Η επιστροφή στα θρανία φέτος έχει βαριά σκιά. Δεν ξέρω πώς να το πω για να μην ακουστώ δραματική, αλλά τα σχολεία ερημώνουν. Στην Ελλάδα γεννιούνται όλο και λιγότερα παιδιά και σε λίγο δεν θα υπάρχουν μαθητές για να διδάξουν οι δάσκαλοι. Κάνουμε καβγάδες για το σύστημα της παιδείας, για τους διορισμούς, για τις Πανελλήνιες, για την παραπαιδεία και δεν συνειδητοποιούμε ότι όλο το οικοδόμημα θα καταρρεύσει από μόνο του, αφού σε λίγο δεν θα έχει αντικείμενο. Φέτος, περίπου 76.000 παιδιά θα πάνε στην Α’ Δημοτικού, που σημαίνει 30% λιγότερα σε σχέση με δέκα και είκοσι χρόνια πριν. Για το σχολικό έτος 2026-2027 το υπουργείο Παιδείας αποφάσισε την κατάργηση 75 δημοτικών και νηπιαγωγείων, τη συγχώνευση 82 και την υποβάθμιση (σε αριθμό τάξεων) 146.
Η υπογεννητικότητα είναι το σοβαρότερο πρόβλημα του δυτικού πολιτισμού και πολύ ψύχραιμα και οργανωμένα στοχοποιούνται οι γυναίκες. Φταίνε εκείνες γιατί σπουδάζουν, γιατί δουλεύουν, γιατί είναι οικονομικά ανεξάρτητες, γιατί δεν μαγειρεύουν, γιατί έχουν δικαίωμα στη διακοπή κύησης, γιατί κάνουν ένα παιδί αντί για τρία ή, ακόμη χειρότερα, κανένα. Ο αντιπρόεδρος των Ηνωμένων Πολιτειών Τζέι Ντι Βανς αποκάλεσε τις πολιτικούς όπως την Κάμαλα Χάρις «childless cat ladies», που είναι δυστυχισμένες εξαιτίας «των επιλογών τους». Στο ελληνικό Κοινοβούλιο ακούσαμε τη φράση «πήγαινε κάνε κανένα παιδί» ως προσβολή προς αρχηγό κόμματος που είναι γυναίκα και άτεκνη. Στην Πολωνία, όπου απαγορεύεται η έκτρωση, ο πρωθυπουργός Ντόναλντ Τουσκ έχει δηλώσει ότι οι γυναίκες αποφεύγουν τη γονεϊκότητα όχι τόσο λόγω στέγης ή οικονομικών δυσκολιών, αλλά επειδή «δεν τους αρέσει αυτός ο τρόπος ζωής, οι υποχρεώσεις, οι ευθύνες».
Η υπογεννητικότητα είναι το σοβαρότερο πρόβλημα του δυτικού πολιτισμού και πολύ ψύχραιμα και οργανωμένα στοχοποιούνται οι γυναίκες
Οι ίδιες οι γυναίκες βάζουν συχνά τον πρώτο λίθο για να λιθοβολήσουν το φύλο τους. Η Κέιτι Μίλερ, podcaster και πρώην κυβερνητική αξιωματούχος, έγραψε ότι «ο βιολογικός προορισμός των γυναικών είναι να κάνουν παιδιά και όχι να βρίσκονται πίσω από γραφεία κυνηγώντας καριέρες ενώ ο πολιτισμός μας πεθαίνει». Η Έμα Γουότερς, αναλύτρια της δεξαμενής σκέψης Heritage Foundation με ειδικότητα στην υπογεννητικότητα, τόνισε ότι ο φεμινισμός του girlboss έχει κόστος σε ανθρώπινες ζωές και αυτό μετριέται στις γεννήσεις. Η Εύα Χέρμαν, Γερμανίδα τηλεπαρουσιάστρια και συγγραφέας, στο βιβλίο της Das Eva-Prinzip (Η αρχή της Εύας), υποστήριξε ότι η χειραφέτηση απομάκρυνε τις γυναίκες από τη «φυσική» τους αποστολή να γίνουν μητέρες. Η θέση της για τη δημογραφική κρίση συνοψίστηκε στην περίφημη φράση «ο φεμινισμός έφαγε τα παιδιά μας».
Ας βάλουμε τα πράγματα στη θέση τους. Ο κλάδος του ΟΗΕ που ασχολείται με δημογραφικά θέματα αναγκάστηκε στις 7 Ιουλίου να εκδώσει ολόκληρη έκθεση για να καταρρίψει το μύθο ότι «ο φεμινισμός ευθύνεται για την υπογεννητικότητα». Τα στοιχεία της δείχνουν ότι οι γυναίκες δεν έχουν απορρίψει τη μητρότητα. Εξακολουθούν να θέλουν παιδιά, όμως συναντούν οικονομικά, εργασιακά και κοινωνικά εμπόδια στην απόκτησή τους.
Είναι αλήθεια ότι η πρόσβαση στην αντισύλληψη και την εκπαίδευση, η δυνατότητα να εργαστούν και κυρίως η δυνατότητα να αποφασίζουν αν, πότε και πόσα παιδιά θα κάνουν συνέβαλαν στη μεγάλη πτώση της γονιμότητας σε σχέση με τις δεκαετίες ή τις κοινωνίες όπου οι γυναίκες είχαν πολύ μικρότερο έλεγχο της αναπαραγωγής τους. Το συνειδητοποίησα στην Αίγυπτο των 120 εκατομμυρίων με δείκτη γεννήσεων 2,34 παιδιά ανά γυναίκα, τη στιγμή που στην Ελλάδα έχουμε 1,2. Σε όλες τις δουλειές εργάζονταν άνδρες, ακόμα και στους δρόμους έβλεπες μόνο άνδρες και παιδιά. Φευγαλέα πήρε το μάτι μου σε ένα στενό του Λούξορ τρεις μαυροφορεμένες φιγούρες με νικάμπ, που άφηνε μόνο τα μάτια ακάλυπτα. Το γυναικείο φύλο αποτελεί το 20% του εργατικού δυναμικού της χώρας και η αναπαραγωγή είναι μονόδρομος για τις περισσότερες Αιγύπτιες.
Είναι αλήθεια ότι η πρόσβαση στην αντισύλληψη και την εκπαίδευση, η δυνατότητα να εργαστούν και κυρίως η δυνατότητα να αποφασίζουν αν, πότε και πόσα παιδιά θα κάνουν συνέβαλαν στη μεγάλη πτώση της γονιμότητας σε σχέση με τις δεκαετίες ή τις κοινωνίες όπου οι γυναίκες είχαν πολύ μικρότερο έλεγχο της αναπαραγωγής τους
Η πατριαρχική άποψη λέει ότι οι γυναίκες πρέπει να κλειστούν και πάλι στο σπίτι για να λυθεί το Δημογραφικό. Αυτό όμως είναι τόσο αποτελεσματικό όσο το «πονάει χέρι, κόβει χέρι» και θα προκαλέσει περισσότερα προβλήματα απ’ όσα θα λύσει. Και, το χειρότερο, μπορεί να μη λύσει κανένα σε μία ελεύθερη κοινωνία. Η Νότια Κορέα εφάρμοσε την επιστροφή στο παραδοσιακό μοντέλο: ο άνδρας breadwinner, η γυναίκα βασική υπεύθυνη για την οικογένεια, συχνά εγκαταλείποντας ή υποβαθμίζοντας την καριέρα της. Και τι συνέβη στις γεννήσεις; Η χώρα έφτασε στα 0,72 παιδιά ανά γυναίκα το 2023, το χαμηλότερο επίπεδο στον κόσμο εκείνη τη χρονιά. Η κυβέρνηση αντέδρασε θέτοντας ως κύριο στόχο μία κοινωνία ισότητας για τα δύο φύλα. Αντί να επιχειρεί να ξαναστείλει τις γυναίκες στο σπίτι, επέκτεινε τις δομές προσχολικής φροντίδας, έδωσε γονικές άδειες για μητέρες και πατέρες, στήριξε τις μονογονεϊκές οικογένειες και πήρε μέτρα ώστε να μπορούν οι γονείς να συνδυάζουν εργασία και παιδιά. Με φτωχά, δυστυχώς, αποτελέσματα αφού το 2025 έφτασε τα 0,80 παιδιά ανά γυναίκα.
Η κρατική μέριμνα είναι η καραμέλα στο στόμα όλων όσοι παραπονιούνται για την πτώση των γεννήσεων. Ωστόσο, δεν είναι πανάκεια. Παραδείγματα από χώρες όπως η Νορβηγία το αποδεικνύουν. Αν και διαθέτει ένα από τα ισχυρότερα συστήματα οικογενειακής πολιτικής στον κόσμο, με γονικές άδειες, φροντίδα παιδιών και οικονομική προστασία των οικογενειών, οι γεννήσεις μειώθηκαν κατά 30% από το 2009 μέχρι το 2022, φτάνοντας στο 1,41, ιστορικό χαμηλό τότε για τη χώρα. Ο ΟΟΣΑ χαρακτηρίζει μάλιστα τη νορβηγική υπογεννητικότητα ως γρίφο, ακριβώς επειδή η χώρα έχει πολύ καλές επιδόσεις στους περισσότερους οικονομικούς και οικογενειακούς παράγοντες που θεωρητικά ευνοούν την τεκνοποίηση.
Η πατριαρχική άποψη λέει ότι οι γυναίκες πρέπει να κλειστούν και πάλι στο σπίτι για να λυθεί το Δημογραφικό. Αυτό όμως είναι τόσο αποτελεσματικό όσο το «πονάει χέρι, κόβει χέρι» και θα προκαλέσει περισσότερα προβλήματα απ’ όσα θα λύσει
Όταν κατηγορούμε τις γυναίκες για την υπογεννητικότητα, το μεγαλύτερο πρόβλημα είναι ότι απαξιώνουμε τους άνδρες. Γιατί τους βγάζουμε από την εξίσωση. Όμως για να γίνουν τα παιδιά χρειάζονται και τα δύο φύλα. Δεν μπορεί να είναι απόφαση μόνο του ενός, ούτε μπορεί μόνο ο ένας από τους δύο να έχει την ευθύνη της ανατροφής τους. Η ευθύνη αυτή βαρύνει και τους δύο και όσο κι αν θα θέλαμε να τη φορτώσουμε στο κράτος και τις κοινωνικές παροχές, η συμμετοχή είναι που κάνει τη διαφορά. Γιατί κάποια στιγμή η πόρτα του σπιτιού θα κλείσει και τότε η εργαζόμενη μητέρα παραμένει αποκλειστικά υπεύθυνη για την οικογένεια, από το τι θα φάμε σήμερα μέχρι το συναισθηματικό σάκο του μποξ. Έτσι, το δεύτερο ή τρίτο παιδί έχει πολύ μεγαλύτερο προσωπικό κόστος γι’ αυτήν και εκεί δεν μπορεί να βοηθήσει κανένα κράτος. Μόνο ο πατέρας μπορεί.
Ακόμα και οι αριθμοί δείχνουν ότι η δικαιότερη συμμετοχή του πατέρα συνδέεται με μεγαλύτερη πιθανότητα να αποκτήσει η οικογένεια ένα ακόμη παιδί. Σύμφωνα με τα στοιχεία του ΟΟΣΑ, όταν το ζευγάρι λειτουργεί ως «δύο εργαζόμενοι, δύο φροντιστές», οι γεννήσεις είναι περισσότερες απ’ ό,τι όταν εκείνη επωμίζεται το μεγαλύτερο μέρος της απλήρωτης εργασίας στο σπίτι. Στη Φινλανδία διαπιστώθηκε ότι όταν η μητέρα αφιερώνει λιγότερο χρόνο στις οικιακές υποχρεώσεις αυξάνεται η πιθανότητα επόμενης γέννησης. Η απλή ενίσχυση της συμμετοχής του άνδρα στις δουλειές του σπιτιού δεν είχε σημαντική επίδραση στη γονιμότητα όμως η συμμετοχή του στη φροντίδα των παιδιών είχε.
Η δικαιότερη συμμετοχή του πατέρα συνδέεται με μεγαλύτερη πιθανότητα να αποκτήσει η οικογένεια ένα ακόμη παιδί. Σύμφωνα με τα στοιχεία του ΟΟΣΑ, όταν το ζευγάρι λειτουργεί ως «δύο εργαζόμενοι, δύο φροντιστές», οι γεννήσεις είναι περισσότερες
Ανήκω στις γυναίκες που δεν προβληματίστηκαν ποτέ αν θα γίνουν μητέρες. Πολύ συνειδητά αποφάσισα να μην υπολογίσω τις δυσκολίες που με περίμεναν ούτε στο πρώτο ούτε στο δεύτερο παιδί. Προχώρησα έχοντας άγνοια κινδύνου και με την πεποίθηση ότι η δύναμη της μάνας όλα τα καταφέρνει. Απόλαυσα αυτόν το ρόλο και ακόμη τον απολαμβάνω όσο κανέναν άλλον. Όμως δεν ζω στα σύννεφα. Ούτε σε παλάτι. Έχω πληρώσει ακριβά τις χαρές που έχω πάρει. Έχω κλάψει, έχω πέσει σε βάλτους κατάθλιψης, έχω νιώσει απελπιστικά μόνη, έχω βρεθεί πρωταγωνίστρια μικρών και μεγαλύτερων θρίλερ που δεν θέλω ούτε να θυμάμαι. Γιατί, όπως όλες οι μαμάδες, είτε είναι παντρεμένες είτε όχι, ήμουν αυτή που έφευγε τρέχοντας από τη δουλειά της για να πάρει το παιδί από το σχολείο επειδή χτύπησε, που έμενε στο σπίτι όταν εκείνο ανέβαζε πυρετό, που περνούσε το Σαββατοκύριακο με μαθηματικά όταν ερχόταν διαγώνισμα τη Δευτέρα, που αφιέρωσε τέσσερα χρόνια από τη ζωή της στις Πανελλήνιες (δύο χρόνια για κάθε παιδί).
Είμαι ο CEO του μικρού ξενοδοχείου το οποίο πρέπει κάθε μέρα να έχει πρόγραμμα γευμάτων που να τους ικανοποιεί όλους, ρούχα που να τους αρέσουν και να είναι καθαρά (το σιδέρωμα το έχω καταργήσει), προτάσεις διασκέδασης και διακοπών για μικρούς και μεγάλους και συγχρόνως να φροντίζω για τη δική μου ισορροπία και καριέρα. Επίσης, είμαι αυτή που δεν ακούει ποτέ κανένα μπράβο, κανένα ευχαριστώ, καμία επιβράβευση για όλα τα καθημερινά και τα υπεράνθρωπα ταχυδακτυλουργικά που ένας άνδρας δεν καλείται ποτέ στη ζωή του να πετύχει.
Πιστεύω με όλη μου την ψυχή ότι οι γυναίκες είναι φτιαγμένες για να κάνουν εφικτό το ακατόρθωτο. Όμως αυτό κοστίζει σε ψυχική και σωματική υγεία. Για να προστατέψουν τον εαυτό τους, κάνουν λιγότερα παιδιά. Εδώ χρειάζεται το άλλο μισό της ανθρωπότητας που είναι οι άνδρες. Ένας πατέρας που θα είναι τόσο δοσμένος όσο και η μητέρα, ακόμα κι αν χρειαστεί να παγώσει τη σταδιοδρομία του ή να δουλεύει από το σπίτι, όπως κάνουμε εμείς δηλαδή. Πείτε μου ποια γυναίκα δεν θα έκανε παιδιά με έναν τέτοιο σύντροφο. Γι’ αυτό την επόμενη φορά που θα ακούσω για υπογεννητικότητα και κλειστά σχολεία θα ουρλιάξω για την ολέθρια ευθύνη των ανδρών σε αυτή τη φθίνουσα πορεία.
Εικονογράφηση: Μαριάννα Βήτου
