Αν η επιλογή της ταινίας έναρξης ενός φεστιβάλ δίνει ένα στίγμα για την ταυτότητα και τη φιλοσοφία του, η προβολή της «Ρώτα την Ι Τζιν» (Ask E Jean), σε σκηνοθεσία Ivy Meeropol, στις 5 Μαρτίου 2026, έγινε το ιδανικό άνοιγμα για το 28o Φεστιβάλ Ντοκιμαντέρ Θεσσαλονίκης, μια διοργάνωση καθόλου φειδωλή σε γυναικεία θέματα και γυναίκες δημιουργούς. Το νέο φιλμ είναι η προσωπογραφία της E. Jean Carroll, της συγγραφέα και δημοσιογράφου η οποία όχι μόνο τόλμησε να καταγγείλει τον Donald Trump για σεξουαλική κακοποίηση και συκοφαντική δυσφήμιση, αλλά και τον κέρδισε στο δικαστήριο.
Μέσα στις δέκα ημέρες που ακολούθησαν, έως την τελετή λήξης στις 15 Μαρτίου, οι 66.000 επισκέπτες του κορυφαίου ελληνικού κινηματογραφικού φεστιβάλ απόλαυσαν ένα πρόγραμμα προβολών και εκδηλώσεων όπου κινηματογραφίστριες από όλο τον κόσμο και την Ελλάδα μίλησαν μέσα από τον φακό τους για ζητήματα που μας αφορούν ουσιαστικά, και κάποια από τα οποία συνεχίζουν να αποτελούν ταμπού, από τις αμβλώσεις στην εφηβεία και τη δωρεά ωαρίων (που μπορεί να ονομάζεται δωρεά αλλά επιλέγεται από κάποιες νέες γυναίκες ως μια έκτακτη πηγή εισοδήματος) μέχρι την έμφυλη βία και την εμμηνόπαυση.
«Είμαστε ιδιαίτερα ικανοποιημένοι που τα τελευταία χρόνια όλο και περισσότερες γυναίκες προβάλλουν τις ταινίες τους στη Θεσσαλονίκη», σχολιάζει στο Marie Claire η γενική διευθύντρια του φεστιβάλ, Ελίζ Ζαλαντό. «Φέτος στα τρία διαγωνιστικά τμήματά μας συμμετείχαν συνολικά 21 γυναίκες, συν 24 άντρες, μια ισορροπία που αντανακλά μια ουσιαστική και ενθαρρυντική μεταστροφή στο κινηματογραφικό τοπίο. Είναι σημαντικό για εμάς να παρέχουμε μια πλατφόρμα σε κινηματογραφίστριες των οποίων τα ντοκιμαντέρ λειτουργούν όχι μόνο ως μέσα καλλιτεχνικής έκφρασης αλλά και ως ισχυρά τεκμήρια, που καταγράφουν, με αυθεντικότητα και ένα αίσθημα επείγοντος, προβληματισμούς, οπτικές και φωνές. Φυσικά, αυτές οι κινηματογραφίστριες καταπιάνονται με θέματα που πηγάζουν από τις δικές τους εμπειρίες: το προσωπικό ταξίδι τους, την καθημερινότητά τους, αλλά και τις μεγαλύτερες μάχες, φιλοδοξίες και διεκδικήσεις των γυναικών στη σύγχρονη κοινωνία».
Η ιδέα του ντοκιμαντέρ «Φταίχτρες» (The Culprits, στιγμιότυπό της στην κεντρική φωτογραφία), για παράδειγμα, γεννήθηκε μέσα από την προσωπική εμπειρία της Ισπανίδας σκηνοθέτριας Marta Duran Lozano, από την άμβλωση που είχε κάνει στην εφηβεία της και την οποία κρατούσε μυστική για πολλά χρόνια. «Όταν τελείωσα το πανεπιστήμιο ταξίδεψα στην Αργεντινή, όπου βρέθηκα σε διαδηλώσεις για το δικαίωμα στην άμβλωση. Βλέποντας ξαφνικά όλες εκείνες τις γυναίκες να φωνάζουν για το θέμα, σκέφτηκα ότι έπρεπε να κάνω κάτι. Ένιωσα άνετα ανάμεσά τους και θέλησα να μεταφέρω το ίδιο συναίσθημα και σε όσες θα παρακολουθούσαν την ταινία».
Την περίοδο της πανδημίας, η Marta απεύθυνε έκκληση στα social media προς οποιαδήποτε γυναίκα είχε κάνει άμβλωση στην εφηβεία της και επιθυμούσε να μοιραστεί ανώνυμα τη μαρτυρία της. Έλαβε πάνω από εκατό μαρτυρίες. Όσες επέλεξε να παρουσιάσει στις «Φταίχτρες» τις αφηγήθηκαν ηθοποιοί, γυναίκες που έχουν κάνει οι ίδιες αμβλώσεις ή και τα δύο, χωρίς να αποσαφηνίζεται ποιες είναι ποιες – άλλωστε σημασία έχει μόνο η αυθεντικότητα των εμπειριών που μεταφέρουν.
«Φέτος στα τρία διαγωνιστικά τμήματά μας συμμετείχαν συνολικά 21 γυναίκες, συν 24 άντρες, μια ισορροπία που αντανακλά μια ουσιαστική και ενθαρρυντική μεταστροφή στο κινηματογραφικό τοπίο», Ελίζ Ζαλαντό, γενική διευθύντρια του Φεστιβάλ Ντοκιμαντέρ Θεσσαλονίκης
Για τις ανάγκες της ταινίας ένα μεγάλο στούντιο γυρισμάτων χωρίστηκε σε πολλά μικρά δωμάτια, αναπαραστάσεις κοριτσίστικων δωματίων αλλά και δημόσιων χώρων όπως η αίθουσα αναμονής μιας γυναικολογικής κλινικής: μια ιδέα (της καλλιτεχνικής διευθύντριάς τους, Marta Vigil) συμβολική της μοναξιάς που νιώθει ένα κορίτσι που καλείται να πάρει μια επώδυνη απόφαση – ενώ μπορεί να συμβαίνει το ίδιο και σε ένα άλλο κορίτσι που ζει στο διπλανό σπίτι, χωρίς να το γνωρίζει , αφού οι αμβλώσεις στην Ισπανία, παρόλο που έχουν νομιμοποιηθεί από το 2010, παραμένουν ταμπού.
Σε διεθνές επίπεδο, οι δημιουργοί της ταινίας θα προτιμούσαν να μην είχε γίνει τόσο επίκαιρη τα τελευταία χρόνια. «Όταν αρχίσαμε να τη δουλεύουμε», θυμάται η παραγωγός της, Montse Pujol Solà, «το θέμα των αμβλώσεων υπήρχε μεν στην ειδησεογραφία, αλλά δεν είχε ανατραπεί η απόφαση Roe v Wade από το Ανώτατο Δικαστήριο των ΗΠΑ. Σήμερα παρακολουθούμε την άνοδο των ακροδεξιών παρατάξεων σε ολόκληρο τον κόσμο» σχολιάζει η Montse. «Αλλά δεν μπορούμε να επιτρέψουμε πισωγυρίσματα στα δικαιώματά μας. Πρέπει να συνεχίσουμε να μιλάμε για αυτά και να τα υπερασπιζόμαστε και να αγωνιζόμαστε για αυτά, καθημερινά. Όχι μόνο για εμάς αλλά και για χώρες όπου δεν έχουν κατακτηθεί ακόμα. Από την άλλη υπάρχουν και θετικές εξελίξεις, όπως η συνταγματική κατοχύρωση των αμβλώσεων στη Γαλλία».
Η βία κατά των γυναικών και των θηλυκοτήτων δεν θα μπορούσε να απουσιάζει από το κινηματογραφικό τοπίο. Η σκηνοθέτρια Zahraa Ghandour, μεγαλώνοντας στη Βαγδάτη, στο σπίτι της θείας της, έγινε μάρτυρας αυτής της σκληρής πραγματικότητας, στη χώρα όπου μέχρι σήμερα συνεχίζουν να εξαφανίζονται γυναίκες κα κορίτσια σε εβδομαδιαία βάση. Ο τίτλος της ταινίας της, «Flana», προέρχεται από μια λέξη στα αραβικά που περιγράφει τις αγνοούμενες αλλά και τις ανώνυμες γυναίκες. Η Selina Miles, από την άλλη, με τον τίτλο της δικής της ταινίας, «Φιμωμένες» («Silenced»), αναφέρεται στις γυναίκες που αφού τόλμησαν να καταγγείλουν τους θύτες τους για σεξουαλική κακοποίηση, βρίσκονται αντιμέτωπες με τον νόμο περί συκοφαντικής δυσφήμισης που εκείνοι χρησιμοποιούν για να τις φιμώσουν. Και δύο Ουκρανές δημιουργοί, οι Alysa Kovalenko και Marysia Nikituk, με το ντοκιμαντέρ «Ίχνη» («Traces») ρίχνουν φως στις γυναίκες της χώρας τους οι οποίες, ακόμα και μετά τη σεξουαλική βία και τα βασανιστήρια που υπέστησαν κατά τη διάρκεια του πολέμου, αρνούνται να σιωπήσουν.
«Παρακολουθούμε την άνοδο των ακροδεξιών παρατάξεων σε ολόκληρο τον κόσμο. Αλλά δεν μπορούμε να επιτρέψουμε πισωγυρίσματα στα δικαιώματά μας. Πρέπει να συνεχίσουμε να μιλάμε για αυτά και να τα υπερασπιζόμαστε και να αγωνιζόμαστε για αυτά, καθημερινά», Montse Pujol Solà, παραγωγός της ταινίας «Φταίχτρες»
Άλλες μάχες δίνονται πιο αθόρυβα αλλά είναι επίσης σημαντικές. Όπως εκείνες ενάντια στα έμφυλα στερεότυπα. Η Maja Holand, στην ταινία «Hex», μας προσκαλεί στην καρδιά της black metal σκηνής της Νορβηγίας, όπου τρεις νέες γυναίκες χρησιμοποιούν τη δύναμη της μουσικής για να απελευθερώσουν την ακατέργαστη θηλυκή ενέργεια και να περάσουν φεμινιστικά (και όχι μόνο) μηνύματα. Η Alysa Nahmias μάς συστήνει τις «Cookie Queens», τέσσερα κορίτσια που διεκδικούν τον τίτλο της Βασίλισσας των Μπισκότων, προσπαθώντας να πουλήσουν όσο περισσότερα μπορούν και αναδεικνύοντας το επιχειρηματικό πνεύμα τους. Η Louise Unmack Kjeldsen διερευνά «Το μυστήριο της εμμηνόπαυσης» (Menopause Mystery), αποκαλύπτοντας με χιούμορ και ευαισθησία διαχρονικά ταμπού και πατριαρχικές προκαταλήψεις. Και η συνάδελφός της, Isa Willinger, στο «Χωρίς έλεος» (No Mercy), αναζητά απαντήσεις στο ερώτημα: Γιατί το γυναικείο φύλο, ενώ τείνει να ταυτίζεται με έννοιες όπως η «ενσυναίσθηση» και η «ευαισθησία», γυρίζει τις πιο «σκληρές» ταινίες;
Τα έμφυλα στερεότυπα καταρρέουν σαν τραπουλόχαρτα στο ντοκιμαντέρ «Η λαθρέμπορος» της Sylvelin Makestad, το πορτρέτο της ηλικιωμένης Λίζμπεθ, η οποία ξεκινάει ένα ταξίδι για να βρει ένα όπλο που χρησιμοποίησε ο πατέρας της σε μια αποτυχημένη απόπειρα αυτοκτονίας το 1940, να τον κατανοήσει και να γιατρέψει αναδρομικά αυτό το τραύμα. Ήταν όμως κυρίως η προσωπικότητα της Λίζμπεθ, την οποία η Sylvelin χαρακτηρίζει «επαναστάτρια», και λιγότερο η προσωπική αποστολή της που την ενέπνευσε να γυρίσει μια ταινία για εκείνη.
«Όταν σκεφτόμαστε τις ηλικιωμένες γυναίκες, δεν σκεφτόμαστε ποτέ μια επαναστάτρια. Αλλά εγώ νομίζω ότι μεγαλώνοντας παραμένουμε νέες στην καρδιά. Και για να διατηρήσουμε ένα νεανικό πνεύμα, είναι σημαντικό να συνεχίσουμε να εξερευνούμε, να ταξιδεύουμε και να γνωρίζουμε νέους ανθρώπους». Αυτό ακριβώς κάνει η Λίζμπεθ στο ταξίδι της που παρουσιάζει η ταινία «Η λαθρέμπορος». Ανάμεσα στις πιο δυνατές συμβολικά σκηνές είναι εκείνη όπου δοκιμάζει για πρώτη φορά στη ζωή της τη σκοποβολή – και το απολαμβάνει ξεκάθαρα. «Και είναι καλή στον στόχο» προσθέτει η Sylvelin. «Φυσικό ταλέντο. Παρόλο που δεν το έχει ξανακάνει ποτέ μέχρι τότε. Τώρα σκέφτεται να βγάλει άδεια για κυνήγι».
«Όταν σκεφτόμαστε τις ηλικιωμένες γυναίκες, δεν σκεφτόμαστε ποτέ μια επαναστάτρια. Αλλά εγώ νομίζω ότι μεγαλώνοντας παραμένουμε νέες στην καρδιά. Και για να διατηρήσουμε ένα νεανικό πνεύμα, είναι σημαντικό να συνεχίσουμε να εξερευνούμε, να ταξιδεύουμε και να γνωρίζουμε νέους ανθρώπους», Sylvelin Makestad, σκηνοθέτρια της ταινίας «Η λαθρέμπορος»
Πίσω από τις μικρές και μεγαλύτερες επαναστάσεις της Λίζμπεθ που παρακολουθούμε στην ταινία βρίσκεται κάτι βαθύτερο, όπως σχολιάζει η σκηνοθέτρια: «Μπορεί η αποστολή που αναθέτει στον εαυτό της, να βρει το όπλο του πατέρα της, να μας ακούγεται σαν μια διασκεδαστική και προβοκατόρικη περιπέτεια, αλλά κυρίως μας εμπνέει να ακολουθήσουμε ό,τι είναι σημαντικό για εμάς». Αδιαφορώντας για τις κοινωνικές προσδοκίες, όπως ακριβώς και η ηρωίδα της.
Το φεστιβάλ επιδιώκει οι γυναικείες φωνές, των δημιουργών και των ηρωίδων τους, να ακουστούν και να αναδειχθούν «μέσα από μια προσεκτική επιμέλεια που τιμά και την καλλιτεχνική αξία και τον επιτακτικό χαρακτήρα των ιστοριών που αφηγούνται» κατά την κ. Ζαλαντό. «Το φεστιβάλ είναι ένας χώρος ορατότητας και διαλόγου, που καλλιεργεί την ποικιλομορφία και εξασφαλίζει ώστε αυτές οι σημαντικές αφηγήσεις να αγγίξουν ένα ευρύτερο κοινό. Μέσα από τις επιλογές που κάνουμε στον προγραμματισμό, τις συνθέσεις των επιτροπών και τις εκδηλώσεις, επιδιώκουμε να δώσουμε έμφαση στο μήνυμα ότι οι ιστορίες για τις ζωές των γυναικών, όπως τις αφηγούνται οι ίδιες, δεν καταλαμβάνουν απλώς μια γωνιά αλλά βρίσκονται στο επίκεντρο».
Ανάμεσα στις κινηματογραφίστριες που ανέδειξε το φεστιβάλ είναι η Μαίρη Μπουλή, που κέρδισε τον Χρυσό Αλέξανδρο του διαγωνιστικού τμήματος Newcomers. Το ντοκιμαντέρ της, «Δεν κοστίζει τίποτα», μας συστήνει τη Δανάη, η οποία δουλεύει σε μπαρ αλλά ονειρεύεται να γίνει χορεύτρια μπαλέτου. Είναι μια από τις πολλές νέες κοπέλες στην Αθήνα που προσπαθούν να τα βγάλουν πέρα οικονομικά. Αποφασίζει να γίνει δότρια ωαρίων, μια διαδικασία που μοιάζει απλή, αλλά τελικά κοστίζει περισσότερα από όσα έχει φανταστεί.
Μια άλλη κινηματογραφίστρια, η Χριστιάνα Χειραναγνωστάκη, με την ταινία της «Dear Future», για την οποία τιμήθηκε με τον Χρυσό Αλέξανδρο του διαγωνιστικού τμήματος Film Forward προκαλεί τα στερεότυπα που θέλουν τις γυναίκες να ασχολούνται με θέματα πιο προσωπικά, όπως η οικογένεια, ο έρωτας ή ο γάμος, και όχι, π.χ., επιστημονικά ή πολιτικά. Το ντοκιμαντέρ της μάς παρουσιάζει ένα υπόγειο αρχείο για την ανθρωπότητα στην Αρκτική, μουσειακά αντικείμενα που περιμένουν την τύχη τους σε μία αποθήκη στην Ολλανδία, αθέατες τοιχογραφίες σε ένα δάσος της Ελβετίας και μια νευροεπιστημονική μελέτη πάνω στο συναίσθημα, αποκαλύπτοντας έναν κόσμο σε παύση, που περιμένει να διαμορφωθεί από την μνήμη και τη φύση· ένα κόσμο ανάμεσα σε όσα έχουν χαθεί και σε όσα ακόμα δεν έχουν έρθει.
Ενώ η τιμητική βράβευση της Βουβούλας Σκούρα με Χρυσό Αλέξανδρο φωτίζει τη σημαντική εκπρόσωπο μιας γενιάς κινηματογραφιστριών που πάλευαν ακόμα για τα στοιχειώδη, όπως να γίνουν ορατές.
Κι αυτό είναι μόνο ένα μικρό δείγμα των κινηματογραφιστριών και των ταινιών με γυναικεία ζητήματα που συμμετείχαν στο φετινό φεστιβάλ.
Στο 28o Φεστιβάλ Ντοκιμαντέρ Θεσσαλονίκης οι σκηνοθέτριες ξεπέρασαν το 46% των συμμετοχών στα διαγωνιστικά τμήματα, όπως επισημαίνει η κ. Ζαλαντό. Ωστόσο, έχουμε ακόμα δρόμο μέχρι την έμφυλη ισότητα. «Παραμένει μια πρόκληση τόσο η εξασφάλιση της ισότιμης πρόσβασης των γυναικών δημιουργών σε βασικούς τομείς της οπτικοακουστικής βιομηχανίας όσο και η ενίσχυση της παρουσίας τους σε όρους εκπροσώπησης, σε ευκαιρίες δικτύωσης και χρηματοδότησης. Το Φεστιβάλ Κινηματογράφου Θεσσαλονίκης αναγνωρίζει την ευθύνη που έχει να επεκτείνεται πέρα από την οθόνη: μέσα από πρωτοβουλίες, φόρουμ συμπαραγωγών, ευκαιρίες mentoring και συνεργασίες με φορείς χρηματοδότησης, επιδιώκουμε να είμαστε ένας ενεργός παράγοντας αλλαγής και όχι παθητικός παρατηρητής των εξελίξεων στον χώρο».
Δράσεις του Φεστιβάλ Κινηματογράφου Θεσσαλονίκης για κινηματογραφίστριες – και όχι μόνο
Η κ. Ζαλαντό δίνει παραδείγμα δράσεων του Φεστιβάλ Κινηματογράφου Θεσσαλονίκης που υποστηρίζουν τις γυναίκες δημιουργούς στην Ελλάδα και διεθνώς:
-Συνεργασία του φεστιβάλ με το Etxe Betea, ένα δημιουργικό hub στο Μπιλμπάο που διαχειρίζεται η εταιρεία παραγωγής Gariza Films, αφιερωμένο στην ανάπτυξη ταινιών. «Το πρόγραμμα residency του Etxe Betea, A Room of One’s Own, προσφέρει σε σκηνοθέτριες στέγη και οικονομική υποστήριξη – εξασφαλίζοντάς τους χρόνο, χώρο και πόρους για να ζωντανέψουν τα οράματά τους. Στο πλαίσιο αυτής της συνεργασίας επιλέχθηκε το 2025 να πάρει μέρος στο πρόγραμμα residency η Ελληνίδα σκηνοθέτρια Άλκηστις Ευθυμίου. Από την άλλη, δύο διεθνείς δημιουργοί που έχουν λάβει μέρος στο ίδιο πρόγραμμα, οι Mikelle Landa Eiguren και Maria Herrera Lopez, συμμετείχαν το 2025 στο Evia Film Project Agora, όπου είχαν την ευκαιρία να συναντηθούν με κορυφαίους επαγγελματίες της βιομηχανίας από όλο τον κόσμο και να εξερευνήσουν νέες δυνατότητες συνεργασίας».
-«Εξίσου σημαντική» χαρακτηρίζει η κ. Ζαλαντό τη συνεργασία του φεστιβάλ με τον επιταχυντή CIRCLE Women Doc Accelerator, «ένα διεθνές, πρωτοποριακό εκπαιδευτικό πρόγραμμα με τη συγχρηματοδότηση του Creative People Media και την οργανωτική υποστήριξη του Eurimages, που προσφέρει έναν πιο ασφαλή χώρο και δομές υποστήριξης καθ’ όλη τη διάρκεια του χρόνου σε κινηματογραφίστριες και δημιουργούς όλων των φύλων που δραστηριοποιούνται είτε στο ντοκιμαντέρ είτε στη μυθοπλασία. Το Evia Film Project Agora είναι ένας από τους βασικούς θεσμικούς συνεργάτες του CIRCLE, εξασφαλίζοντας ότι οι συμμετέχουσες στον επιταχυντή θα έχουν πρόσβαση σε συναντήσεις στις υψηλές βαθμίδες της βιομηχανίας, σε pitching φόρουμ και σε ευκαιρίες για διεθνείς συμπαραγωγές σε κρίσιμα στάδια της ανάπτυξης των έργων τους. Αυτό το ανταποδοτικό και διασυνοριακό δίκτυο συνεργασιών –με residencies, εκπαιδευτικά προγράμματα και κινηματογραφικές πλατφόρμες– κάνει πράξη τον ρόλο που πιστεύουμε ότι πρέπει να παίζουν τα φεστιβάλ: όχι απλώς να αντικατοπτρίζουν τον κόσμο, αλλά να συμβάλλουν στη διαμόρφωση της βιομηχανίας όπως θα έπρεπε να είναι – πιο ισότιμη, πιο συμπεριληπτική, πιο πλούσια σε φωνές».
Info
