Καθώς η κοινωνία γίνεται ολοένα και πιο ευαισθητοποιημένη γύρω από τα ζητήματα ψυχικής υγείας, παρατηρείται μια ιδιαίτερα θετική μετατόπιση: το στίγμα μειώνεται και περισσότεροι άνθρωποι νιώθουν πλέον άνετα να ζητούν βοήθεια όταν δυσκολεύονται. Ωστόσο, αυτή η αυξημένη εστίαση στην ψυχική υγεία κρύβει και έναν πιθανό κίνδυνο: την υπερπαθολογικοποίηση των καθημερινών εμπειριών.
Ο όρος «υπερπαθολογικοποίηση» αναφέρεται στην τάση να αντιμετωπίζονται φυσιολογικά ανθρώπινα συναισθήματα, συμπεριφορές ή δυσκολίες της ζωής ως συμπτώματα ψυχικής νόσου. Παρότι είναι εξαιρετικά σημαντικό να λαμβάνουμε σοβαρά υπόψη την ψυχική μας υγεία, το να ερμηνεύουμε κάθε συναίσθημα ή συμπεριφορά μέσα από το πρίσμα μιας παθολογίας μπορεί να έχει σοβαρές συνέπειες.
Δείτε αυτή τη δημοσίευση στο Instagram.
Η υπερπαθολογικοποίηση συμβαίνει όταν φυσιολογικές διακυμάνσεις στη διάθεση, τη συμπεριφορά ή την προσωπικότητα χαρακτηρίζονται ως ψυχικές διαταραχές, αναφέρει το phychology today. Αυτό μπορεί να συμβεί τόσο σε κλινικά πλαίσια, όταν τα διαγνωστικά κριτήρια εφαρμόζονται υπερβολικά ή λανθασμένα, όσο και σε κοινωνικό επίπεδο, καθώς η ψυχολογική ορολογία γίνεται ολοένα και πιο δημοφιλής.
Όσο περισσότερο εξοικειωνόμαστε με όρους όπως «άγχος», «κατάθλιψη» ή «τραύμα», τόσο αυξάνεται η τάση να τους χρησιμοποιούμε για να περιγράψουμε ένα ευρύ φάσμα ανθρώπινων εμπειριών, οι οποίες δεν πληρούν απαραίτητα τα κλινικά κριτήρια μιας ψυχικής διαταραχής.
Για παράδειγμα: Το φυσιολογικό στρες πριν από ένα σημαντικό γεγονός βαφτίζεται «αγχώδης διαταραχή». Η περίοδος λύπης έπειτα από έναν χωρισμό περιγράφεται ως «κατάθλιψη». Η δυσκολία συγκέντρωσης ή η ανοργανωσιά ερμηνεύονται ως ΔΕΠΥ (Διαταραχή Ελλειμματικής Προσοχής και Υπερκινητικότητας).
Παρότι αυτοί οι όροι έχουν σαφή κλινική σημασία, η αλόγιστη χρήση τους ενισχύει μια κουλτούρα όπου τα φυσιολογικά συναισθήματα και οι ανθρώπινες αδυναμίες αντιμετωπίζονται ως παθολογίες.
View this post on Instagram
Οι συνέπειες της υπερπαθολογικοποίησης
Μία από τις πιο ανησυχητικές συνέπειες είναι ότι υπονομεύεται το φυσιολογικό εύρος των ανθρώπινων συναισθημάτων. Η ζωή περιλαμβάνει σκαμπανεβάσματα και είναι απόλυτα φυσιολογικό να νιώθουμε λύπη, άγχος, φόβο ή απογοήτευση σε διάφορες φάσεις. Όταν αυτές οι εμπειρίες βαφτίζονται παθολογικές, αποθαρρύνουμε την αποδοχή τους και τη μάθηση υγιών τρόπων διαχείρισης.
Η πληθώρα πληροφοριών στο διαδίκτυο και στα social media έχει κάνει την «αυτοδιάγνωση» πιο εύκολη από ποτέ. Αν και είναι θετικό που περισσότεροι άνθρωποι ενημερώνονται για την ψυχική υγεία, ο κίνδυνος της υπερταύτισης με μια διάγνωση είναι υπαρκτός.
Πολλοί διαβάζουν λίστες συμπτωμάτων και καταλήγουν βιαστικά στο συμπέρασμα ότι πάσχουν από κάποια διαταραχή, χωρίς να συμβουλευτούν ειδικό. Αυτό μπορεί να οδηγήσει σε περιττό άγχος ή ακόμη και στην υιοθέτηση ενός «ρόλου ασθενούς», όπου το άτομο αρχίζει να βλέπει τον εαυτό του πρωτίστως μέσα από το φίλτρο της ψυχικής νόσου.
Η υπερταύτιση με μια διάγνωση μπορεί επίσης να περιορίσει την αίσθηση προσωπικής εξέλιξης. Η πεποίθηση «έτσι είμαι, δεν αλλάζω» λειτουργεί ανασταλτικά στη δυνατότητα βελτίωσης, ενδυνάμωσης και ανάπτυξης ανθεκτικότητας.
Οι ψυχιατρικές διαγνώσεις έχουν σκοπό να λειτουργούν ως εργαλεία κατανόησης και καθοδήγησης της θεραπείας όχι ως ταυτότητες. Όταν όμως βασιζόμαστε υπερβολικά σε αυτές, κινδυνεύουμε να απλοποιήσουμε την πολυπλοκότητα της ανθρώπινης εμπειρίας και να περιορίσουμε το άτομο σε ένα σύνολο συμπτωμάτων που πρέπει απλώς να «διορθωθούν».
Έτσι, συχνά παραβλέπουμε τις προσωπικές ιστορίες, τις συνθήκες ζωής, τις αντοχές και τα δυνατά σημεία κάθε ανθρώπου.
Παραδόξως, η υπερπαθολογικοποίηση μπορεί να ενισχύσει το στίγμα γύρω από την ψυχική υγεία αντί να το μειώσει. Όταν οι όροι χρησιμοποιούνται αδιάκριτα, χάνουν τη βαρύτητά τους. Άτομα που βιώνουν σοβαρές ψυχικές διαταραχές μπορεί να αισθάνονται ότι οι εμπειρίες τους υποβαθμίζονται, όταν όλοι γύρω τους ισχυρίζονται ότι πάσχουν από το ίδιο.
Αυτό μπορεί να οδηγήσει σε δυσπιστία απέναντι στις πραγματικές δυσκολίες και να αποτρέψει όσους έχουν ουσιαστική ανάγκη από το να ζητήσουν βοήθεια.
Κάθε πρόκληση στη ζωή αποτελεί και μια ευκαιρία για μάθηση και αυτογνωσία. Αν όμως παθολογικοποιούμε κάθε δυσκολία, κινδυνεύουμε να στερηθούμε αυτή τη δυνατότητα εξέλιξης.
Η διαχείριση του στρες, της λύπης ή της απογοήτευσης ενισχύει την ανθεκτικότητα, την ενσυναίσθηση και την αυτοκατανόηση. Αντίθετα, η αναζήτηση «γρήγορων λύσεων» μπορεί να αποδυναμώσει την ικανότητά μας να αντιμετωπίζουμε τις προκλήσεις με υγιή τρόπο.
Πώς βρίσκουμε την ισορροπία;
Η ευαισθητοποίηση γύρω από την ψυχική υγεία είναι απολύτως απαραίτητη. Ωστόσο, χρειάζεται μέτρο. Η ισορροπία μπορεί να επιτευχθεί με τους εξής τρόπους:
- Αποδοχή όλων των συναισθημάτων: Η λύπη, το άγχος και ο θυμός είναι φυσιολογικά. Δεν αποτελούν πάντα ενδείξεις διαταραχής.
- Αναζήτηση επαγγελματικής καθοδήγησης: Η αυτοδιάγνωση μπορεί να είναι παραπλανητική. Μόνο ένας ειδικός ψυχικής υγείας μπορεί να προσφέρει αξιόπιστη αξιολόγηση.
- Διάγνωση ως εργαλείο, όχι ταυτότητα: Οι διαγνώσεις καθοδηγούν τη θεραπεία, δεν ορίζουν την προσωπικότητα.
- Ενίσχυση ανθεκτικότητας: Τεχνικές όπως η ενσυνειδητότητα, η σωματική άσκηση, η κοινωνική στήριξη και η διαχείριση του στρες βοηθούν ουσιαστικά.
Δείτε αυτή τη δημοσίευση στο Instagram.
Η υπερ-παθολογικοποίηση στα νεαρά άτομα και τα παιδιά
Ο εκπαιδευτικός Μάριος Μάζαρης έκανε μια σχετική ανάρτηση, στην οποία αναλύει τόσο τον όρο της υπερ-παθολογικοποίησης, όσο και το πώς αυτή μπορεί να οδηγήσει μια ολόκληρη γενιά να μείνει πίσω. Για την ακρίβεια αναφέρει:
«Το παρατηρώ συνέχεια· μια μεγάλη τάση που πιστεύω κρατά αυτή τη γενιά πίσω: να μετατρέπει ΚΑΘΕ γονεϊκό λάθος σε μόνιμη πληγή. Πάνω από το 60% των νέων ενηλίκων σήμερα ονομάζουν τα καθημερινά λάθη “ΤΡΑΥΜΑ”, χρησιμοποιώντας λέξεις που κάποτε περιέγραφαν πραγματικό πόνο. Και έτσι… παγώνουμε την εξέλιξή μας» και εξηγεί πως οι περισσότεροι γονείς, παλαιότερα, δρούσαν βάσει εμπειριών, δίχως να έχουν τη γνώση και τις ευκολίες των σημερινών γονέων.
«Κάποιες παιδικές εμπειρίες είναι ΠΡΑΓΜΑΤΙΚΑ ΤΡΑΥΜΑΤΙΚΕΣ και χρειάζονται απόσταση. Αλλά οι περισσότεροι γονείς δεν είχαν εγχειρίδια, δεν είχαν “θεραπευτική γλώσσα”, δεν ήξεραν, δεν είχαν τις αμέτρητες πηγές και ευκολίες που έχουν οι σημερινοί γονείς – και που πελαγώνουν ανάμεσα στο ποια να ακολουθήσουν. Αγαπούσαν όσο μπορούσαν, κουβαλώντας τις δικές τους πληγές. Οι περισσότεροι πόνοι δεν γεννήθηκαν από κακία. Γεννήθηκαν από ατέλεια», σημειώνει και καταλήγει πως η λύση σε αυτό το συναίσθημα είναι η συγχώρεση, η οποία δεν είναι εύκολη, αλλά είναι λυτρωτική.
«Η συγχώρεση δεν είναι διαγραφή. Είναι κλείσιμο κύκλων. Και μερικές φορές, το μεγαλύτερο ΔΩΡΟ που μπορείς να κάνεις στον εαυτό σου — και στα παιδιά σου — είναι να γίνεις ο ενήλικας που εκείνοι ΔΕΝ ΜΠΟΡΕΣΑΝ πάντα να είναι. ❤️».
