Επιστρέφουμε στην αφετηρία των πραγμάτων; Με την αναπόφευκτη, συνεχή συζήτηση γύρω από την τεχνητή νοημοσύνη και την εισβολή της σχεδόν παντού, οι εταιρείες πολυτελείας φαίνεται να αρχίζουν να στρέφονται αλλού. Όχι απαραιτήτως προς κάποια νέα, εξωτική κατεύθυνση, αλλά προς κάπου όπου η τεχνική και ο άνθρωπος υπερτερούν της ταχύτητας και της τεχνολογίας.
Πρόσφατο παράδειγμα αποτελεί ο οίκος Prada, ο οποίος συγκίνησε και απέσπασε διθυραμβικά σχόλια με την επιλογή του να αναθέσει την εορταστική του καμπάνια, Drawing Prada: Animated by Hand, στον εικονογράφο John Pomeroy, μετατρέποντας το μολύβι, και τη σπάνια πλέον χρήση του, σε ένδειξη πολυτέλειας. Ο ίδιος ηγήθηκε μιας ομάδας καλλιτεχνών που δημιούργησαν χειροποίητες εικονογραφήσεις και κινούμενα σχέδια παρουσιάζοντας μια νοσταλγική εικόνα των παιδικών μας Χριστουγέννων. Τεχνική: τσεκ, Ανθρώπινο Ταλέντο: τσεκ, Συναισθηματική Αφύπνιση του Κοινού: τσεκ.
View this post on Instagram
Η Bottega Veneta δεν είχε παρουσία στα social media τα τελευταία πέντε χρόνια. Με αφορμή την επέτειο των 60 χρόνων από την ίδρυσή της, επανήλθε με επιλεγμένες αναρτήσεις στο Instagram. Σε μία από αυτές, είδαμε τη φράση πάνω σε παλαιωμένο, λερωμένο χαρτί (σημάδι ανθρώπινης χρήσης και ατέλειας) «Θεωρούμε πως μονάχα αυτό που έχει φτιάξει ο άνθρωπος με τα χέρια του έχει πραγματική αξία». Εξαιρετική και καίρια επιλογή τοποθέτησης. Θεωρητικά τουλάχιστον, οι περίφημες τσάντες του brand είναι πράγματι φτιαγμένες από εξασκημένο ανθρώπινο χέρι. Τα σχόλια κάτω από τη δημοσίευση συμφωνούσαν πως «το χρειαζόμαστε τώρα περισσότερο από ποτέ». Στα social media, τουλάχιστον, η Bottega Veneta επανήλθε για να ταχθεί στη «σωστή πλευρά» της δημιουργικής και fashion ιστορίας.

Στην ίδια κατεύθυνση κινείται και ο ισπανικός οίκος Loewe, ο οποίος επέλεξε να γιορτάσει τα 180 χρόνια της ιστορίας του με μια καμπάνια αφιερωμένη στη χειροτεχνία και τη διάρκεια. Μέσα από τη φωτογραφική ματιά της Talia Chetrit, οι γνωστότερες τσάντες διαφορετικών δεκαετιών αφηγούνται τη διαδρομή ενός brand που επιχειρεί να ισορροπήσει ανάμεσα στη διατήρηση της τεχνικής του παράδοσης και τη διαρκή ανανέωση. Σε μια εποχή όπου τα πάντα αναπαράγονται και αναλώνονται με ολοένα μεγαλύτερη ταχύτητα, η διάρκεια, η προσοχή και ο χρόνος δημιουργίας καταλήγουν να ορίζουν την έννοια της πολυτέλειας στο παρόν σύμφωνα με την υπεραιωνόβια εταιρεία, που ξεκίνησε πριν από την ανακάλυψη του τηλεφώνου και στέκεται ακμαία βλέποντας τις τεχνολογικές εξελίξεις να κινούνται με ανέλπιστη ταχύτητα.
Υπάρχουν, βέβαια, και οίκοι που δεν χρειάζεται να ανακαλύψουν εκ νέου την αξία της ανθρώπινης δημιουργίας, καθώς την έχουν εντάξει εδώ και χρόνια στην ταυτότητά τους. Χαρακτηριστικό παράδειγμα αποτελεί ο Hermès, ο οποίος έχει μετατρέψει ακόμη και την ψηφιακή του παρουσία σε ένα μικρό καλλιτεχνικό σύμπαν. Ο ιστότοπός του μοιάζει περισσότερο με ένα διαρκώς ανανεούμενο εικαστικό ημερολόγιο, με εικονογραφήσεις, ιδιαίτερες οπτικές αφηγήσεις και συνεργασίες με καλλιτέχνες που μεταφέρουν ο καθένας τη δική του δημιουργική γλώσσα στον κόσμο του οίκου. Δεν πρόκειται για μια περιστασιακή στροφή προς το χειροποίητο, ως απάντηση στην εξάπλωση της τεχνητής νοημοσύνης ή ως επίκαιρο εργαλείο marketing, αλλά για μια σταθερή φιλοσοφία που προϋπήρχε και αποκτά σήμερα ακόμη μεγαλύτερη σημασία λειτουργώντας μάλλον και ως έμπνευση για άλλα brands που έμοιαζαν πιο χαμένα. Ο οίκος Hermès, άλλωστε, πρεσβεύει μια αξία η οποία δεν βρίσκεται αποκλειστικά στο αντικείμενο που φτάνει στα χέρια του αγοραστή, αλλά και στην ιστορία, την τεχνική, τον χρόνο και την ανθρώπινη γνώση που απαιτήθηκαν για τη δημιουργία του κάνοντας τον καταναλωτή κοινωνό μιας παραγωγικής διαδικασίας που εστιάζει σε σταθερά ποιοτικά κριτήρια.
View this post on Instagram
Αν και οι συνεργασίες καλλιτεχνών με οίκους μόδας δεν είναι κάτι το νέο, αυτό που φαίνεται να αλλάζει σήμερα είναι η ένταση με την οποία αναζητούνται προσωπικές, αναγνωρίσιμες δημιουργικές φωνές, συχνά πέρα από τα καθιερωμένα ονόματα. Όπως επισημαίνει και η πλατφόρμα του Business of Fashion, σε μια ψηφιακή πραγματικότητα όπου οι εικόνες παράγονται με πρωτοφανή ταχύτητα και ευκολία, οι καλλιτέχνες προσφέρουν κάτι που δύσκολα αναπαράγεται: μια προσωπική ματιά, τις ατέλειες της χειροποίητης δημιουργίας και, κυρίως, την αίσθηση ότι πίσω από κάθε έργο βρίσκεται ένας άνθρωπος.
View this post on Instagram
Ο παριζιάνικος οίκος Dior επιχείρησε να μας μαγέψει με την εορταστική του καμπάνια, η οποία, όμως, έχασε κάθε δόση μαγείας με την υπόνοια πως δεν ήταν τόσο χειροποίητη όσο παρουσιάστηκε εξαρχής και πως η τεχνητή νοημοσύνη έπαιξε ρόλο στη δημιουργία της. Πράγματι, ο εντυπωσιασμός και το συναίσθημα μοιάζουν να εξαφανίζονται όταν ανακαλύπτουμε πως ένα ρομπότ έχει αντικαταστήσει την ανθρώπινη τεχνική. Μάλιστα, ίσως προκύπτει ένας νέος, ενδιαφέρον όρος: humanwashing. Μετά το greenwashing, δηλαδή την τακτική εταιρειών να κάνουν τους δυνητικούς πελάτες τους να πιστεύουν πως λειτουργούν με γνώμονα την περιβαλλοντική ευαισθησία, η αντίστοιχη τακτική θέλει τους καταναλωτές να πιστεύουν πως πίσω από τις δημιουργίες βρίσκεται ανθρώπινος κόπος. Έχουν καταλάβει πως το ανθρώπινο «πουλάει», και πως το συναίσθημα είναι ένας καλός τρόπος να βρεθούν στην επικαιρότητα φέρνοντας ευχάριστα νέα.
Όπως εξηγεί η brand strategist Miranda Shanahan, η ένδειξη προσπάθειας πίσω από τη δημιουργία έχει γίνει το αντίδοτο που αναζητά το κοινό και, κατ’ επέκταση, τα brand, μέσα στο κύμα των τεχνητών αποτελεσμάτων. «Αν υπάρχει έστω και μια μικρή υπόνοια πως χρησιμοποιήθηκε τεχνητή νοημοσύνη στη διαδικασία, η αντίδραση των καταναλωτών είναι άμεση και σφοδρή», αφού το AI έχει πάρει τον ρόλο του αποδιοπομπαίου τράγου για όλα τα ανησυχητικά πεδία που μας περιβάλλουν. Η τεχνητή νοημοσύνη δεν αντιπροσωπεύει μόνο την έλλειψη ανθρώπινης δημιουργικότητας, αλλά ταυτόχρονα καθρεφτίζει άγχη που αφορούν την υποκατάσταση θέσεων εργασίας, την ψυχρότητα της αυτοματοποίησης, την αντικατάσταση διαδικασιών και την εναπόθεσή τους σε εργαλεία που μέχρι πρότινος θύμιζαν δυστοπική επιστημονική φαντασία.
Έτσι, οι μάρκες πολυτελείας, που με τη σειρά τους έχουν δεχθεί κριτική και αμφισβήτηση για τις ολοένα αυξανόμενες τιμές τους και την έκπτωσή τους σε θέματα ποιότητας και παραγωγής, βρίσκουν ένα νέο τρόπο να επανέλθουν στην εκτίμηση των καταναλωτών. Όλο και περισσότεροι αγοραστές αναρωτιούνται αν η πολυτέλεια αξίζει ακόμη το υψηλό της κόστος, ενώ αρκετοί θεωρούν ότι τα προϊόντα πολυτελείας ήταν πιο καλοφτιαγμένα στο παρελθόν, πριν τα στελέχη του κλάδου στραφούν στη μαζική παραγωγή και στα εταιρικά κέρδη. Έτσι, αρκετές μεγάλες εταιρείες επενδύουν σε καμπάνιες που προβάλλουν το ανθρώπινο άγγιγμα πίσω από τα προϊόντα τους. «Καθώς γίνεται δυσκολότερο για τα brand να υπερασπιστούν τις τιμές τους, ο κόσμος επιλέγει τις επίπονες τεχνικές», λέει η Shanahan, «εκεί όπου ο κόπος φαίνεται στο αποτέλεσμα. Όσο περισσότερο μπορείς να δείξεις τον χρόνο που χρειάστηκε για να φτιαχτεί κάτι, τόσο αυτός αποτελεί πλέον τον ισχυρότερο δείκτη αξίας».
View this post on Instagram
Στο μεταξύ, ο κριτικός μόδας Eugene Rabkin αφιέρωσε το πρόσφατο κείμενό του με τίτλο «Στο Μονοπάτι του Χαρτιού» στην Air Mail στην επιστροφή και τη μαγεία των χαρτοπωλείων του Παρισιού, αναφέροντας πως όσο πιο εξουθενωτικές γίνονται οι οθόνες και η εξαρτητική μας σχέση μαζί τους, τόσο το χαρτί κερδίζει έδαφος και κάνει μια στιλάτη επιστροφή ως κάτι πολύτιμο. Δεν αναφερόταν στη μόδα ούτε στους οίκους πολυτελείας, αλλά κι εκείνος αφιέρωσε το άρθρο του στην αφετηρία του χαρτιού, στην επιστροφή σε κάτι που από βαρετό τώρα καταλήγει ιδιαιτέρως αξιόλογο.
Από την χρήση του για να γράψουμε προσωπικές σημειώσεις, έως τη χρήση του ως καμβά ζωγραφιών και πρωταρχικό στάδιο που φιλοξενεί σκίτσα κινουμένων σχεδίων τα οποία γεννούν μαγικές καμπάνιες, αρκετοί από εμάς αναζητούμε την παιδικότητα που προσφέρει η αναλογική τεχνική που μοιάζει τώρα ρομαντική και φυσικά δεν εξαντλείται σε ζωγραφισμένες καμπάνιες αλλά μπορεί να λειτουργήσει και ως αφετηρία να ανατρέξουμε σε άλλες δημιουργικές εκφάνσεις με επίκεντρο τον άνθρωπο. Ωστόσο, για μικρές εταιρείες και ανεξάρτητα μαγαζιά, η υιοθέτηση τέτοιων πρακτικών μπορεί να αποδειχθεί αρκετά κοστοβόρα ενώ τα προϊόντα τους να είναι στην πραγματικότητα πιο «ανθρώπινα» και πρωτότυπα από πολλά τα οποια κερδίζουν περίοπτη θέση στη δημόσια σφαίρα λόγω μεγέθους και ισχύος των εταιρειών που τα παράγουν.
View this post on Instagram
Αν η συγκεκριμένη τακτική του «handmade» υιοθετηθεί πρόσκαιρα ή επιφανειακά, ως μια ακόμη εφήμερη και κερδοφόρα τάση, κινδυνεύει να χάσει την ουσία της. Αυτό που για την Hermès αποτελεί οργανικό κομμάτι της ταυτότητας και της φιλοσοφίας της, για άλλους οίκους μοιάζει με μια καινούργια δοκιμή, η οποία ενδέχεται να εγκαταλειφθεί μόλις πάψει να αποφέρει εμπορικά οφέλη ή να μοιάζει πρωτότυπη, ακόμη κι αν η αξία της παραμένει αναμφισβήτητη. Άλλωστε, έχουμε δει και στο παρελθόν αντίστοιχες τάσεις να εξαντλούνται μέσα από την υπερβολική τους χρήση και να εμπορευματοποιούν ουσιαστικά αγαθά. Τα βιβλία έγιναν για ένα διάστημα το αγαπημένο αξεσουάρ των οίκων μόδας, αρχικά ως μια αναπάντεχη και γοητευτική προσθήκη στην αισθητική τους, για να καταλήξουν σταδιακά να μοιάζουν με ακόμη ένα προβλέψιμο επικοινωνιακό εργαλείο. Υπάρχει, λοιπόν, ο κίνδυνος και η ανάθεση δημιουργικών έργων σε καλλιτέχνες, ιδιαίτερα όταν προκύπτει ως αντίδραση σε μια περίοδο αμφισβήτησης και κρίσης, να ακολουθήσει την ίδια διαδρομή από μια ουσιαστική έκφραση δημιουργικότητας και εκτίμησης του ανθρώπινου ταλέντου να μετατραπεί σε ένα ακόμη εύπεπτο εργαλείο marketing.
Δεν είναι τυχαίο πως το Cambridge Dictionary ανακήρυξε το «human» ως τη λέξη της χρονιάς για το 2026. Human, όπως άνθρωπος ή όπως ανθρώπινο. Γίνεται όλο και πιο σπάνιο, αλλά ήταν ανέκαθεν πολυτελές.



