Ένα ψυχικό τραύμα, από μια κακοποίηση μέχρι έναν πόλεμο και μια μεγάλη φυσική καταστροφή, μπορεί όχι μόνο να μας συνοδεύει σε ολόκληρη τη ζωή μας αλλά και να κληροδοτηθεί στα παιδιά και τα εγγόνια μας, προκαλώντας αλλαγές στο γενετικό υλικό που τους μεταβιβάζουμε. Αυτό είναι ένα από τα εντυπωσιακά και ταυτόχρονα τρομακτικά συμπεράσματα της επιστήμης της επιγενετικής. Το συγκεκριμένο ερευνητικό πεδίο ενισχύεται με όλο και περισσότερα στοιχεία, σύμφωνα με ένα νέο, μεγάλο άρθρο του National Geographic.
Είναι ένα πεδίο που «αγγίζει όλα τα ερωτήματα που έχει θέσει η ανθρωπότητα όσα χρόνια υπάρχει σε αυτό τον πλανήτη» σύμφωνα με τον καθηγητή φαρμακολογίας Moshe Szyf. «Σε πόσο βαθμό η μοίρα μας είναι προδιαγεγραμμένη; Σε τι ποσοστό την ελέγχουμε;».
«Αν νιώθετε ότι σας έχει επηρεάσει μια πολύ τραυματική, δύσκολη εμπειρία που έζησε η μητέρα ή ο πατέρας σας αλλάζοντάς του τη ζωή, αυτό έχει μια βάση» προσθέτει η καθηγήτρια Ψυχιατρικής και Νευροεπιστήμης Rachel Yehuda, η οποία έχει παρατηρήσει αλλαγές στο γενετικό υλικό που καταδεικνύουν ότι οι πιο δυνατές εμπειρίες «δεν πεθαίνουν μαζί μας αλλά συνεχίζουν τη δική τους ζωή».
«Αν νιώθετε ότι σας έχει επηρεάσει μια πολύ τραυματική, δύσκολη εμπειρία που έζησε η μητέρα ή ο πατέρας σας αλλάζοντάς του τη ζωή, αυτό έχει μια βάση» λέει η καθηγήτρια Ψυχιατρικής και Νευροεπιστήμης Rachel Yehuda, η οποία έχει παρατηρήσει αλλαγές στο γενετικό υλικό που καταδεικνύουν ότι οι πιο δυνατές εμπειρίες «δεν πεθαίνουν μαζί μας αλλά συνεχίζουν τη δική τους ζωή».
Οι ερευνητές έχουν παρατηρήσει ότι μια δυνατή εμπειρία μπορεί να προκαλέσει αλλαγές στο επιγονιδίωμα, όπως ονομάζονται οι διακόπτες που ενεργοποιούν ή απενεργοποιούν συγκεκριμένα γονίδια. Το επιγονιδίωμά μας μεταβάλλεται από ένα πλήθος περιβαλλοντικών παραγόντων, από την έκθεσή μας σε χημικά μέχρι τις ελλείψεις σε διατροφικά στοιχεία. Όπως παρατήρησε όμως επίσης η Yehuda σε μια έρευνα του 2015, 32 επιζήσαντες του Ολοκαυτώματος και τα ενήλικα παιδιά τους έφεραν ένα συγκεκριμένο σημάδι στο επιγονιδίωμά τους. Για να αποκλειστούν άλλοι παράγοντες, μελετήθηκε και το επιγονιδίωμα Εβραίων που δεν είχαν ζήσει στην Ευρώπη και άρα δεν είχαν βιώσει προσωπικά το Ολοκαύτωμα, όπου η ειδικός δεν παρατήρησε τις ίδιες αλλαγές.
Το ίδιο μοτίβο επιβεβαίωσε η ερευνήτρια σε ένα μεγαλύτερο δείγμα ατόμων που μελέτησε το 2020. Η κοινή μεταβολή στο επιγονιδίωμα των επιζήσαντων και των απογόνων τους συνδέεται με αυξημένο κίνδυνο εμφάνισης διαταραχών όπως η διαταραχή του μετατραυματικού στρες (PTSD). Δηλαδή, ακόμα και τα παιδιά ενός ανθρώπου που βιώνει ένα έντονο ψυχικό τραύμα φαίνται να είναι πιο ευάλωτα σε ψυχικές διαταραχές.
Παρόμοιες επιγενετικές αλλαγές διαπιστώθηκαν και σε μελέτες σε βετεράνους πολέμου του Βιετνάμ και στα παιδιά τους.
Οι μελέτες επεκτάθηκαν και σε πειραματόζωα, που αναπαράγονται ταχύτερα από τους ανθρώπους – και, άρα, είναι ευκολότερο να μελετηθούν τυχόν επιπτώσεις μιας τραυματικής εμπειρίας στους απογόνους τους. Ο νευροεπιστήμονας Brian Dias εξέθεσε ποντίκια σε μια μυρωδιά που θύμιζε άνθη κερασιάς και κατόπιν τους προκάλεσε ένα ήπιο ηλεκτροσόκ, έτσι ώστε σταδιακά να μάθουν να φοβούνται τη συγκεκριμένη μυρωδιά. Το πιο εντυπωσιακό ήταν ότι η μυρωδιά από τα άνθη κερασιάς συνέχισε να προκαλεί φόβο στις επόμενες δύο γενιές πειραματόζωων – χωρίς τα ίδια να έχουν υποστεί ηλεκτροσόκ. Το ίδιο αποτέλεσμα παρατήρησαν οι ερευνητές και σε πειράματα με μυρωδιά αμύγδαλου.
Επιγενετικές αλλαγές διαπιστώθηκαν, επίσης, σε κουτάβια που αποχωρίστηκαν τη μητέρα τους σε πολύ μικρή ηλικία. Όχι μόνο τα ίδια σκυλάκια αλλά και οι απόγονοί τους παρουσίασαν κατάθλιψη, προβλήματα μνήμης και επιρρέπεια σε επικίνδυνες συμπεριφορές. Παρόλο που οι δύο πρώτες συνέπειες εξαφανίστηκαν μέχρι την τρίτη γενιά, η τρίτη συνέπεια συνέχισε να επιμένει έως και στην πέμπτη γενιά σκυλιών.
Επιγενετικές αλλαγές διαπιστώθηκαν, επίσης, σε κουτάβια που αποχωρίστηκαν τη μητέρα τους σε πολύ μικρή ηλικία. Όχι μόνο τα ίδια σκυλάκια αλλά και οι απόγονοί τους παρουσίασαν κατάθλιψη, προβλήματα μνήμης και επιρρέπεια σε επικίνδυνες συμπεριφορές. Παρόλο που οι δύο πρώτες συνέπειες εξαφανίστηκαν μέχρι την τρίτη γενιά, η τρίτη συνέπεια συνέχισε να επιμένει έως και στην πέμπτη γενιά σκυλιών.
Το σημαντικότερο ερώτημα είναι: μπορούν να αντιστραφούν οι επιγενετικές αλλαγές; Σύμφωνα με τα πρώτα στοιχεία, η απάντηση είναι «ναι». Η καθηγήτρια νευροεπιγενετικής Isabelle Mansuy παρατήρησε σε πειράματά της σε ποντίκια ότι ένα περιβάλλον πλούσιο σε ερεθίσματα περιορίζει τις συνέπειες ενός τραύματος σε εκείνον που το υφίσταται σε μικρή ηλικία. Συγκεκριμένα, τα πειραματόζωα που εκτέθηκαν στην ενήλικη ζωή τους σε ένα περιβάλλον πλούσιο σε τροχούς, λαβύρινθους και παιχνίδια δεν εμφάνισαν συμπεριφορές-συμπτώματα του παλαιότερου τραύματός τους, ούτε τις επιγενετικές αλλαγές που εντοπίστηκαν σε όσα ποντίκια δεν είχαν εκτεθεί σε ένα περιβάλλον πλούσιο σε ερεθίσματα.
Ο Szyf, επίσης, διαπίστωσε ότι μπορούσε να αντιστρέψει τις συνέπειες του πρώιμου τραύματος σε ποντίκια που στερούνται τη μητρική φροντίδα και κατόπιν υποφέρουν από άγχος χορηγώντας τους μια φαρμακευτική ουσία (trichostatin A). Κατόπιν, τα πειραματόζωα, όπως εξηγεί ο επιστήμονας, άρχισαν να δείχνουν λιγότερα σημάδια στρες «και να συμπεριφέρονται όπως τα ζώα που δεν υφίστανται αυτή την αντιξοότητα στην αρχή της ζωής τους».
Ακόμα και η άσκηση, όπως έχουν παρατηρήσει οι ειδικοί, μπορεί να επηρεάσει το επιγονιδίωμά μας. Αφού παρακολούθησαν 70 ζευγάρια διδύμων (ανθρώπων), διαπίστωσαν ότι όσοι είχαν πιο έντονη σωματική δραστηριότητα παρουσίαζαν λιγότερες επιγενετικές αλλαγές που συνδέονται με κίνδυνο εμφάνισης μεταβολικού συνδρόμου.
Καθώς εξελίσσονται οι τεχνολογίες που συμβάλλουν στη χαρτογράφηση του γενετικού υλικού μας και του τρόπου που αλληλεπιδρά με περιβαλλοντικούς παράγοντες οι επιστήμονες θα έχουν περισσότερες απαντήσεις. Στο μεταξύ, κάποιοι ειδικοί προειδοποιούν για τις ενδεχομένως αρνητικές επιπτώσεις της επιγενετικής. Όπως ο καθηγητής γενετικής John Greally, που θεωρεί ότι τα στοιχεία που έχουν συγκεντρωθεί δεν είναι επαρκή για να αποφανθούμε με σιγουριά ότι όντως ένα τραύμα αλλάζει το γενετικό υλικό μας, μπορούν ωστόσο να κάνουν ανθρώπους που ανήκουν σε ομάδες με διαγενεακά τραύματα, όπως οι αυτόχθονες Αμερικανοί, «να νιώθουν ότι είναι εγγενώς κατεστραμμένοι και πως δεν μπορούν να κάνουν τίποτα γι’ αυτό». Σε κάθε περίπτωση, μόνο το βέβαιο είναι ότι οι μηχανισμοί που έχουν κληροδοτηθεί μέχρι σήμερα από γενιά σε γενιά έχουν επιτρέψει στο ανθρώπινο είδος να επιβιώσει, κόντρα στις μεγαλύτερες αντιξοότητες.
