Δεν ξέρω αν η ελληνική λέξη «φιλότιμο» δεν έχει αντίστοιχη σε άλλες γλώσσες, αυτό όμως ισχύει σίγουρα για το «φροντιστήριο». Όταν χρειάστηκε σε μια συζήτηση με Γερμανούς φίλους να τους εξηγήσουμε τι σημαίνει, η αβίαστη μέχρι τότε επικοινωνία μας στα αγγλικά έπεσε σε κενό. Γιατί, απλά, αυτή η έννοια απουσιάζει από τη δική τους ζωή.
Αναζητώντας αργότερα τον πιο κοντινό αγγλικό όρο στο λεξικό, βρήκα το «preparatory school», που περιγράφεται ως ένα «βρετανικό ιδιωτικό σχολείο που προετοιμάζει τα παιδιά για δημόσια σχολεία της Δευτεροβάθμιας Εκπαίδευσης» ή για «κολέγια» και που οι μαθητές του συνήθως προέρχονται από οικογένειες μεσαίου και υψηλού εισοδήματος. Σίγουρα δεν αποδίδει ακριβώς τα ελληνικά φροντιστήρια, που δεν θεωρούνται ταξικό προνόμιο αλλά βασική ανάγκη, ακόμα κι αν καταβροχθίζουν από το 1/5 έως το 1/3 του μηνιαίου οικογενειακού εισοδήματος (όπως συμβαίνει σε πολλές περιπτώσεις, σύμφωνα με στατιστικά στοιχεία της πλατφόρμας για εκπαιδευτικά θέματα AlfaVita).
Ούτε η έννοια της αρχαίας λέξης «φροντιστήριον» ως «χώρος διαλογισμού», κατά το Λεξικό του Τριανταφυλλίδη, μας καλύπτει. Μάλλον το αντίθετο του διαλογισμού είναι η ζωή ενός παιδιού που από τις πρώτες τάξεις του Δημοτικού, αφού τελειώνει το μάθημα στο σχολείο, τρέχει στο κέντρο μελέτης και μετά στα αγγλικά και μετά, ειδικά στις μεγαλύτερες ηλικίες, στα ιδιαίτερα και στα φροντιστήρια γενικής παιδείας – και μέσα σε όλα αυτά προσπαθεί να χωρέσει κολυμβητήριο, πιάνο, σκάκι και έναν επίσης πρωτόγνωρο για τα ευρωπαϊκά δεδομένα όγκο σχολικής μελέτης για το σπίτι.
Δεν ξέρω αν η ελληνική λέξη «φιλότιμο» δεν έχει αντίστοιχη σε άλλες γλώσσες, αυτό όμως ισχύει σίγουρα για το «φροντιστήριο». Όταν χρειάστηκε σε μια συζήτηση με Γερμανούς φίλους να τους εξηγήσουμε τι σημαίνει, η αβίαστη μέχρι τότε επικοινωνία μας στα αγγλικά έπεσε σε κενό. Γιατί, απλά, αυτή η έννοια απουσιάζει από τη δική τους ζωή.
Μία από τις αυταπάτες που ίσως έχεις όταν ετοιμάζεσαι να γίνεις γονιός είναι ότι θα κάνεις τα πράγματα διαφορετικά από τους άλλους – σύμφωνα με τις προσωπικές αξίες σου και, κυρίως, σύμφωνα με τις ανάγκες και τις επιθυμίες που θα εκφράσει το παιδί σου μεγαλώνοντας.
Οι δικές μου προσωπικές αξίες έλεγαν να αντισταθούμε όσο μπορούμε στη λεγόμενη «παραπαιδεία». Εντάξει, εκτός από το φροντιστήριο ξένων γλωσσών. Γιατί ακόμα και μια αφελής μέλλουσα μαμά πιθανότατα ξέρει ότι οι γλώσσες που μαθαίνουν τα παιδιά στο σχολείο, όπως τις μαθαίνουν, δεν αρκούν για να βγουν αύριο-μεθαύριο στην παγκοσμιοποιημένη αγορά εργασίας.
Τουλάχιστον με τα αγγλικά κάναμε τα πράγματα κάπως διαφορετικά. Βρήκαμε ένα σχολείο ξένων γλωσσών που έδινε έμφαση στη βιωματική μάθηση. Ήδη από τα πρώτα μαθήματα ο γιος μας επέστρεφε σπίτι με ατάκες που περνούσαν πάντα το ίδιο μήνυμα: «Τι ωραία που μαθαίνουμε τα αγγλικά στο φροντιστήριο και πόσο βαρετά είναι στο σχολείο»! Τι μας λέει αυτό για το σχολείο;
Για να είμαι ειλικρινής, ακόμα κι αν μια οικογένεια προσπαθήσει να αντισταθεί στην παραπαιδεία, κατά βάθος γνωρίζει ότι απλά καθυστερεί την ήττα της. Αλλά το δικό μας οχυρό έπεσε νωρίτερα απ’ όσο είχαμε ελπίσει – προτού ακόμα ο γιος μας πάει στο Γυμνάσιο. Μια μέρα, στο τέλος της Ε’ Δημοτικού, ήρθε και μου είπε: «Έχω άγχος για την ΣΤ’, το σκέφτομαι το βράδυ και δεν μπορώ να κοιμηθώ! Τελείωσα την Ε’ και είναι σαν να μην την έκανα. Θέλω να βρείτε ένα δάσκαλο στο σπίτι να με βοηθήσει».
Μια μέρα, στο τέλος της Ε’ Δημοτικού, ήρθε και μου είπε: «Έχω άγχος για την ΣΤ’, το σκέφτομαι το βράδυ και δεν μπορώ να κοιμηθώ! Τελείωσα την Ε’ και είναι σαν να μην την έκανα. Θέλω να βρείτε ένα δάσκαλο στο σπίτι να με βοηθήσει».
Η δήλωσή του μπορεί να είχε τη δόση υπερβολής της ηλικίας του, αλλά ήταν βάσιμη. Η προσπάθειά του να συμβαδίσει με τη διδακτέα ύλη της Ε’ Δημοτικού, μιας κατά κοινή ομολογία δύσκολης τάξης, καθώς προχωρούσε η χρονιά άρχισε να μοιάζει όλο και περισσότερο με εκείνη ενός ανθρώπου που τρέχει πίσω από ένα λεωφορείο χωρίς καμία ελπίδα να το προλάβει.
Για να είμαστε δίκαιοι, η δασκάλα του έκανε ό,τι μπορούσε, ανάμεσα σε 25 μαθητές, να τον υποστηρίξει. Το ίδιο κάναμε κι εμείς, θέλω να πιστεύω, ανάμεσα στα ωράρια εργασίας και τις υπόλοιπες υποχρεώσεις μας. Αντισταθήκαμε στην ιδέα να τον γράψουμε σε κέντρο μελέτης, με αποτέλεσμα κάποιες μέρες να φτάναμε στις 10 το βράδυ για να προσπαθούμε οικογενειακώς να (ξανα)μάθουμε τι έκανε ο Ιουστινιανός στο Βυζάντιο ή πώς διαιρούνται οι τριψήφιοι αριθμοί (χωρίς κομπιουτεράκι). Δεν ήταν ωστόσο τα οικογενειακά ξενύχτια για σχολικό διάβασμα, αλλά η ξεκάθαρη έκκληση του παιδιού, στο τέλος της Ε’ Δημοτικού, που μας έπεισε να ενδώσουμε στη λεγόμενη «ενισχυτική διδασκαλία».
Ενώ άρχισα να αναζητώ δάσκαλο ή δασκάλα για ιδιαίτερα (νομίζω ότι μέχρι τις μέρες μας η μαμά αναλαμβάνει, αναπόφευκτα, αυτόν το ρόλο), συνειδητοποίησα πόσες άλλες οικογένειες παιδιών στο Δημοτικό βρίσκονται στην ίδια διαδικασία ή έχουν περάσει από αυτήν – για διαφορετικούς λόγους η καθεμία: Γιατί δεν προλαβαίνουν «να διαβάσουν τα παιδιά τους» (άλλη ελληνική πατέντα αυτή η φράση). Για να τα υποστηρίξουν σε μία, ήπια έστω, μαθησιακή δυσκολία, σε μια εποχή που περισσότερα παιδιά φέρνουν στο σχολείο διαγνώσεις όπως δυσλεξία ή ΔΕΠΥ παρά την κασετίνα τους. Ή γιατί όλο και περισσότερα παιδιά προετοιμάζονται να δώσουν εξετάσεις για το Πρότυπο, το Καλλιτεχνικό ή το Μουσικό Γυμνάσιο. Οχι απαραίτητα επειδή έχουν εκδηλώσει κάποια κλίση ή χάρισμα, αλλά επειδή οι γονείς τους κάνουν ό,τι θεωρούν καλύτερο για να τους εξασφαλίσουν μια εκπαίδευση υψηλότερης ποιότητας. Τι μας λέει αυτό για το Γενικό Γυμνάσιο;
Τουλάχιστον τα παιδιά που κάνουν ιδιαίτερα ή φροντιστήρια για να αντιμετωπίσουν μια μαθησιακή δυσκολία αρκεί να έχουν δίπλα τους έναν καλό δάσκαλο για να δουν αποτέλεσμα. Είναι όμως επώδυνο να παρακολουθείς προεφηβάκια 11 ή 12 χρόνων να βάζουν τα κλάματα επειδή απέτυχαν να μπουν στο Πρότυπο μετά από μία χρονιά -ή και δύο- εντατικής προετοιμασίας. Η απογοήτευση είναι μάλλον αναπόφευκτη για παιδιά και γονείς ακόμα κι αν γνωρίζουν εκ των προτέρων ότι οι εξετάσεις εισαγωγής είναι ιδιαίτερα απαιτητικές – πάρα πολλά παιδιά ανταγωνίζονται για πολύ λίγες θέσεις.
Ενώ άρχισα να αναζητώ δάσκαλο ή δασκάλα για ιδιαίτερα (νομίζω ότι μέχρι τις μέρες μας η μαμά αναλαμβάνει, αναπόφευκτα, αυτόν το ρόλο), συνειδητοποίησα πόσες άλλες οικογένειες παιδιών στο Δημοτικό βρίσκονται στην ίδια διαδικασία ή έχουν περάσει από αυτήν – για διαφορετικούς λόγους η καθεμία.
Φυσικά, το κόστος των οικογενειακών ταξιδιών στον πλανήτη των φροντιστηρίων είναι κάθε άλλο παρά αμελητέο. Στη Δευτεροβάθμια Εκπαίδευση, ειδικά στο Λύκειο, κυμαίνεται μηνιαίως από 250 έως 600 ευρώ, ενώ στην περίπτωση των ιδιαίτερων μπορεί να αγγίξει τα 1.000 ευρώ, σύμφωνα με στοιχεία που παραθέτει η AlfaVita. Ακόμα και στην Πρωτοβάθμια οι δαπάνες των ελληνικών νοικοκυριών για φροντιστήρια γενικής παιδείας τετραπλασιάστηκαν από το 2013 έως το 2023, βάσει έρευνας του Κέντρου Ανάπτυξης Εκπαιδευτικής Πολιτικής της Γενικής Συνομοσπονδίας Εργατών Ελλάδας (ΚΑΝΕΠ/ΓΣΕΕ) που δημοσίευσε το ΑΠΕ-ΜΠΕ. (Φήμες που δυσκολεύομαι να διαχειριστώ λένε ότι κάποιες οικογένειες κάνουν φροντιστήρια στα παιδιά τους ήδη από το νηπιαγωγείο για να είναι «έτοιμα» για την Α’ Δημοτικού.)
Και νομίζω ότι κανένας μας δεν πέφτει από τα σύννεφα διαβάζοντας στην έρευνα του ΚΑΝΕΠ/ΓΣΕΕ ότι η πλειονότητα των γονιών και των μαθητών θεωρεί ότι η κύρια ανάγκη στην οποία ανταποκρίνονται τα φροντιστήρια γενικής παιδείας είναι η κάλυψη των κενών του σχολείου και όχι η προετοιμασία των παιδιών, ας πούμε, για το ΜΙΤ.
Στην Πρωτοβάθμια Εκπαίδευση οι δαπάνες των ελληνικών νοικοκυριών για φροντιστήρια γενικής παιδείας τετραπλασιάστηκαν από το 2013 έως το 2023, βάσει έρευνας του Κέντρου Ανάπτυξης Εκπαιδευτικής Πολιτικής της Γενικής Συνομοσπονδίας Εργατών Ελλάδας (ΚΑΝΕΠ/ΓΣΕΕ).
Ενώ οργανώνω το οικογενειακό πρόγραμμα της νέας σχολικής χρονιάς (ένας ακόμα ρόλος που αναλαμβάνει αναπόφευκτα η μαμά) και προσπαθώ να χωρέσω όλες τις ώρες των εξωσχολικών μαθημάτων και δραστηριοτήτων και τις αντίστοιχες δαπάνες στις περιορισμένες δυνατότητες του νοικοκυριού μας, υπάρχουν στιγμές που μόνη διέξοδος από το τούνελ μοιάζει η μετανάστευση σε μία από εκείνες τις σκανδιναβικές χώρες που φημίζονται για τα εκπαιδευτικά συστήματά τους. Ο αρκτικός χειμώνας φαντάζει λιγότερο σκοτεινός από το τούνελ.
Αναζητώντας λίγο φως, θυμάμαι στιγμές που δικαιολογούν τα χρήματα και το χρόνο που δαπανάμε στον πλανήτη των φροντιστηρίων. Όπως τότε που ο γιος μου γύρισε ενθουσιασμένος από τα αγγλικά και άρχισε να περιγράφει το αστείο κόμικ που είχε φτιάξει με μια φίλη του με την καθοδήγηση της δασκάλας τους (να κάτι ακόμα θετικό, δεδομένων των συνθηκών: τουλάχιστον μέσα από την παραπαιδεία πολλοί εκπαιδευτικοί συμπληρώνουν το δυσανάλογα χαμηλό εισόδημά τους και όσοι περιμένουν ακόμα το διορισμό τους μαζεύουν ένσημα).
Πόσες γενιές παιδιών θα πρέπει να περάσουν μέχρι πραγματικά απολαυστικές και αποτελεσματικές εμπειρίες μάθησης όπως η παραπάνω να γίνουν ο κανόνας στο ελληνικό σχολείο; Φοβάμαι ότι η απάντηση δεν αφήνει περιθώρια αισιοδοξίας – ότι τουλάχιστον η γενιά των δικών μας παιδιών θα συνεχίσει να περιπλανιέται στον πλανήτη των φροντιστηρίων. Κι εμείς μαζί της.
