Έχει περάσει ατελείωτες ώρες εκεί που οι περισσότεροι από εμάς βλέπουμε μόνο εικόνες στις ειδήσεις. Σε εμπόλεμες ζώνες, σε προσφυγικούς καταυλισμούς, πάνω σε διασωστικά πλοία, σε σημεία όπου η λέξη «άνθρωπος» δοκιμάζεται καθημερινά. Η Χριστίνα Ψαρρά, Γενική Διευθύντρια του Ελληνικού Τμήματος των Γιατρών Χωρίς Σύνορα, είναι μια τέτοια περίπτωση. Έχοντας ηγηθεί αποστολών από την Ουκρανία και τη Μεσόγειο μέχρι το Σουδάν και το Μπαγκλαντές, η ίδια γνωρίζει καλύτερα από τον καθένα ότι η ανθρωπιστική δράση δεν είναι μια θεωρητική έννοια, αλλά μια σειρά από δύσκολες, καθημερινές αποφάσεις.
Στη συνάντησή μας για το νέο επεισόδιο vidcast Γυναίκες του Marie Claire, ξετυλίξαμε το νήμα της εμπειρίας της, από το πώς η ανθρωπιστική κρίση έχει αλλάξει δραματικά μετά το 2021 – που οι Γιατροί Χωρίς Σύνορα συμπλήρωναν 30 χρόνια στην Ελλάδα και 50 διεθνώς – μέχρι την εσωτερική πάλη ενός ανθρώπου που βρίσκεται καθημερινά απέναντι στην πιο σκληρή πλευρά της ανθρωπότητας. Μιλήσαμε για τη δυσκολία της μετάβασης από τα πεδία των συγκρούσεων στην «κανονικότητα», για τη συνειδητή επιλογή του Οργανισμού να παραμένει ανεξάρτητος από κρατικές χρηματοδοτήσεις, αλλά και για την «επιδημία» αδιαφορίας που απειλεί να διαβρώσει τον κοινωνικό ιστό, καθιστώντας μας λιγότερο ανθρώπους.
Δείτε το βίντεο
Μας ακούτε και στο Spotify
Η γυναίκα στην πρώτη γραμμή
«Οι γυναίκες είναι αυτές που θα αποκαλύψουν τον πόνο τους τελευταίες, αλλά είναι αυτές που θα τον βιώσουν πρώτες», μου λέει η Χριστίνα, περιγράφοντας την ευαλωτότητα των γυναικών από τα πρώτα κιόλας δευτερόλεπτα μιας κρίσης.
Αυτή τη στιγμή, για παράδειγμα, έχουμε μία επιδημία Έμπολα στο Κονγκό. Οι γυναίκες είναι αυτές που βάλλονται περισσότερο, γιατί οι γυναίκες είναι αυτές που θα κληθούν να φροντίσουν τον ασθενή ή την ασθενή της οικογένειας. Όταν λοιπόν θα έχεις κάποιον που ασθενεί, μία γυναίκα θα είναι αυτή η πρώτη που θα πάει να φροντίσει, να πλύνει, να γιατρέψει, να δώσει νερό, να καθαρίσει. Άρα θα είναι και αυτή που θα είναι το πρώτο ενδεχόμενο κρούσμα ή το πρώτο θύμα.
Και το λέω σε μία φάση που δεν μιλάμε τώρα για πόλεμο ή για κάτι που γίνεται. Αυτό είναι μέρος της κοινωνίας μας. Και νομίζω ότι οι κοινωνίες δεν έχουν επιλέξει να αναγνωρίσουν αυτό το ζήτημα, ούτε έχουν καταλάβει το κόστος της μη αναγνώρισης. Τι σημαίνει να μην έχω πρόληψη για κάποια πράγματα και τι σημαίνει να αποκλείω ολόκληρες ομάδες από την πρόσβαση στην υγεία ή από τη ζωή, από τον κοινωνικό ιστό.
Η συζήτησή μας δεν περιορίστηκε μόνο στο τι συμβαίνει στο πεδίο, αλλά στο πώς μια γυναίκα ηγείται σε διεθνή περιβάλλοντα όπου το φύλο της συχνά γίνεται αντικείμενο κριτικής. «Πάντα και παντού έπρεπε να αποδείξω περισσότερα», παραδέχεται. «Στην Ελλάδα, η ηλικία και το φύλο μου σε θέσεις ευθύνης συχνά προκαλούν απορία. Αλλά όταν είσαι στη μέση της θάλασσας, σε μια διασωστική αποστολή, δεν υπάρχει χώρος για τέτοια παιχνίδια εξουσίας. Εκεί, η ιεραρχία βασίζεται μόνο στην ασφάλεια της ζωής».
Οι διεθνείς πολιτικές και η τύχη των γυναικών
Συζητήσαμε για το πώς οι αποφάσεις που λαμβάνονται σε κυβερνητικά γραφεία χιλιάδες χιλιόμετρα μακριά, καταλήγουν να καθορίζουν τη μοίρα ανθρώπων σε κατάσταση απόγνωσης. Η Χριστίνα εστιάζει στις επιπτώσεις της διεθνούς πολιτικής, αναφέροντας ως χαρακτηριστικό παράδειγμα την απόφαση της αμερικανικής κυβέρνησης κατά την περίοδο της προηγούμενης διοίκησης, να περιορίσει τη διάθεση ειδών πρώτης ανάγκης, όπως τα αντισυλληπτικά, σε περιοχές που τα έχουν άμεση ανάγκη.
Ποιο είναι το πιο ακραίο παράδειγμα που μπορείς να μας πεις που έχεις συναντήσει σε αποστολή;
«Ένα ακραίο περιστατικό είναι η πρόσφατη καταστροφή εκατοντάδων χιλιάδων αντισυλληπτικών χαπιών και η επιλογή της μη διάθεσής τους δωρεάν, όπως γινόταν πολλά χρόνια στις ανθρωπιστικές αποστολές. Ήταν μια επιλογή να πεις ότι “εγώ αυτά τα αντισυλληπτικά χάπια δεν θα τα διαθέσω σε χώρες που γνωρίζω ότι τα χρειάζονται για ασφαλείς τερματισμούς κύησης”. Επιλέγουν να τα καταστρέψουν, να τα πετάξουν, να τα διαλύσουν. Είναι ένα παιχνίδι πολιτικών που θέτει σε κίνδυνο δεκατετράχρονα κορίτσια που, μέσα στην απόγνωσή τους, θα βρουν άλλους, επικίνδυνους τρόπους για να διακόψουν μια ανεπιθύμητη κύηση».
Ο «αθόρυβος» κώδικας των γιαγιάδων
Ένα από τα πιο συγκλονιστικά σημεία της συνέντευξής μας ήταν όταν της ζήτησα να μου περιγράψει τη «συμμαχία» των γυναικών.
Έχεις δει γυναίκες στις πιο σκοτεινές γωνιές του πλανήτη. Έχεις καταλάβει να οργανώνονται μεταξύ τους για να επιβιώσουν; Δηλαδή υπάρχει μια παγκόσμια άγραφη συμμαχία μεταξύ των γυναικών που ξεπερνά τη γλώσσα, τη θρησκεία, τον πόλεμο τον ίδιο;
«Νομίζω ναι, υπάρχει ναι. Πρόσφατα βρέθηκα στην Ιορδανία, στο Αμάν. Και εκεί έχουμε μια κλινική επανορθωτικής χειρουργικής που λαμβάνει ασθενείς από τις χώρες της Μέσης Ανατολής που είναι κυρίως θύματα πολέμου. Το τελευταίο χρονικό διάστημα υπάρχουν πάρα πολλές ιατρικές εκκενώσεις που γίνονται από τη Γάζα. Εννιά στα δέκα παιδιά που ήταν εκεί, ήταν με τις γιαγιάδες τους. Ανεξάρτητα αν υπήρχαν γονείς, πάρα πολλά από αυτά τα παιδιά έχουν χάσει και τους γονείς τους.
Δεν ξέρω πώς να το μεταφράσω με λόγια. Ήταν σαν να έβλεπες τις γυναίκες αυτές που είναι γιαγιάδες, που δεν ξέρουν τη γλώσσα τη δικιά μας ή προσπαθούν να βρεθούν σε έναν άλλο τόπο -πολύ πιο οικείες η Ιορδανία φυσικά με τη Γάζα από ό,τι να έρθουν εδώ-, που βρίσκονται στο προσκέφαλο των παιδιών 24 ώρες το 24ωρο με μια αδιανόητη αντοχή, υπομονή, επιμονή. Δηλαδή είδα τη γιαγιά η οποία είχε τον ανήλικο εγγονό της 2,5 χρόνια στο νοσοκομείο. Τον ανέστησε η ίδια.
Και τις βλέπεις αυτές τις μορφές και τις φιγούρες που συνεργάζονται μεταξύ τους, που πηγαίνει μια στο δωμάτιο της άλλης και κάτι παίρνει και κάτι φέρνει και γυρίζουν και τις ακούς να μιλούν ελάχιστα. Συνεννοούνται με τα μάτια. Είναι αθόρυβες. Είναι αθόρυβες και συγχρόνως είναι τόσο παρούσες και τόσο δυνατές και τόσο εκεί που δεν ξέρω με ποιο τρόπο να το εξηγήσω, αλλά είναι ένας άλλος κώδικας. Δηλαδή όσο την ώρα ήμουν εκεί έμπαινε η μία στο δωμάτιο της άλλης και τα ζούσαν, έπαιρνε κάτι, έφευγε. Είναι ένας άλλος κώδικας επικοινωνίας».
Είδα μια γιαγιά να φροντίζει τον εγγονό της για 2,5 χρόνια στο νοσοκομείο. Τον “ανέστησε” η ίδια. Συνεννοούνται με τα μάτια. Είναι αθόρυβες, αλλά συγχρόνως τόσο παρούσες και τόσο δυνατές.
Η αδιαφορία ως η μεγαλύτερη απειλή
Κλείνοντας, αναρωτηθήκαμε για την αδιαφορία του «δυτικού» κόσμου. Η Χριστίνα είναι αιχμηρή: «Η αδιαφορία επιτρέπει τον πόλεμο. Είναι το προνόμιο του κόσμου που μπορεί να κλείσει τα μάτια. Αλλά αν δεν σταθείς στο πλευρό των άλλων, κάποια στιγμή το χτύπημα θα έρθει και στη δική σου πόρτα. Και τότε, δεν θα είναι κανένας για να σταθεί δίπλα σου».
Όταν τη ρώτησα τι μπορεί να κάνει ο καθένας από εμάς, η απάντησή της ήταν ένα μάθημα ταπεινότητας: «Δεν χρειάζεται να πας στη Γάζα. Μπορείς να βοηθήσεις τα παιδιά που έχουν έρθει στην Ελλάδα και χρειάζονται φροντίδα, ή να σταθείς στον άνθρωπο της διπλανής πόρτας. Η αλληλεγγύη είναι τόσο απλή όσο η ίδια η ανθρωπιά».
Αλλά αν δεν σταθείς στο πλευρό των άλλων, κάποια στιγμή το χτύπημα θα έρθει και στη δική σου πόρτα. Και τότε, δεν θα είναι κανένας για να σταθεί δίπλα σου
Η Χριστίνα Ψαρρά μας υπενθυμίζει πως, παρά το σκοτάδι, ο δρόμος για έναν καλύτερο κόσμο δεν περνά μόνο από τις μεγάλες διακηρύξεις, αλλά από τις καθημερινές πράξεις ενσυναίσθησης. Και, κυρίως, από το να μην επιλέγουμε να μην βλέπουμε.
Φωτογραφίες: Penguin Productions
