δείξει πού είναι ένας συγκεκριμένος δρόμος, το βρίσκουν μόνοι τους. Είναι αυτός που θα τους αφηγηθεί την ιστορία. Γιατί, τελικά, το storytelling ανοίγει τη συζήτηση, κάνει την ανάδυση της μνήμης και εκεί μπορεί να έρθει ένας προβληματισμός, να γίνει η σύνδεση, ίσως και το πρώτο βήμα προς τη διαχείριση ενός τραύματος».
Και μετά είναι η θεραπευτική δύναμη της τέχνης, που πλέον συνταγογραφείται και από γιατρούς. Στην Αιδηψό ήταν για μένα, μεταξύ άλλων, η ταινία «Λουόμενοι». Η Εύη αναφέρεται στις εικαστικές τέχνες, όπως «το να μπεις μέσα σε ένα μουσείο, σε μια πινακοθήκη ή γλυπτοθήκη, ή και να μην μπεις – να σταθείς μπροστά σε ένα δημόσιο γλυπτό ή να δεις την αρχιτεκτονική των κτιρίων». Η ίδια σε ένα πρόσφατο ταξίδι στην Πάντοβα θυμάται ότι μπήκε στο παρεκκλήσι των Σκροβένι και «η καρδιά μου χτυπούσε σαν τρελή. Δεν σου κρύβω πως μπροστά στην παράσταση της προδοσίας, ήρθα αντιμέτωπη με όλες τις προδοσίες της ζωής μου. Ο Τζιόττο έκανε ένα βιβλικό και θεολογικό θέμα τόσο ανθρώπινο. Αυτή είναι η Αναγέννηση».
Ένα ακόμα θεμελιώδες χαρακτηριστικό είναι ο χρόνος. Να καταφέρεις να βγεις από το τρελό όχημα του fight or flight, με το οποίο κινείσαι καθημερινά σε ιλιγγιώδεις ρυθμούς, να κατεβάσεις ταχύτητα και να ζήσεις συνειδητά τη στιγμή. «Τρέχουμε όλο και περισσότερο και είμαστε μονίμως προσανατολισμένοι στα επιτεύγματα, ακόμα και σε δραστηριότητες που προορίζονται για εμάς – δηλαδή μπορεί να κάνουμε γιόγκα και να αγχωνόμαστε για την επόμενη άσανα» εξηγεί η κ. Μουλάκη. «Βλέπουμε τον εαυτό μας σαν στιγμιότυπα στα social media παρά υπάρχουμε σε μία στιγμή, σε ένα περιβάλλον, σε μια συνθήκη. Πηγαίνουμε στη θάλασσα και αντί να αισθανθούμε το νερό, τον αέρα, παίζουμε με μια ρακέτα και μετά με μια μπάλα και μετά με ένα κινητό».
Η Εύη Καρκίτη μπήκε στο παρεκκλήσι των Σκροβένι και «η καρδιά μου χτυπούσε σαν τρελή. Δεν σου κρύβω πως μπροστά στην παράσταση της προδοσίας, ήρθα αντιμέτωπη με όλες τις προδοσίες της ζωής μου. Ο Τζιόττο έκανε ένα βιβλικό και θεολογικό θέμα τόσο ανθρώπινο. Αυτή είναι η Αναγέννηση».
Όπως επιβεβαιώνει η ειδικός: «Ο τρόπος με τον οποίο ταξιδεύει κάποιος έχει τεράστια σημασία στο πώς μπορεί να συνομιλήσει με έναν τόπο». Αν ταξιδέψουμε με μια checklist αξιοθέατων και εμπειριών που γεμίζουν ασφυκτικά τις κατά κανόνα λιγοστές ημέρες ταξιδιού, μπορεί να καταφέρουμε μεν να κάνουμε «check» σε όλα τα κουτάκια, αλλά όχι να μετατοπιστούμε, κατά κάποιον τρόπο, μέσα μας. «Αν θέλουμε να αισθανθούμε έναν τόπο, τον πολιτισμό και τους ανθρώπους του, χρειάζεται παρουσία στη στιγμή, χωρίς πίεση – χωρίς το μυαλό μας να έχει φύγει ήδη, στη σκέψη ότι σε μισή ώρα πρέπει να προλάβουμε το επόμενο λεωφορείο».
Η Εύη πιστεύει ότι μόνο περπατώντας μπορούμε να γνωρίσουμε μια πόλη. Μια φιλοσοφία που εφαρμόζουν σε κάθε προορισμό. Στο Μόναχο, για παράδειγμα, «έχουμε μια ξενάγηση για τη γέννηση του Ναζισμού που κρατάει 8,5 ώρες. Την κάνουμε με διάλειμμα, φαγητό, καφέ. Πρέπει να σου πω ότι είναι μια μαγική μέρα – αν και πάρα πολύ δύσκολη, είναι τραγικά αυτά που ακούμε. Βλέπουμε απτά ίχνη αλλά στεκόμαστε και στα αόρατα. Ο κόσμος όμως που θα ταξιδέψει μαζί μας στο Μόναχο ξέρει ότι δεν θα πάει στο κάστρο της Disney [στη Βαυαρία]».
«Αν θέλουμε να αισθανθούμε έναν τόπο, τον πολιτισμό και τους ανθρώπους του, χρειάζεται παρουσία στη στιγμή, χωρίς πίεση – χωρίς το μυαλό μας να έχει φύγει ήδη, στη σκέψη ότι σε μισή ώρα πρέπει να προλάβουμε το επόμενο λεωφορείο», Όλγα Μουλάκη
Γιατί μπορεί ο Ντοστογιέφσκι να υποστήριξε ότι «η ομορφιά θα σώσει τον κόσμο», αλλά η ομορφιά -τουλάχιστον όπως την καθορίζουν οι κανόνες κάθε εποχής- δεν είναι πάντα προαπαιτούμενο. Ένα θεραπευτικό ταξίδι μπορεί να περνάει από δύσκολα συναισθήματα και από μέρη που δεν είναι συμβατικά όμορφα. «Έτσι δεν είναι η πόλη όμως; Γιατί εγώ να την εξωραΐσω; Αυτό που θέλω είναι να σκάψω στο παρελθόν της και να φέρω ιστορίες στο σήμερα» καταλήγει η Εύη. Η Αιδηψός για παράδειγμα, σκέφτομαι, δεν είναι ο απόλυτος ινσταγκραμικός προορισμός, όπως ας πούμε μια κυκλαδίτικη Χώρα – αν και έχει εκπληκτικά πολλές γωνιές φυσικής και αρχιτεκτονικής ομορφιάς. Σε κάθε προορισμό, όμως, η σύνδεση και η τέχνη μπορούν να στρέψουν το βλέμμα μας στη μοναδική ομορφιά που κρύβουμε όλοι μέσα μας. Αρκεί να του δώσουμε χώρο και χρόνο.
